I. Adil Yargrlanma Hakkr Kavraml' Kapsamr ve Uygulama Alanr
A. Kavram
"Adil yargrlanma hakkr" tabiri bu bigimde ifade edilmiq olmak kaydryla yeni bir kavramdrr. Avrupa insan Haklan ve Temel Ozgtirltikleri Koruma Scizleqmesi (A.I.H.S.) nin 6. maddesinde ele ahnan haklar kategorisini belirtmek igin kullanrlmaktadrr.
Bu tabirin kullanrmr da istikrar bulmuq degildir. On-celeri "safhkh adalet yonetimi isteme hakkr" olarak adlandrrma yaprlmrE, daha sonra Avrupa insan Flaklan Divanr (Divan) kararlannda "adil yargrlama hakkr" bigimini almrqtrr. TiirkEe isimlendirmede de miiellifler arasrnda aynhklar bulunmaktadrr.
Bazrlarrl "adil yargrlama hakkr" ifadesini tercih eder-lerken , bazenz "doffu yargrlama" tabiri
kullanrlmak-Marmara Universitesi Hukuk Fakiiltesi Hukuk Tarihi Anabilim Dah Araqtrrma Gcirevlisi.
Fkr" Feyyaz Cdlctklu/A. $eref Gtizubtiytik, Avrupa insan Haklarr siizleqmesi ve Uygulamasl, Ankara, L994, s.203 vd.; Tekin Akrlhoflu, Insan Haklarr-I, A n k a r a 1 9 9 5 , s . 2 0 6 v d .
Fkr. Feyyaz Gcilciiklu, "Avrupa Insan Haklarr Divanr igtihadrna Giire Doiru Yargrlama ve Kanrtlarrn Deierlendirilmesi", Insan Haklan Merkezi Dergisi, E k i m \ 9 9 4 , C . I I , s y . 2 , s . 2 v d .
tadrr. Baqka bazt miielliflerS ise "adil yarg:lanma hak-kr" biEiminde adlandrrmayr segmektedir. Btz de daha kapsamh ve amaca daha uygun Eainqrmlan olan
"adil" kelimesi ile; kiqiler yargrlamayr yapan degrl kendileri iizerinde yargrlama cereyan eden konumda bulunduklan igin "yargrlanma" kelimesinin birleEi-rninden oluqan "adil yargrlanma hakkr" ifadesini ter-cih ede cefi,z.
Adil yargrlanma hakkr kavramr Sozle$me'nin 6.
maddesinde tanrmlanmamrqtrr. Divan kararlartnda da gevresi kesin hatlanyla belli bir tanrmrn olmadrgr, hatta olamayacaS, somut olaylara gore bir degerlen-dirmenin yaprlacaS ifade edilmektedira.
A.I.H.S.'nin 6. Maddesindeki haklann saylmr-nrn "tahdidi" olmadrir maddenin iiEuncu fikrasrndan anlaqrlmaktadrr. Frkrada yer alan, "(h)er sanrk
ezcilm-\e..." ifadesi bunu gostermektedir. Ancak yine de asga-ri unsurlan.belirleyen ve iEeren bir tantmtn yapllmasr mtimktin olsa gerektir. Adil yargrlanmayl kiqinin bir uyuqmazhk halinde kolay ve gabuk bir bigimde yargr organrna ulaqabildifi, nyuqmazhgrn taraflan arasrnda bir aynm olmaksrztn iddialann veya savunmanrn eqit ve karqrhkh olarak, gergeiin ortaya Erkmastna imkan verecek bir biqimde, kanuni ve bagrmstz bir mahkeme-de yaprldrgr yargrlama olarak tanrmlayabili rrr\. Boyle bir tanrmlama sadece genel EerEeveyi belirlemek ama-cryla kullanrqh olabilir.
B. Kapsam
A . I . H . S . n i n 6 . m a d d e s i i k i b c j l t i m d e n o l u q m a k -tadrr. Birinci boliimde genel olarak yargrlamanrn ilke-lerinden, ikinci boltimde ozellikle ceza yargrlamasrnda gegerli olan asgari ilkelerden soz edilmektedir.
Yargrlamanrn genel ilkeleri dort ilke halinde
Bkz. Siiheyl Donay, Insan Haklan Agrsrndan Sanrfrn H a k l a r r , I s t a n b u l 1 9 8 2 , s . J 5 v d . ; A . $eref Gozubtryuk, A n a y a s a H u k u k u , A n k a r a 1 9 9 1 , s h . 2 7 0 v d . ; O s m a n Do{ru, Insan Haklarr Avrupa Mahkemesi Kararlarl ve A v r u p a S c i z l e q m e s i , I s t a n b u l 1 9 9 4 , s . 2 8 6 .
GcilcukltilGoztibtiyuk, s.204-205; Donay, s.39-41;
Gcilctiklti, s.2.
B e n z e r b i r t a n r m l a m a i q i n b k z . D o n a y , s . 4 1 . 1 . 3 .
2 . 4 .
5 .
S A Y I " A : 3 1 6
YIL: 7-8 SAYI:53
sayrlrnaktadrr. Runlara Divan'rn iqtihatlernyla ortaya konan beqinci ilke oiarak "dava aqrna hakkr" ilave edilmektedir. Divan bu son ilkenin maddenin iik cum-iesinde zlmnen bulunclufu fikrinrJedir6. I{akikaten di-ger btitun ilkeler anca]< yargl yerine ulaqma imkanl varsa bir anlam kazanacaktrr. $u halde bu ilkeyi var-hgr "bedihi" kabul edildigi iEin zikredilmemiq bir ilke olarak duqtinrnek ger:ekmektedir.
Birinci iike, mahkemelerin taqrmasr gereken ozellikler, kanuni, bafrmslz ve tarafs tz btr mahke-nre Eeklinde belirtilmigtr.
ikinci iike yargllatnanln "makul stire"de 5raprl-masl gerefrne irseret etmektedir. Mekul -qiirenin her olayrn ozelliklerine gore degiqecegi aErktrr". Divan iEti*
hatlannda makui srireyi belirlemek igin tiq dlqfl kulla-nrlmaktadrr. Birincisi dava konusunun gcirtilrnesinde ve qdzrilmesindeki zorlukla, ikincisi, makul stirenin aqrldrgrndan gikayetEi olan kiqinin tlzerine dtiqeni ya-prp yapmadrgryla, tiEi.incii olEri ise mahkemenin ve devletin tutumuyla ilgilidir7. Yargrlamanrn sur,iince-mede kalrnasrnda devletin tutumu ethili ise ilkenin ihlali gerqekiersecektir'; bu dururnda devletin kusurlu olmasr da gerekli gorr"ilmemektedir. Yargrlamayr rna-kul silr'ede gerqeklegtirecek tedbirlerin alrrnasl zaten devletirr gorcviciirS.
i.JEuncii ilke yargrlamanrn agrkhgr ilkesidir.
I)uruErnalann aErk olarak yaprhnasr ve liiikmiin agrk dur"uqmada verilrnesi gerekmektedir'. Madderie rle-varnla agrlchgrn hangi hallerde srnrrlanabilecegi belir-tilmektedir. Ru ilke aqrsrndan Onemli olan husus, du-ruqmanrn aErkhgr yt-riu3rla hedeflenen mak*sadrn gerqekleqrnesidir. Srnrrlamalar hu qcrgevecle, niaksa-da ulaqmayr engellenleyecek rnahiyette olrnahdrr9.
Dordiincii ilke )rrirgrJamanrrl "hakkani5rsls Lty-gun" bir surette yaprlmasrdrr". Ru ifade ger:iq kapsamh-drr ve yoruma rnusait bir nitelik taqrmaktadrr.
6 . G i i l c u k l U / G d z u b u y i i k , s . Z L 5 .
7. Akrlhoglu, s.315. Tutuklarniida rnakul stire kavramr iqin bkz. Ieyyaz Gcilctiklti, "Yargrlama Matr<amlarl Oniincie Makul sure", fnsan rraklarr Merkezi Dergisi Nisan 1 9 9 5 , C l . I I I , s y . 2 , s . 1 0 - 1 3 .
Golcrii..lti, "Makul Sure", s. I.3.
Cidlcul<lu, "Avm.pa insan Flaklai'r Sdzleqmesincle Adil Y a . g r l e ' r a " , A . U . n " f . D e r g i s i , C.49, I{o:1-2, s.216;
A k r i l i o f l u , s . 3 1 5 ,
f)ivan'rn iqtihatianyla iqerigi belir:lenmektedir.
I)ivan'a gcire bu ilkede en onernli unsul- tar.aflar ?fra-srnda "silahlann eqitligr", yani davanrn tarafiarr ara-stnda haklar ve ytik{imltiltikler bakrrnrndan dengenip mevcul, olmasrdrrlO. ikinci brir unsur olarak nrahkeme kararlarlnrn gerekge]i olarak verilrnesi zikrecli}nektel-c l i r 1 1 .
Beqinci ilke dava aqrna herkkrdrr. I)ivan'a gdre bu husus agrk olarak maddede belirtjlmemekie birlih"
te zrmnen kabul edilmiqtir.. etinkii adil yargrlanrna cincelikle dava aqrrla hakkrna sahip olmayi gerekti-rir'12. hfahkemede hak aramanrn geEici olarak da olsa ort,adan kaldrnlmasr, hak aramanrn pahah olmasr se-bebiyle zorlaqttnlmasr f)ivan iqtihatlannda agri<lanan 6. maddeye aykrnhk sebepleridir"l ll.
A.i.H.s.nin G. Macldenin ikinci krsmi ise ozel-likle ceza yargrlamasrnclzrki temel ilkelerderr bahset-mektedir. Buniardan ilki .suEsuzluk karinesidir: Kisi suglu clclugu sabit olunca5ra kadar sugsuzdur.
ikinci grup ilkeler sanrk haklandrr. Ijunlar a) kendisine yoneltiien suglarnanrn mahiyetinden erl krsa zamanda ve anladrfr dilde haberdar olmak; tr) savunrnaslnr yapabiiurek iEin gerekii zarnana \r€j ko-layhklara sahip olrnak: c) kenclisini savunnrak ve"va bir avukatrn yardrnrrndan (rnali gticti m,risait cegiist:
i.icretsiz olarak) yararianmak; d) savurlrna qahitlerinin iddia qahitleriyle eqit qartlarttra dinlenme-sini istemek; e) gerekirse bir terclimanrn yardrmrn-dan yararlanmak.
Sanrk haklar.r olarah saSrrlan llu be,$ hususun bir srnrrlerma taqrmadrS, iiksiire uygulamada birinci fikrada diizenlenen adil yargriarnrna ilkesi gcizonuncle tutularak amaca gcire yorulrl yaprimasl gerei<tigi ifircler edilmektedirl4. Frirr"anrn baqlangrcrnda liullanrlan
"...ezciin';\e..." l<elimesi bu de*erlendirmeyi hakir krl-rnaktadrr.
f)ivan igtihatlarlyla, btr fikrada .qanrk haklan olarak sayrlan teminatlann mtirnkun oidugu karlar.
ozel hukuk yargrlamalan iqin de uygulariabilecegi
or-8 . L
1 0 . 1 1
! 2 . 1 3 . L4.
Gdlcuklu/Gctzu b ti;rtk, s.228-ZDg .
G c i l c u k l u / G c i z u b u y u k , s . 2 8 0 ; A k r l h o g l u , s.S 16.
Gcilcukiu/Gctztibuyuk, s.21b-217. Divan b* ilkeyi claha L97 5 yrhnda (G^oider/Ingiltere da'asrncla,) i:elirtmiqtir.
Blrz. Golcuklu/Gcjz:tibiiyu k, s. 211-216 . Gcilctrklu/G0z tibr-rvtik. s " 206.
taya konmaktadrrl S.
Adil yargrlanma ilkesiyle Eok yakrn bir ilgrsi bulunan, yakalama, tutuklama ilkeleri, slug ve cezada kanunihk illtesi ve haklann korunmasryla ilglli du-zenlerneiere de temas etmek konumuz aErsindan zarur i d i zarur . B u h u s u s l n zarur A . i . H . S . n i n 5 , 7 v e 1 3 . n zarur a c l d e l e zarur i n -de ele rrhnmtEtrr. Itsaca, 5. mad-de yakalama ve tutukizrma ile ilgili ilkelerden bzrhsetmehte, bu konu-daki karann hakim tarafrndan verilmesini gerekli gurmekte; 7 . madde suEta ve ce'tada kzrnunilih ilkesi-ne yer verilkesi-nekte; 13. madde de ise temel haklan ihlal edilerr kimselerin herklannr yetkili makamlar rjniinde aramasr imkanr tantnrnaktachr.
C. Maddenin Uygulama Alanr
A.I"H.S. nin 6. Maddesinin uyguiama alanl sr-nrrlandrnhnrgttr. Bu alan "medeni hak ve vecibelerle ilgili nizetlar ve suE ithamr" lrel mtinhasrrdtr. Ancak ,llrnu belirtmek gerekir ki, Divan bu iki alanr sozleq-meye taraf devletlerin iE hukuklanndaki kapsamla-nyla srnrrh tutmamakta "otonom-ozerk" yorum esa-srndan hareketle her olayr ozelligi ne gcire degerlendirerek belirlemektedir. Mesela sonucu itiba-r:ryla qahsi haklan ve menfaatleri etkileyen tasarru-ftrn harigi kanuna gor"e ve hangi mercice yaprldrirna bakmaksizln Divan tarirfindan "tl'lecleni hai< ve vecibe-lerle ilgili" gortildiigti anlaqrlmakta,Jr116. Yine " ceza ithzrmr" kouu."unda, rnilli hukukta " ceza" olarak nite-lendirilen tiususlar kakrr-rl edildigi gibi aynca, bdyle ni-telenme^v€rt, mesela disiplinle ilg"ili iElemler de "ceza ithamr" alantna ilahil edilmektedirl?.
,"Str halde, 6. madclenin uygulama alanr Divan tarafindan rnaddi kriter esas ahnarak, rnilli hukuhta-ki niteleme ile baih kahnmayarak her czel olayda ay-r1 ca belirlenmektedir "
fI. A.i.If.S. nin 6. Maddesinin Tiirk Hukuk Sistemine Etkileri
Adil yargrlanmaya dair ilkelerin anayasalart-mrzda bir biittin olarak dtizenlendigi soyienclrlez.
Ancak adil yargrlanma ilkesini yakrndan ilglli olch-rgu A . I . H . S . n i n 5 , 7 v e 1 3 . r n a d d e l e r i y l e b i r l i k t e d e g e r l e n -dir-ip br"r duzenlemelere tekabiil eden anayasa
hukum-1 5 . G o l c r i k l t r / G o z t i b t i y t i k , s . 2 0 6 ; G d l c r i k l t i , ( K a n r t l a r ) , s . 3 . 1 6 . G o l c i r k l u . s . 2 0 3 .
L7 . Gdlciiklti. s.206-207 .
lerini araqtrr acagrz.
A. A.I.I{.S. nin Anayasal Diizenlemelere Etkileri
l. 1961 Anayasasl'nda Adil Yargilctrlntu l{ohkr ite itgtli Dilzenlerneler
1 9 6 1 A n a y a s a s r ' n d l A . i . H . S . d e k i d i " i z e n l e n r c ' l e -r"in izleri goriilmektedir" Konutnuzla ilgili olaniart l<r-saca srralayaltm.
A . I . H . S . n i n 5 . m a d d e s r n d e d t i z e n l e n e n t u t u k -larna sebepleri, suglamanln ve sebeplerinin bildirihne-si, hakim karannrn gerekliligi, hakim karart olrnayan hallerde en krsa zamanda hakim huzuruna grkanli:ia ve usule aykrn uygulamalar igin tazminat ddenrnesi hususlan, 1961 Anaytisasl'nlit 14 r.e 30. maddelerincie yer almaktadrr.
Sozleqme'nin 6. rnaddesiyle ilgili clogrudan bir' dtizerrleme bulunmamaktadrr. Ancak. bu maddenin birinci kt-smrnr teqkil eden genel olarak yargrlannlrt-nln ilkelerinden mahkemeye ve ozelliklerine ait olan-lar anayasanln 32, 132 ve 133. maddelerinde yer al-maktadrr. Yargrlamanrn suresirrle ilgili bir dtizenlerncr bulunmamakbadrr. Yarg'rlamanrn agiklrgr ve hakkani-yete uygunlugu diEtitleri ile ilgili olarak da 135. tlrtcj-deyi grirmekte5'i2. SuEsuzluk J<arinesi anliyasada ye1 alrnamaktadrr. Sozle,Srne'de dtizenlerien sanrk haklan ise anayasanln 30 ve 31. rnncldelerinde genel olarak yer ahnaktadrr.
Sugta ve cezada kanuniligi dtizenleyen S o z l e q m e ' n i n 7 . m a d d e s i a n a y a s a d a 3 3 . m a d d e n i n i l k tiE frkrasrt'la karqrlanmaktadrr.
Sozleqme'nirr temel haklann ihlali tizerine yct-kili makamlara miiracaa[ hakkinr duzenleyen 13.
maddesine ise anayasanrn hak ararna ile ilgrii genel dtizenlernesi olan 31. rnaddesi karqrhk gelnektedir.
2. 1982 Anayasosr'nda Adi,l Yurgrlannla Hahht it.e itgi li D [)zr:nlente ler'
A . i . H . S . n i n 5 . r n a d d e s i n i n b i r i n c i f i l < r ' a s r tu -tuklamanln yaprlabilecegi haileri gustennektedir.
Kiqi dokunulmazhgr ve gtivenligi birbirinden ayrrl-rnaz hususlar .oldtigrr iEin oncelihle kiqi clokunulmazh-grndan bahseclihnekte sonre tuf,trkiama halleri Sa1,1i-maktacirr. Ru fikra anuyasanrn 19. rnaddesinin birinci ve iigtincti fikralanna tekabili eder.