Turan YIT OIRIU*
B e l e d i y e K a u t t n u n 9 1 . m a d d e s i b e l e d i y e b a E k a n l t f t n a seqildikten sonra segilme yeterlilifini kaybetmeden; gorevini kotuye kullanma ve]ra herhangi bir suqtan dolayr en az altr ay hapse mahkurn olan belediye bagkanlarrnrn Igigleri Bakanlrfrrun bildirisi uzerine Danrgtay tarafrndan bir ay iqinde verilecek kararla baskanhhtan duQeceklerini hukme ba$lamaktaydt. Bu hukum 2988 tarihli 335 sayrh KHK'nin 3. maddesiyle qu gekilde deSigtirilmiqtir: Belecliye baqkanlrfrna seqildikten sonra segilme yeferli[ini kaybeden betediye baqkanlan, IqiEleri Bakanhfr'nrn bildirisl uzerine Danrqtay tarafindan bir ay iqerisinde verilecek kararla baskarrhktan cliiserler".
Ne varki 335 Sayrh KHI{, Anayasa Mahkemesi'nce, yetki y a s a l a r r n r n k a p s a n - u c l t s t n c l a k a l d r [ r g e r e k q e s i y l e i p t a l edilmiqtirl Bu clurum karsrsrncla seqilme yeterli[ini kaybetme ve m a h k u m i y e t h a l l e r i r - r c l e b e l e c l i y e b a q k a n l a r r n r n d u q u r u l u p d u q u r u l e m e y e c e f r i s o r u n u t i . z e r i n d e d u q u n u r k e n A n a y a s a Mahkemesi'nin iptal karart sonrasrnda Belediye Kanununun 91.
maddesinin eski haltyle yurtirlukte olup olmadrSrnr da sormak gerekmektedir.
Konuyu qr.r sonrlat' kapsamrnda ele almak mumkundur.O iptal kararr eski yasar h.tikmtlne yttrurl0k kazandrnr mr? Kanun Hukmunde Kararnantenin yetki yasasr kapsamr drqrnda olmasr ilk sorunun cevabrnr cle$igtirir mi? 91. maddenin yururlukten kalktr[r kabul edilcliSi takclircle segilme yeterlilifini kaybeden veya mahkum olan belediye baskanlarrnrn durumu ne olacaktrr?
* D o e . D r . , M . U . H r t l < t r k F - a r k r ' i l t e s i O f r e t i n r U - v e s i I Aynr.E lgBB /gB, AMKI) Sayr 2l:s, s.4ll.
74
unutmamahdrr ki 91. rnadcle trygulamada belediye bagkanlarrnrn duqurulmesinde en fazla l:agvtrrulan yasa hukmridrir.
_ a) ip.tal llafat.ryla _Q_4_qe_\!_ Yasanrn yururluEe Girip Girme]receEi Sortrnu
B e l e d i y e K a n r r n u n u n 91. maddesini de$iqtiren kanun hukmunde kararname iptal edildifiine gore, bu konuda ortaya g r k a c a k olan yasal boglufun. 91. maddenin onceki halinin yeniden geqerlilik kazanrnasryla dolup dolmayaca[r sorusu akla gelmektedir. Nitekim. iptal eclilerr yasa hukmunun yunirhikten k a l d r r d r f r y a s a n r n iptal karanyla b i r l i k t e k e n d i $ i l i n d e n ytinirluSe girip ginnevecegi. Ttirk Hukukunda qeqiili iresilerle t a r t r E r l m r q t r r l
Krrath'ya gore. "...iptal eclilen kanun veya bir kanun hukmu, munhasrran daha oncehi bir kanunun ilgasryla ilgili ise o hukman lntati ile eslri kanunun yururlu$e girmesi gerekir. eunku burada dofrudan do$ruya yasama organtnrn ilga tradesi iptat edilmigtir. Bundan baska, iptal edilen kanun ile Hukuk duzeninde b i r b o g l r r k m e y d a n a g e l i y o r s a ve o konuda bir kanuni dtizenlemenin uygulanmasl zorunlu ise-Orne[in mahkemelerin ihlakr haktan imtina clurumuna duEmemesi icin- eski kanunun uygulanmasr.. " gereknrektedir2
- Y1y'la, konrrytr qekil agrsrnclan Anayasaya aykrrr bulunup iptal edilen Anayasa clefiiEikli$i acrsrndan incelemi$tir.
_ Muellife gore. Anayasa Mahkemesinin verdiSi bu tur iptal kararlarr yalnrz Yuksek Mahkemenin yapabitecigi bir "ltir"
yokluk tesbiticlir. iptal eclilen Anayasa-aigiqiktigitrin hig bi.
hukuki etkisi ve geserliligi yoktur. DeSigtirildi$i-6ne suiulen ewelki Anayasa kurah cla varhfrnr surdurmektedir3
Azrak'a gore ise Bir kanunun tptali, bizim hukuk sistemimizcle, onun ortadarr haldrrdrfr ya da de$igtirdifi kanunun
I E. Tezic. Atrayitsa llttl<rrktr. islanbrrl l!)86 s:49: M.Krrath "Anavasa yarglsrnda pomlr! Nortl Denclirrri" A.tJ.S[]F Ya-r'. Arrl<irra Ig66; U.Azrak "Anairasa Malikemesi lptal Kararlarrnrrr..Gcriv. Yfiriinlezliili Anavasa Yarglsr, Anariasa Mah. yav.
A n k a r a 1 9 8 4 : l l . O z l r r r r l r r n . Y . A l i c l c r r c l i o f l r r . - " 7 . A v r u p 6
A n a v a 6 a M a h k e m e l e " r i
$glt ,.u",:t 'liirkive
_ lta.porrr" . Anayas' _Yargrsr, Anaya'sa Mahkemesi Vay. iSS?.
!.Yay!a, "Ana,vas.l Mahl<t'nrr:sine Gore ctruriruriyetin ozit" Htfzr Timur'un-Anrsrna ArmaEan- lst. .197!1. Y,t.llcr' "Anayasa Mahkemesi Kararlan Geri yiiriir", Bahri Savcr'ya Arnrafian'clan Avlr lJ:rsl<r. Anl<irrir 1988
z Krrath a.{.e. s: l8l 3 Yayla o.g.".
", 989-998
ya da bir hirknrnnnn tekrar kendilifinden yururlu$e girmesi sonucunu yaratmaz. Burtun nedeni de iptal hukmunun geriye y u r u y e r e k i p l a l e r l i l e n k a n u n t r b a q t a n i t i b a r e n h r i k u m s u z k r l m a s r n r n b i z i t t r h t r l < t t k s i s t e m i m i z d e k a b u l e d i l m e m i s o l m a s r d r r . . . " 1 .
D a n r q t a y 3 . D a i r e s i , 9 3 1 S a y r h i E K a n u n u n u n A n a y a s a Mahkemesince iptnli isr.erine ortaya qrkan durum hakkrnda QahEma Bakanhfrrnca istenen mutalaada: Kanun koymak ve deSiqtirmek yetkisinin TBMM'ne ait oldu$u, Anayasa Mahkemesi iptal kararlarrnrn geriye yiirurneyece$i gerekgesiyle, "Yasama Meclislerince ytirtirltikten kaldrrrlmrq bulunan bir kanunun, y u r u r l u k t e n h a l d r r a n k a n u n A n a y a s a M a h k e m e s i n c e i p t a l edilmesiyle yurtirltrfie avdet etmesinin bahis konusu" olmayaca$r qeklinde goriiE bilclirrniqtir2.
1982/ t esas silyrh Yargrtay iqtihadr birleEtirme kararrnda ise, Anayasa Mahkemesi tarafindan iptal edilen bir kanunun yururlukten kaldrrchfr kanuntrn. iptal kararr sonucu yeniden yururlu$e ginneyecegi .qorri sunun. Yargrtay'rn yerlegmig iqtihadrna uygun olcluSu belirtihnehtedir3.
Anayasa Mahkemesi 1961 Anayasasrnrn yururltikte oldu$u ddnemde vercli[i bir kararrnda, Anayasa Mahkemesinin iptal k a r a r r n r n . d a h a i i n c e l < i k a n u n h u k m u n u n k e n d i l i S i n d e n yururlu$e girmesine imkan ve cevaz vermiyece$ini belirtmigken,4 daha sonra vercli(i bir kararda de$igik bir duqunce ortaya koymuEtur.
Y u k s e k M a h k e m e , " A n a y a s a ' n t n ( 1 9 6 1 A n a y a s a s r ) 6 8 . m a d d e s i n i c l e f i q t i r e n 1 1 8 8 s a y t l t k a n u n i p t a l e d i l m i q bulundu$una gore, Anayasanrn 68. ve geqici ll.maddeleri yeniden gegerlilik kazanmr$trr." idcliasrnr su qekilde gozumlemigtir. "ilke olarak Anayasa clegiqikliklerinin Anayasa'da gosterilen biqim q a r t l a r r n a u y u l m a m a s r n e d e n i y l e i p t a l e d i l m i q o l m a l a r r s o n u c u n d a . A n a y a s a r n e t n i i c i n d e b i r b o g l u k k a l m a s r n r Anayasa'nrn istemeclisi varsayun olarak kabul edilmelidtr.
Q u n k u A n a y a s a A n a y a s a M a h k e m e s i n e A n a y a s a defiiqikliklerinin yalnrz Anayasada gosterilen, gekil koEullarrna uygunlufiunu clenetlenre gorevini yuklemigtir. O halde denetim
I Azrak a.g.e. s: l6e
2 g . o . w . tglo/444. K. 197 t /4o. J'..g. t . t g T l . D a n r $ t a y D e r g i s i S a y r : 4 s : 7 1 3 E. 1982/1. Yargrtaw Kirr';rrlan l)ergisi. Cill: VIII, Sayr: 8 A$ustos 1982 s: 1053 4 o . t g 6 3 / l o G A M K D s a v r : I s : 4 6
76
gorevinin srnrrlr olar:ak tanrnmasr, Anayasa deSiqikli$inin biqim bakrmrndan iptal eclilmesi ile de[iqiklikten onceki Anayasa hukmuntin ortaya boElrrk sonrnrr qrkmamasr igin, kendili$indeir yururlufe girmesini zorunlu krlar.
6 . i l . I 9 6 9 g i i n l t i , I l 8 B s a y r h K a n u n u n t e k l i f i n e v e gorugulmesine iliEkin az once yaprlan agrklamada belirtildisi izere, 68. madcle tizerincleki cliizenleme maddenin tumu ele a l r n a r a k ' y a p r l n r r p ;
y a s a m a t a s a r r u f u b u b i g i m d e sonuglandrnlarak I188 sayrh Kanun yururlu$e konulmuqtur.
Dava bu Kanunun trirnune karqr aqrlmrq ve Anayasa Mahkemesi yukarrda agrkladrgr irzere Kanunun tumunu iptal etmigtir. Olayrn bu yolda geligmesi ve oluqrnasr, Anayasa Mahkemesince verilen iptal kararrnrn konusu ve kapsamrnrn, maddede yeralan (affa u[ramrq olsalar cla) yolundaki kural olmayrp, Milletvekillifi s e q i l m e y e t e r l i f i n i d r - r z e n l e y e n 6 8 . m a d d e n i n tumu oldu[u hakkrndahi goriiE ve dtiEtinceyi hakh qrkarmaya yeterlidir.
Anayasa ilkeleri yrrkarrcla da aerklandrfr uzere Anayasa'da b6yle ebir bosluk brraknraya elverisli degildir.
Ozetlernek gerekirse, 6.11.f969 gunlu, 1188 sayrh Kanunun, A n a y a s a M a h k e m e s i n i n 1 6 . 6 . 1 9 7 0 g u n l u , l 9 7 O / 1 - 3 1 s a y r h kararryla biqim yoniirnden iptal edilmesi, I188 sayrh Yasa ile yaprlan de[iqiklikten onceki Anayasa metinlerine gegerlilik k a z a n d r r a c a $ r n c l a n . 1 4 . 4 . 1 9 7 O g u n l u , 1 2 4 9 s a y r h Kanun Anayasa'ya aykrrr cliisnriiEttir ve btr nedenle de iptal edilmelidir."l.
Anayasayla kanunlarr yapllta gorevi TBMM'ne verilmiqtir.
Anayasa Mahkemesinin fonksiyonu ise kanunlarrn ve kanun h u k m i l n d e k i k a r a r n a r n e l e r i n A n a y a s a ' y a u y g u n l u g u n u d e n e t l e m e k t i r . A n a y i . r s a ' d a A n a y a s a M a h k e m e s i n i n i p t a l kararryla ortaya grkacak boElu{un, eski yasanrn kendili[inden y u r u r l u I e g i r m e s i y l e c l o l d u r u l a c a $ r n a i l i g k i n h u k u m b u l u n m a m a k t a d r r - . A k s i n e , A n a y a s a ' y a 9 6 r e , A n a y a s a Mahkemesi'nin iptal kararlarr, kanunkoyucu gibi hareketle yeni bir uygulamaya yol agacak bir sonug doSurmayacaktrr. Aynca Anayasa'da iptal kararrnrn ortaya grkardrfr hukuki bogluSun kanun yoluyla dolclumlacafr agrkca belirtilmektedir. (AY.m. 153)
Anayasa Mahl<emesi karan sonucu daha onceki hukmun k e n d i l i $ i n d e n y u r t i r l t i I e g i r m e s i iqin, Anayasa Mahkemesi k a r a r r n r n i p t a l c l e f i l , y o k l u S r - r n t e s b i t i 2 y o l u n d a olmasr r s.lgzo/+o, AMKD Savr:10 s : l t 6
2Yayla, Anayasa Mahkcrnesinc Gore Cr:nrhnriyetin 6zii, a.g.e. s:983; Yayla 1982
A n a y a s a s r n a G o l e C u n r h r r r i v e t i n O z i r . I I I I D Y r l : 4 . S a y l l - 3 s : 1 4 8 . Eserde yokluk
gerektigini dtrstrnutroruz. Ancak bu suretle karara konu olan yasa maddesinin herhangi bir hukirm ifade etmedi$ini, daha dofrusu de$iEtirildifii veya ilga edilcligi soylenen yasa hukmunun ashnda d e f i q t i r i l m e m i q s a y r l m a s r g e r e k t i $ i n i s o y l e m e k m u m k u n d u r . Iptal kararlarrnrn boylesi lrir sonuq do$urdu$unu ileri surmek, i p t a l k a r a r l a r r r - r r - n g e r i y e y u r u m e z l i S i i l k e s i y l e d e ba[daqmamaktadrrl Bu sebeple, yasalarrn iptalinin de[igtirilen veya ilga edilen eski hukrntrn yer-riden yururluge girmesi sonucunu do$urrnasr Turk Htr ku hu nda rntimkun gorunmemektedir.
KHK 'b)
VC
@_[Ap_q4mr Drsrnda KaldrEr Iqin Iptal Edilen
trski Yasa
Yukancla gonildtifu tizere. Anayasa Mahkemesi'nin herhangi bir yasayr (ya cla I'asa rnacldesini) iptal etmiE olmasr, iptal edilen yasanrn kaldrrdr{r veya degiqtirdifi yasa hukmunun yeniden yurrirlufie gimresini sa$ayamamaktadrr. Aynr sozleri, iptal edilen K H K ' l e r i e i n c l e s O v l e r n e l < m u m k u n d u r . A n a y a s a l e s a s l a r g e r q e v e s i n d e h i l z r r l a n n n K H K ' l e r l e y a s a l a r d a d e I i q i k l i k y a p r l a b i h n e k l e . y a s a l a r y t i r t i r l u k t e n k a l d r r r l a b i l m e k t e d i r
( A Y . 9 1 ) 2 Anayasa'cla iptal edilen KHK'nin defiEtirdifi ya da kaldrrdrSr yasa htil<umlerinin tekrar yururlu$e gireceEine igaret eden bir ifade bultrnnramaktadrr. Doktrinde ve igtihatlarda da boyle bir tartrgrna. gorebilcliSimiz kadarryla mevcut de$ildirg
Onr-imlizcleki sonllr t olayda, bir y e t k i y a s a s r k a p s e r n t r chgrncli:l k a l c h f r Anayasa tlnrz'a pclre olafianu stu h a r i c ( A Y . L 2 l - 1 2 2 ) . B a l < a n l a r
ozellik vardrr.33s sayrh KHK iqin iptal edilmiqtir.
h a l l e r d e q r k a n l a n K H K ' l e r K u r u l u b i r y a s a y l a
mueyyiclesinin sakrncalar-rrr:t cla cle[inilrDektedir. Azrak ise Anayasa yargrsrnda yokluk mt'reyyidesinin sal<rncalr olcfrr{rrna isaret etmektedir.Bkz. Azrak,Anayasa Mahkernesi -
iptal Kararlirrrnn Geriyc Yriirurnezlifi...a.g.e. Uler'e gore de
"Anayasaya aykrrr bil vasanrn vok sayrlarbilecegini dtiqrinmek gtietrir..." Y.Uler,
"Anayasa Mahkenresi Kararlan Geri Yiiriir" Bahri Savcr'ya Armafan'dan Ayrr Baslo Ankara 1988 s:516
I "...Doktrin yanclaS clrrrtrrrrrrr-rir karrgrn, uygulamada eski yasanrn kendilifinden yururltrfe ginneyecegi solrucun?r vanr"usl.rr. Bu sonueta Anayasadaki "iptal karan geri yr-rltintez" cleyisinin clkirr oldrrftr gonrlnrektedir..." Y.Uler a.g.e. s1527
z Kaldrnlacal< yasa hirl<irn'rlcrinir-r yel.ki yasasrnda belirtilmesi zorunlulufu (196I Anayasasr nt.64), |982 Anitr,'asrt"r'rrrla ver almamrs, KHK erkarma yetkisi daha da kuv'vetlendirihnistir. Llkz. 'l-.'farr "lg82 Anayasasr Yonrinden Yrirtitme Gorevi ve Yetkisinin Nitelifii {Ciiclii L)cvlr-l va dit Gii('lii Yurutme)" Anayasa Yargrsr, Ankara
1984 s:4,1. Avnca bkz.\'irvllr'nrn vonrulr zt.{.e. s:50
3 Dokt.i.r,l"'KHK'nin rricclis liirallnclan reddi halinde, KHK'nin deSigtirdifii yasa maddelerinin teknrr viiriirlr'ife giril) girmeyecekleri; rneclisin ret i$leminin Anayasa Mahkenresinic iplal' eciihnbsi clunimunda KHK'nin yrhriirltfe girip girmeyecegi ele alrnnrr$l.rr. IJI<2. B.Kuzu, Tiirk Anayasa Hukukunda Kanun Hukmirnde Karamnrnclcr. Isl. 1985. s.392.423.
78
yetkilendirilmeclikge KHK qrkaramamaktadrr.Yetki kanunu grkarrlacak KHI('nin amacrnr. kapsamrnr,ilkelerini,kulllanma suresini ve stiresi iqinde birden fazla kararname qrkanhp grkarrlamayacafirnr gost,erecektir (AY.9l).
KHK grkarnra yethisi' yasama yetkisinin devredilmezllpi (AY.7) ilkesi ba$larnrnrla chisrintildtr$unde konunun dnemi daha i y i a n l a s r l a c a k l - r r ' . N i t e k i m A n a y a s a M a h k e m e s i , K H K qrkarrlmasrnr zorunlu ve ivedi durumlarda baqvurulabilecek bir yol olarak kabul etntigl :yetki kanununa aykrrhsrn Anayasaya aykrnhk olaca[rnr soylemistir2.
Yetki yasasl kapsamrncla gorulmeyen KHK'ler ise igerisi incelenmeksizin iptal edilmektedir. Anayasa Mahkemesi'ne gdre .dava konustr KHI( vetki kanunu kapsamr drErnda kahyorsa
igeri$in "oz" yoniinclen ele ahnrnasrna gerek kalmamaktadrr.Bu durumda aqrkga yetki verilmeyen bir konu KHK ile duzenlenmig o l m a k t a c l r r . " . . . Y e t k i Y a s a s r y l a v e r i l m e y e n b i r y e t k i n i n kullanrlmasr KHI{'yi clayanrksrz.geqersiz duruma dugurur..."3.
Anayasa Mahkenresi kararrnda yeralan "gegersiz duruma dugme" ifadesi yol<luk anlamrndh. driquntilmelidir.Anayasa'nrn 7 . . , 9 l . m a d d e l e r i B a k a n l a r K u r u l u ' n a a n c a k b i r y a s a y l a yetkilendirme halincle KHK grkarabilme imkanr verdiSine gdre, yetki yasasrna clayanrnaksrzrn I(HK qrkarmak, Idare Hukuku deyimiyle iElev gasbr olacaktrr.Iqlev gasbr niteliSi taqryan iqlemler ise iclare llul<ukuncla "yok" sayrlmaktadrrlar4.Yetki Yasasr kapsamr drsrncla kalan l(HK'lerin Yasama iqlevinin gasbr anlamrnr taErch{r agrl<t.rr. Brr sebeple yok sayrlmalarr gerekdrc.
B e l e c l i y e K a n u n t r n u r - r g l . m a d d e s i n i d e [ i q t i r e n 335 sayrh Kanun hrikmiinde Kararname,yetki yasasr kapsamr drgrnda k a l d r f r i e i n A n a y a s a M a h k e m e s i ' n i n d e [ i q i y l e
" g e q e r s i z d i r " , y o k h t i k m t i n d e d i r . B u s e b e p l e g l . m a d d e n i n d e g i E t i r i I m e c l i I i n i h a l a v u r u r l u k t e o l d u I u n u
IKHK'lerin zorrrnltr vc ivecli clurrrmlarcla qlkarrlabileceEi,aksi takdirde vasama yetkisinin devrerlilrrrezligi ilkesinin ihlal cclilmig olacafr-Anayasa Mahkeriiesi'nin y e r l e q i k i c t i h a d r d r r . O r n e d i n b k z . E . l9 B 8 / O Z A U n n , - S a y t : i 6
s : 1 0 3 ; 8 . 1 9 8 8 / 6 4 i\MKD.Sayr:26 s:64 D. 1989/4.ltc. L lO. lSt89
2 a.rcgg'/az. AMI{D.Sirvr:26 s: lo5.
3 O. f SSS/SS AMKD Savr:2l'r s:821 E. 1989/4 AMKD Sayr.2s st244
j V.Vayta iclare Flukrrkir isl. l99O s:951 i.ll.Ozay Gtinisr[rnda Ydnetirn ist. 1992 s:262 c $unu da }:elirtnrel< gt:rckir l<i Anayaszr Mahkernesi iptal edilen yetki yasasrna d a y a n r l a r a k Q r k a r r l a n K i { K ' l e r i n d e -
i p t a l i -
g e r e k t i [ i gdrri$rindedir.Bkz. E. I 900/ I 2.ItC. I 3. 8. I 99 I
s 6 y l e y e b i l i r i z . D a n r q t a y onune gelen bagkanhktan duqurme 9 l.maddeye gore qozumlemelidir.
c)_9 J.Maql_dep !r1 Yti r_t1flii hterr Kalkt1frllabul Edilirse
335 sayrh KFIK'nin 9l.madcleyi yururlukten kaldrrdrsr kabul edildigi,yokluk teorjsine itibar eclihnedi$i takdirde ortaya onemli sorunlar grkmaktarlrr.Goreve segilmesi igin aranan niteliklerden herhangi birini kavbeclen belecliye baqkam (orne$in yuzkrzartrcr bir sugtan dolayr mahkum olntasr) gorevini surdurebilecek midir?
S u r d u r e m e y e c e k s e hangi rnakam hangi usullerle baqkanhk g o r e v i n e s o n r r e r e b i l e c e k t i r ? H a n g i h u k u k k u r a h n a dayanrlacaktrr?
B a q k a n l r k t a n c l u q i r r m e k a r a r r n r D a n r q r a y verecektir.Danrqtay l{anunu {m.24).idari Yargrlama Usulu Kanunu ( E k 2 . t n a c l c l e ) D a n r q t a y ' r a q r k q a y e t k i l i krlmaktadrr.Ancirk.cliiqiurnre istemini Danrqtay'rn onune kim goturecektir? idari Yargrlama Usulu Kanunu'nun -Ek
2.maddesinde
" y e t k i l i mercii" jlaclesi yeralmakta: ama yetkili mercilerin t e s p i t i n i i l g i l i y a s a l a r a btrakmaktadrr.Belediye K a n u n u n 9 l . m a d d e s i n i n y i i r r i r l u k t e olmadr$r kabul edilirse,diigurme istemini Danrgtay':r iletmek dahi mumkun olamryacaktrr.etinku b i l i n d i g i g i b i idare hukukunda y e t k i s i z l i k a s r l d r r ; h u k u k kurallarryla verilmemiE yetkiyi kullanmak bozkonusu olamazl.
TartrErlmasr gereken bir difrer husus,Belediye Bagkanlarrmn Paqkanhktan duqiirlilnresi istemlerini gozume ba[lamakta hangi hukuk kurahnrn kullanrlacafrclrr.Bir bapka sdyleyigle, karair verecek yargr mercileri hangi gerekgeye dayanarak belediye bagkarunrn baqkanhktan cltigurtilmesi kararrm verebilecektir?
Bu konucla baslrca iki gortiq il€ri surulebilir.
B i r i n c i s i . y a r g r m e r c i l e r i n i n b e l e d i y e b a E k a n l a r r n r n
!aqkanhktan dtistrrtilnle isternlerinde (Beiediye Kanununun 6 r.' 76.,93/5. ve 53. maddelerinde belirtilen durumlarrn haricinde) duEurme kararr vermeye dayanak teqkil edecek bir yasa hukmu
I Y.Yayla ,a.g.e. s:95 Gerek Danrgtay Kanununda gerekse Beledive Kanununda sistemde brrlunacak hisilcl konrrsrirrrla srnrrlayrcti hr,ikurnler 6ulunmadrErna gore'belediye bask:tnrnrrr (liisjii.riilnresi istcnrleri itim ilgililer (OrneEin UeteEivJ m e c l i s l e r i . r n u l k i a r r r i r l e r ' . l q i s l c l i t s a k a n l r E r ) t a i a f r n d a n ' b a n r g t a y ' a t r l a g t a r r l a b i l n r e l i < l i r . s e k l i n c l c b i r y o r u n r i d a r e E u k u k u n u n y e t k l k u i a l l h r r r<ar_$rsrncta zorlayrcr g(iriinrnckte(lir.tlkz.T.Yrlclrnm "Mahalli .idaielerin Segilmig Organlarln_Organhk Stlatlarrnr l(aybctrneleri Uzerine" Hukuk Aragtirmalal'Cittrti Savr:l-3 s:89
I
BO
b u l u n m a d r [ r g e r e k g e s i y l e i s t e r n i n r e d d i n e k a r a r v e r m e s i gerekti$idir.Daha doflru bir soyleyigle,agrk bir yasa hukmtine dayanmaksrzrn belecliye bapkanrnrn baEkanhktan dugurulmesine karar verilememesi gerektifidir. Anayasa,idari vesayet yetkisinin k a n u n d a b e l i r t i l e n e s a s \ r e u s u l l e r e d a y a n m a s t g e r e k t i E i n i emretmektedir (ur. I 27)
ikinci bir goziirn volu ise.ortaclaki yasal bogluSun igtihat yoluyla dolclurrrlnrasrcllr.Ilu durumda yargl organlarrnca seqim h u k u k u n a b a s v u n r l a b i l e c e f i n i d u q u n m e k t e y i z . D e m o k r a t i k u s u l l e r l e i e b a s r n a g e l e n b e l e d i y e b a q k a n l a r r n r n s e q i l m e y e t e r l i k l e r i n i c l u z e n l e y e n h u k u m l e r , b u o r g a n l a r r n g o r e v d e n a h n m a l a r r n c l a c l a l < r . r l l a n r l a b i l i r . B u s o n u c a , s e g i l e b i l m e k i g i n sahip olunmasr gereken niteliklerin gorev suresince de aranmasr gerekti[i duqtrncesiyle varmal<tayrz.Belli bir gdreve baqlayabilmek iqin tagrnrnasr gereken nitelihlerin,o gorevin ifasr suresince v a r o l m a s r n r n a r a n m a s r t a b i i c l i r . i d a r i y a r g l o r g a n l a n , b e l e d i y e b a q k a n l a r r n r n d L i q r i r t i l u r e s i i s t e m l e r i n i , b e l e d i y e b a E k a n r seqilebihne yeterlilifini cliizenleyen yasa hukmunu kullanarak s o n u q l a n d r r a b i l i r l e r - . S e q i h - n e y e t e r l i l i S i n i k a y b e d e n b e l e d i y e bagkanlarrnrn cliiqiiriilmesine karar verilebilir.
1984 tarihli t,t'. 2972 saytlt Mahalli idareler ile Mahalli Muhtarhklarr ve ihlivar Heyeileri Seqimi Hakkrnda Kanunun g . m a d d e s i n e gore belecliye bagkanhSrna seqilebilmek igin,25 yaqrnr doldurmak,o segirn gertesinde en az altr ay sureyle oturmug o l m a k v e 2 8 3 9 s e r y r l t M i l l e t v e k i l i S e g i m i K a n u n u n u n
I l.maddesinde belirtilen saktncalart tagrmamak gerekmektedir.
D o l a y r s r y l a . i c l a r i y a r g r y e r l e r i , o n l e r i n e g e l e n i s t e m l e r i M i l l e t v e k i l i S e g i r t r I ( a u u n u n t t n I I . m a d d e s i n i k u l l a n a r a k g o z u m l e y e b i l i r l e r .
Bu konuder f)anrgtay-araq;trrabildigimiz kadarryla-herhangi bir karar vermedigi iqin uygulamanrn ne yolda oldu[u belli d e g i l d i r .
d)_9_l,.Mad_deye-GoqsS-4qka4trr-lgeqqbS€E!
Yukarrcla belirtilcli[i gibi,I3elediye Kanunun gl.maddesini d e $ i q t i r e n 3 3 5 s a y r h K H K y o k l u k l a m a l u l o l d u f u i g i n gl.maddenin eski qekliyle ytirurlufiunu surdurdu[unu kabul etmek gerekmektedir.Br.r kabulden hareketle 9l.madde ve uygulamasr ele a h n a c a k t r r .
9 l . m a d d e y e g 6 r e , s e Q i l m e y e t e r l i l i $ i n i k a y b e t m e , g o r e v i n i kotuye krrllanma srrgundan mahkum olma veya herhangi bir sugtan dolayr en ^z 6 ay hapise mahkum olma hallerinde,Igiqleri Bakanhfrnrn bildirisi tizerine Danrqtay tarafindan bagkanhktan duqurme kararr verilir.
Belediye baq;kanlannrn seeilme yeterliSini duzenleyen 2972 s a y r h K e r n u n u r - r 9 . n r i l c l d e s i n e g o r e , b e l e d i y e b a q k a n h $ r n a segilebilmek iein.25 v?r\rnr cloldurmak,o seqim qevresinde efl az a l t r a y s t i r e 5 r l s o l u n r r r E o l n a h v e 2 8 3 9 s a y r h K a n u n u n
I l.maddesincle belirtilen sakrncalart ta$rmamak gerekmektedir.
2839 sayrh l(nnnnun ll.uraddesi ile Belediye Kanununun 9 l . m a d d e s i a r a s r n c l a g o z t i l m e s i g e r e k e n b i r q e l i q k i v a r d r r .
ll.maddeye gore, taksirli suqlar hariq bir yrl ya da daha fazla hapse mahkumiyet belediye be$kanr seqilmeye engeldir.Oysa 9l.madcle en az altr ay rnahkumiyeti baqkanhktan dugurulme sebebi olarak belillenriqtir.Brr iki yasa hukmu arasrndaki geligki 2839 Kanunnn claha sonrahi yasa (1984 tarihli) olmasr sebebiyle B e l e d i y e K a n u n r r n 9 l . m a c l d e s i n i ( 1 9 6 3 t a r i h l i ) z r m m e n yururltikten halclrrcllfir E;eklincle qozumlenemez.ZLra 9 Lmadde ozel lrukum nitelifiincleclir.I]u sebeple 6zel hukum olan Belediye Kanununun 9l.rnaclclesindeki er1 az altr ay hapse mahkumiyet hali uygulanrnahdrr l .
Eklenmesi gereken bir: di{er husus ise qudur:2839 sayrh Yasanrn ll.maddesivle, en az alltr avhk'mahkumivet suresin'e b a $ h k a l r n n r a k s r z r r i b a q k a n h k t a n d u g r r r r r l m e y i g e r e k t i r e c e k baEka suelar ve aflrr hapis cezasr eklenmiqtir.Bu durumda iki yasa h u k m u a r a s r n d a b i r g e l i s k i b u l u n m a m a k t a , b i r b i r i n i t a m a m l a m a k t a c l r r l a r .
e) Ss_e!!$e Ye!erl!$ir1!p kayfl
I 9 8 4 t a r i l r l i .2 9 7 2 s a y r l r " M a h a l l i i d a r e l e r i l e M a h a l l e Muhtarhklarr ve ilrti.l,np f{eyetleri Seqimi Hakkrnda Kanunun 9.maddesine gore belediye baghanhSrna seqilebilmek iqin: Turk vatandasr olmah. 25 vasrnr doldurmak, 2839 savrh Milletvekili
I s.o.s. 1987/83 DD. Sayr:68-69 s:507. 2839 sayrh Kanunun Belediye Kanununun 9l.rnaddesini zinrnen viirirrliikl-en k:rldrr<h{r yolundaki iddia,Darugtay S.Dairesi tarafindan yednclc brrlrrnnranrrgl.rr.F3kz. 8.1986/472 DD.,Sayr:66-62 s:336.
82
S e Q i m i K a n u n u n u n l l . m a d d e s i n d e b e l i r t i l e n taErmamak gerekmektedir*
s a k r n c a l a n
e a ) Y a S k o E u l u , v a t a n d a g h k , i k a m e t z o r u n l u l u I u : Y a q k o g u l u n u n s e q i l d i k t e n s o n r a k a y b e d i l m e s i s 6 z k o n u s u olamryacafrndan I uzerinde durulmayacaktrr.Herhangi bir qekilde T.C. vatandaEhfmr kaybeden bir kimsenin de belediye baqkanh[r gorevini surdurmesi mumkun de[ildir.
Seqimden once belli bir sure :ikamet etme zorunlulu$undan anlaErldr$rna gore, belediye baqkanlarr gorev sureleri boyunca segildikleri bolgede ikamet etmek mecburiyetindedirler.Belediye slnlrr drErnda ikamet etmeye baqlayan belediye bagkanr duqurulebilir.Duqurulebilir geklinde kesin olmayan bir ifade kullanrlmasrnrn sebebi somut olaylarda hizmeti aksatmayan b a g k a n r n b i r b a q k a y e r d e i k a m e t e t t i $ i g e r e k g e s i y l e dugurulmesinin her zaman hakkaniyete uygun duqmeyece$i endigesidir.Bu kontrda nihai kararr hig kugkusuz somut olayr inceleyen yargl mercii verecektir.
Ayrrca buyukqehir beledi5releri iginde bulunan ilge belediye baqkanlannrn bir baqka. ilqede ikamet etmesi sbz konusu o l a b i l i r . B u d u r u m d a i k a m e t z o r u n l u l u $ u d a h a d a esnek yorumlanmahdrr.
e b ) K r s r t h h k , k a m u h i z m e t i n d e i r y a s a k h h k : 2 8 3 9 s a y r h Kanunun lllb,c maddesinde krsrthhk ve kamu hizmetinden y a s a k l r l r k s e q i l m e y e t e r l i l i [ i n e e n g e l h a l l e r o l a r a k sayrlmrEtrr.Dolayrsryla belediye baqkanh$r gorevindeyken krsrth ya da kamu hizmetinden yasakh duruma duqenler baqkanlrktan duqurulecektir.
ec)Mahkumiyet: Yukarrda belirtildigi uzere bagkanhktan duqurulmeyi gerektirecek hapis mahkumiyeti iki baqhk altrnda i n c e l e n e b i l i r : E n a z a l t r a y h a p s e m a h k u m o l m a ; s u r e s i z m a h k u m i y e t . S u r e s i z m a h k u m i y e t B e l e d i y e K a n u n u n u n 9 I . m a d d e s i n e g o r e g o r e v i kotuye k u l l a n m a s u g u n d a n mahkumiyette;2839 sayrh Yasanrn ll.maddesine g6re ise a$rr hapse mahkumiyette soz konusudur.Ayrrca ll.madde qu suglardan
' ZZ tZ 1993 tarihli 3950 Sayrh Yasa'yla Belediye Kanunu'nun 61, 76 ve gl.
maddeleri gere[ince baqkanhktan drisilnilmemiq olmak koqulu kaldrnlmrqtrr. Bu defigiklik yayrn agamaCrnda gergekle$tigi igin aynntrh olarhk incelenmerriigur.
' Teorik olarak vas d{izeltilmesi yargr karanvla mtimkiindtir ama uvpulamada boyle bir ihtimalin gerqeklegmesi imliansrz dehecek kadar griqtiir.ngei-bOyle bir hailise meydana geliise baskimn dugurrilmesi gerekir.
d o l a y l m a h k u n l i y e t t e a r a m a m a k t a d r r :
h a p i s m a h k u m i y e t i k a y d r n r
Affa uframrq olsalar bile:
Zimmet. ihtilas, irtikap, ruEvet, hrrsrzhk, dolandrrrcrhk, sahtec ilik, inancr kotuye kullanma,dolanh iflas gibi yiz krzartrcr suqlar ile istimal ve istihlak kaqakqrh[r drErnda kalan kagakgrhk suqlarr,resmi ihale ve ahm satrmlara fesat kanqtrrma veya Devlet srrlarrnr aqrla vurma suqlarrndan biriyle mahkum olanlar,
Turk Ceza Kanununun ikinci Kitabrnrn.birinci babrnda yazth suglardan veya bu suqlann iqlenmesini aleni olarak tahrik etme suqundan mahkum olanlar,
Turk Ceza Kanununun 3l2.maddesinin ikinci fikrasrnda yazth halkr srnrf,rrk,din,mezhep veya bolge farkhh$r gozeterek kin ve duqmanhfia aqrkqa tahrik etme suglarrndan mahkum o l a n l a r ,
Ttirk Ceza Kanununun 536.maddesinin birinci,ikinci ve u q u n c u f r k r a l a n n d a y a z r l ^ e y l e m l e r l e a y n r K a n u n u n 5 3 T . m a d d e s i n i n b i r i n c i , i k i n c i , u q u n c u , d o r d u n c u v e b e q i n c i fikralannda yazrb eylemleri siyasr ve ideolojik amaglarla iglemekten mahkum olanlar.
Mahkumiyet sebebiyle duqurme kararr verilebilmesi iqin cezawr.kesinleqmip olmasr gerekmektedirl.
B e l e d i y e b a E k a n h I r n d a n d u q u r u l m e y i g e r e k t i r e c e k mahkumiyetle ilgili olarak tartrqrlmasr gereken bazr hususlar v a r d l r .
itt< akla gelen,belediye baqkanr segilmeden ewel iqlenen bir s u q t a n d o l a y r , b a q k a n h k g o r e v i srrasrnda mahkum o l m a ihtimalidir.Uygr,rlarnada DanrEtay 8.Dairesi bir kararrnda,suQun iqlendi[i tarihe bakmaksrzrn gorev srrasrnda verilen mahkumiyet k a r a r r n r e s a s a l a r a k , b a s k a n h k t a n d u s u r m e k a r a r r n r o n a y l a m r q t r r 2 . D " h . s o n r a k i b i r k a r a r d a i s e , b e l e d i y e
l "...Hakkrnda kesinlesmie yargr karan bulunmayan bir kiginin suglu saytlamayacafir Anayasa'nrn 38.rnaddesi dorduncu fikrasr ile guvence alttna a l r n m r q b u t u n d u g u n d a n . . . " 8 . D . E . 1 9 8 7 , / 8 , D D . , S a y r : 6 8 - 6 9 s : 5 I 5 ; 1 l . O . t , . t S Z Z / r c + Bkz.F.Aytag Aqrklarnah Belediye Kanunu, Ankara. 1988. S. 656.
'158O sayrh Belediye Kanununun gl.maddesinde Belediye Baqkanr segildikten sonra segilme yeterlilifiini kaybeden veya gorevini kotuye kullanma veya herhangi
84
bagkanhfrna segilnrezden once islenen suqtan :dol"y, mahkum olan belediye baql<anrnur,seqilme yeterli[ini yitirip yitirmediSine bakrlmrEtrr.Olayda seeimlerden once iEledi$i bir sug nedeniyle sonradan verilen altr ay onsekiz gunluk hapis cezasr,segilme yeterli$ini kaybettirmedifii gerekqesiyle bagkanhktan dugurulme
s e b e b i o l a r a k k a b u l e d i l m e m i s t i r l B u ' k a r a r d a S . D a i r e
b i r s u c t a n c l o l a y r e n ^ ? . a l t r a y h a p s e m a h k O m o l a n . B e l e d i y e Bagkanlannrn,baskanlrkl.rn diirq;ecefii kurala ba$anmrqtrr.
Anrlan kuraldaki l]eleclivc L]a;kanrnrn cliigrnesi kosulu salt gorevli bulunduEu surede ielenen suql:r ilgili olmayrp. gorevde bulundufu srradi almrg olduffu b-ir nrahkurniyet kararrnr rla it'crnrcl<tr:rlir. DiEer bir anlatrrnla,suqun gorevden cinceki tarihte i$lenmiri olurasr Iirrralcla onenr taErmamakta,gdrevli bulundu[u donernde,hakkrncla vr:rilnri$ olan bir yargl karannrn varl.rpr yeterli bulunnrakl.adr r.
Bu nedenle,davacrnrn;sr.rqrrn Beledeyi l3agkanhfr gorevinde bulundufu donemden onceki Belecliye Ba$l<anlr{r gorevincle ikcn iglenmig olmasr nederriyle gl.madde kurahnrn olaya r.ryglrlananrr.yacafrr yoluntlaki sav'r yerinde gorulmemigtir..."
Aynca bir bagka l<ararcla cla gdrevclen once iElenen bir sugtan dolayr mahkumiyet drignre sebebi olaral< kal:ul edilmekteclir.Ilkz. 8.D.8. 1988/7O5, DD., Sayr:74-75 s:469.
f "tsSO sayrh Belecliyc Yasanrnrn seeilrne yeterligirle iliqkin 24.maddenin yedinci lrkrasrnda iaksirli sirclnr dr$rrrcla beq yrldan faz=la kesin hapis cezasr aliramak koqulu,2972 sayrh yasanrn lJT.rnadclesi ile yurtirliikten kaldrnlmrq ve 2839 sayrh yasanrn I l.nracldesi (cl liltrasr ile,taksirli strqlar drErnda.srire bir yrla indirilmiqse de yinede 1580 sayrlr Vasanrn 9l.rnadclesincle ongorulen suglardan daha a$rr suclara yer verllnri5tir.Yasa koyrrcrrnrrn 9l.madde kurah ile,belediye bagkam o l d u k t a i r s o n r a . e l i n e l i a r n u g i i c i i v e r i l e n k i g i l e r i n d a t i a d i e n l e eahemalarrnr.gorevini l<iil.iivc kullanmaktan veya altr aydan fazla hapis cezasr gerektiren suelan i$lenrel<ten sarkrnmalannr sa$lamak istedi$i anlasrlmaktadrr.
1580 sayrh yasanm Ol. nracldesinin; belediye baqkanhfrna secildikten sonra sozcii$u ile ba$lanrasr uerleniyle nradde bu gunden. sonra iqlenen suqlan kapsarnakta olup. belediyc htrgkar-rhfrna secilnreden tince iglenen ve belediye baqkanr oldrrktan sonril ceza kararr kesinlesen durumlarda ilgilinin, kesinlegmis olan ceza ile seeilnre yeterliligini yitirip. yilinnedigine bakrlmasr gerekir.
Gereektende,belediye baqkanr seqildikten sonra.islenen suq nedeniyle kesinleqen 6 ay hapis cezasr.beleclive baskanh{rndern diigmeyi gerektirdigi halde,belediye baqkanhfrna secilnreclen once i$lenen strglarda,yargr karan belediye baqkanr olduktan sonra kesinlesmisse.btr kez ilgilinin durumu l58O sayth yasanrn 24.maddesinde dolayrsrvla 2t139 sayrh yasanrn Il.maddesinde yera,lan kurallar kargrsrnda segilme yeterli Iigi yonriinclen incelenrnelidir.
Bu bururnda.secinrlirclen once isle(li[i bir sirq nedeniyle sonradan verilen altr ay l8 gunluk hapis cezasrnrn.sr:cilnrc yeterlilifinin yitirilmesine neden olacak nitelikte Slmadrfir g6zetilmerlen.ilgili;in Yaylakenf Beleiliye Baqkanh[rndan dti-qiirtilmesine iliqkin idare rnahkenresi l<ararr ncla huku ka uyarhk bulunmamaktadrr.
Aciklanan neclenlerle.l.einviz istcminin kabulli ile aksine veiilen Ankara 2.idare M a h k e r n e s i n i n 9 . 1 2 . ' l 9 u 6 g t i n l t i 1 9 8 6 9 l 9 i s a y r l r k a r a r r n r n bozulmasrna:uytrqmarzlrfrn hrrkr,rki niteli.{i ve dava dosyasrnda yeralan bilgi ve belgeler iein esasr hakkrncl:r harar venneye yeterli gorrildu$unden,Z5TT sayrh Idari Yar?llarna Usrrlii Yasasrnrn 4O.rrrrddesiirln ikinci-fikrasr-uvarrnca isin 6sasrnln ince"lenmesine gecirilercli ilgilinin belerliye bagkanh[rnddn cir, te lgledi$i sug nedeniyle,rrerihnis olan ve seqilnre yeterlili[ini \aybettirici nitelikte olmayan h a p i s - c e z a s r
n b d e n i v l t ' . . l r c l e d i v e - b a s k a n ) r s r n d a i r
d t i s r i r t i l m e s i i s t e m i i r i n reddine,63oo lira .varlrlarnir gicllrinin iqisleri' Bakanh$rndan ahnarak temyiz i s t e m i n d e b u l u n a n a v e r i l r - n e s i n e , l < u l l a n r l r n a v a n 2 2 5 0 l i r a v r i r u t m e n i n durduruhnasr harcrnrn istendifiincle t.dmyiz isterninde bulunana geri verilmesine 13.3.f987 guntinde oygokltrfrr ile karar verildi."
A y r r c a b k z . 8 . D . E . l g A T / 2 7 7 , D D . , S a v r : 6 8 - 6 9 s : 5 1 3 : G . H a q t e m o f l u B e l e d i y e Bagkanlannrn Dusiirtilnresi, Belediye ve ll Genel Meclislerinin Feshi, Muhtarlann Gorevlerine Son Verilmesi Hakkrncla Incelerue, Ankara, 1978, s. l2O.
gl.madcledeki Altr aylrk hapis mahkumiyetinin,altr aydan fazla hapis cezasr gerektiren suqlarclan sakrndrrma amaclnl taqrdr$r goruqunu savunrnaktaclrr.Oysaki azhk oyunda da belirtildi$i gibi altr ayhk ya cla clalra fazla ceza suresi,belediye bagkanrnrn gorevinden uzak kalmarsr,karnu hizmetinin aksatrlmasr anlamrna gelmektedir.Belediye bagkanhfrnrn sureli (BeE yrl) bir gorev oldufu gozonunde tutulursa.altr ayhk mahkumiyet srnrrr,gorevden daha fazla uzak kahnayr sa$ayacaktrr.Bu sebeple suQun iqlendi$i tarihten ziyade cczanrn verildigi tarihe bakmak daha uygun o l a c a k t r r .
H a p i s c e z a s l n t n ertelenrnesi durumunda baqkanhktan d u g u r u l m e g e r e k i r r n i ? S o r u s r . r trygulamada olumlu ydnde c e v a p l a n m a k t a d r r . D a n r 5 l a y v e r i l m i g olan cezanffr ertelenmiq olmasrnrn ceza urahkrrntiyetini ortadan kaldrrmamasr nedeniyle bagkanrn dtiqiirulmesi gerektisi gorugtindedir I .
Konuyu seqilrr-re yeterligi aqrsrndan inceleyen son bir Yuksek Seqim Kurulu karannda ise cezanrn ertelenmesi halinde segilme yeterli$ine engel olmayaca$r belirtilmektedir2..Yuksek Segim
-l a.O,E' 1986/270.8.D.E. l986/52 Danrsray Dergisi,sayr:64-65 s.3Ol-3o2.Ayrrca bkz.G.Hastenro[ltr a.{.e. s: I lO.
2 ". Z6 .i 1OSO gtit'rti yaprlan mal-ralli iclareler genel s6cimlerinde Erzincan ili Tercan Ilgesi Altrrnkenl. I{asabasr Belediye BaEkanhfirna seeilen Salih Yrldrrrm
2 ". Z6 .i 1OSO gtit'rti yaprlan mal-ralli iclareler genel s6cimlerinde Erzincan ili Tercan Ilgesi Altrrnkenl. I{asabasr Belediye BaEkanhfirna seeilen Salih Yrldrrrm