異常氣候會導致自然災害發生,其最大的受害者,莫過於擔 負生產勞動主力的民眾。乾隆十五年夏季發生的洪澇災害,對吉 林烏拉的旗民造成沉重的打擊,有賴官方援助。據查核乾隆十五 年七月船廠地方被水情形,以及將軍卓鼐對災民的處置措施,略 為:「沖去烏喇(烏喇滿語 ula,江之意)附近河沿居住納糧民肆 百 玖 拾 貳 戶 , 地 貳 萬 陸 千 玖 拾 壹 畝 , 草 房 貳 千 伍 百 伍 拾 捌 間 。 再,離河稍遠已沖未沖地畝統計沖沒肆分,尚餘納糧民肆千柒百 貳拾柒戶,地貳拾貳萬捌千柒百陸拾三畝,傷損民肆拾玖人。查 賑濟例載,被災民人糧石不能接濟者,即行賑濟壹月口糧,被災 拾分之房地、糧石、什物俱被沖沒。極貧民人,於拾月初貳日起 至來年正月參拾日止,賑濟肆個月。其次貧民人自拾月初壹日起 至拾貳月參拾日止,賑濟參個月。地畝穀石統計餘剩肆分,其被 災 陸 分 民 人 內 糧 石 不 能 接 濟 糧 食 者 , 於 貳 月 初 壹 日 起 至 參 拾 日 止 , 賑 濟 壹 個 月 。 沖 去 民 人 □□ , 本 人 力 能 蓋 造 不 許 外 , 實 在 無 力蓋造、無棲止者,每間各給銀伍錢。今本處被災民人糧石不能 接濟者,即動用該同知所管倉穀,照例大口給穀三倉斗,小口給 穀壹斗伍升,賑濟壹月口糧。交與該同知辦理外,仍令該同知將
wesimbuhe bairengge / enduringge ejen genggiyen i bulekušefi harangga jurgan de hese wesimbufi jurgan ci kimcime baicafi bithe isinjiha // erinde uthai weileme deribuki weileme wajiha manggi / kooli songkoi narhūn cese weilefi harangga jurgan de / sume bodobuki erei jalin gingguleme / wesinbuhe / hese be baimbi abkai wehiyehe i juwan ningguci aniya jakūn biyai orin nadan / girin i ulai jergi babe tuwakiyara jiyanggiyūn / ilaci jergi adaha hafan emu jergi nunggiha // emu jergi ejehe fulgiyan umiyasun amban fusen / gurun be dalire janggin bime girin i ulai meiren i janggin tofohon jergi ejehe uksun amban sunggari / weile beidere tungpan amban dacungga ejeku hafan siping acabuha bithesi margi araha.
民人戶口地方,逐一詳查,被災分數分晰散賑。其傷損民人,除 有人認去外,無人認者,該同知已經料理,等語。查,定例各該 地方倘遇水旱災傷,一面提報情形,一面遵委大員親行查勘。先 發倉糧及時賑濟,又加賑定例內開,被災陸分者,極貧加賑壹個 月;被災拾分者,極貧加賑肆個月,次貧者加賑三個月,大口日 給 米 伍 合 , 小 口 減 半 , 等 語 。 今 既 據 該 副 都 統 松 阿 里 等 , 將 烏 喇、河沿遠近居住被水民人查明,極貧、次貧分別加賑具奏,均 與例相符應照所奏辦理,仍將賑過戶口穀石各數分晰,提報戶部 核 銷 , 所 需 穀 石 在 於 該 同 知 所 管 倉 穀 內 動 給 。 其 沖 去 □□ 沒 房 並 傷 損 民 人 , 既 據 分 晰 , 酌 量 支 給 , 均 毋 庸 議 , 仍 令 轉 飭 該 同 知 等,據實確查,按戶散給,務使災黎均沾實惠,毋致失所。」35居 住在松花江沿江附近,需要上交糧食的民人戶數為 492戶,他們的 田地為 26,091 畝,草房 2,558 間均被此次洪水沖走,據估算受災損 壞 程 度 達 到 十 分 。 其 次 , 離 河 稍 遠 居 住 , 受 災 程 度 六 分 的 戶 數 為 4,727戶,田地為 228,763 畝,遇難者為 49 人。將軍衙門視人民受 災程度,給予不同的物資援助,包括:將災民分為極貧和次貧,
極貧者即受災程度達到十分,賑濟四個月的口糧,次貧者賑濟三 個月的口糧;糧食收成達到四分、受災程度為六分的災民,賑濟 一個月口糧。賑濟糧來自同知倉中的儲備糧食,分別給大人賑濟 3 斗,小孩則賑濟大人的一半,為 1.5 斗。此外,無力修繕房屋的每 間補貼 5錢。
理事同知阿揚阿(gioroi ayangga,?-1789)奉命調查居住在沿江附 近的受災人數,並據以分派賑濟糧的數額,檔案保留十分詳細的 紀錄,茲整理如下表:
35 《 內 閣 滿 文 題 本 》 , 〈 大 學 士 領 侍 衛 內 大 臣 忠 勇 公 傅 恆 等 . 題 為 遵 旨 察 核 前 船 廠 將 軍 卓 鼐 請 銷 賑 濟 受 災 貧 民 口 糧 等 項 動 用 穀 銀 事 〉 ( 滿 漢 合 璧 ) , 乾 隆 十 六 年 閏 五月二十一日。
表 吉林烏拉城民人受災戶數及救援物資
十日,需要接濟 3 個月的戶數為 214 戶,大人 891 名,小孩 434 名,大人每名每月給糧 3 斗,小孩則給 1.5 斗;十月一日至正月三 十日,36接濟 4 個月的戶數為 258 戶,大人 1,050 名,小孩 493 名。
其次,受災程度達到六分的戶數為 4,727 戶,其中極貧戶有 1,548 戶,大人 5,098 名,小孩 2,928 名,則給與自十二月一日至三十日 1 個月的口糧。此外,還有 432 戶為口糧不濟之戶,其中大人 1,805 名,小孩 856 名,也接濟他們 1 個月的口糧。這些災民因離城居 住,遠近不同,而有情願領取糧食者和情願領取銀兩者之分。因 此,情願領取糧食救濟的災民所需救濟糧為 3,788.7 石,情願領取 銀 兩 的 災 民 將 所 賑 濟 糧 1,402.8 石 折 算 成 銀 兩 為 701.4 兩 , 且 另 給 136 戶受損的 497 間房屋每間補貼 5 錢,共 248.5 兩銀子,以上救援 物資均從同知管庫中支出。
在對災民進行賑濟口糧以及銀兩的同時,官方也依定例實施 減免錢糧和緩徵的措施,其具體情形為:「吉林烏拉民人遭十分災 害,如二萬六千九十一畝田地,應收錢糧為七百二十二兩二錢二 分,地丁錢糧為五十九兩七錢。又,遭六分災害,如二十二萬八 千七百六十三畝田地,應收錢糧為五千九百二十三兩五錢六分,
地丁錢糧為五百二十三兩八錢。查得,依定例,直隸省地方,現 受災十分,錢糧免七分,若六分,免一分。若受災十分,當年緩 徵,錢糧可分三年徵收。若受災六分,錢糧可分兩年徵收,以紓 民力。若開墾水旱田地坍塌、被沖、積沙或者盡是沙子,徵賦赦 免,等語。吉林烏拉遭十分災害的民眾,地丁俱七百八十一兩九 錢二分銀錢糧,其中計免七分,免五百四十七兩三錢四分四釐錢 糧 , 將 此 照 例 豁 免 , 應 徵 三 分 為 二 百 三 十 四 兩 五 錢 七 分 六 釐 錢 糧,今年始照例分三年徵收。遭六分災害,地丁俱六千四百四十 七兩三錢六分錢糧,其中計免一分,免六百四十四兩七錢三分六 釐,將此照例豁免,應徵五千八百二兩六錢二分四釐錢糧,今年 始照例分二年徵收。靠近江、河、小河,被水塌陷、盡是沙子,
36 「 十 月 一 日 」 之 記 載 與 前 段 引 文 中 的 記 錄 有 一 天 的 差 異 , 為 十 月 二 日 至 正 月 三 十 日,推測是檔案抄寫者的誤抄。
不可耕種田地,為七千四十三畝,應徵一百九十兩六錢錢糧,據
girin i ulai irgesei juwan fuwen i / gashan de tušaha usin juwe / tumen ninggun minggan uyunju emu / imari de gaici acara caliyan / nadan tanggū orin juwe yan juwe jiha / juwe fuwen. hahai caliyan i menggun susai / uyun yan nadan jiha. jai ninggun fuwen i / gashan de tušaha usin orin juwe tumen / jakūn minggan nadan tanggū ninju ilan imari de / gaici acara caliyan sunja minggan uyun tanggū / orin ilan yan sunja jiha ninggun fuwen. hahai / caliyan sunja tanggū orin ilan yan jakūn / jiha. baicaci toktobuha kooli de jyli geren goloi ba ne gashan de juwan fuwen gaibuci / caliyan be nadan fuwen guwebu. ninggun fuwen / gaibuci. emu fuwen guwebu. juwan fuwen gashan de / gaibuci ineku aniya i elhešeme bošome gaire / caliyan be ilan aniya obume kamcime bošokini / ninggun fuwen gashan de gaibuci juwe aniya / obume kamcime bošokini. irgen i hūsun be / sulakan obu. neime suksalaha muke olhon i / usin unenggi šungkuhe. birebume furgibuha / eici / yangga noho hingke ojoro oci. alban gaijara be / bireme guwebu sehebi. amban be girin i ulai juwan / fuwen i gashan de tušaha irgesei usin hahai / caliyan uheri nadan tanggū jakūnju emu yan / uyun jiha juwe fuwen caliyan i menggun i dorgici / nadan ubu guwebure be bodoci. uheri guwebuci acara / caliyan i menggun sunja tanggū dehi nadan yan / ilan jiha duin fuwen duin eli. erebe kooli / songkoi guwebureci tulgiyen funcehe bošobuci acara / ilan ubu i caliyan juwe tanggū gūsin duin / yan sunja jiha nadan fuwen ninggun eli be / kooli songkoi ishun aniya ci deribume ilan / aniya kamcifi bošobuki. ninggun fuwen i gashan de / tušaha usin hahai caliyan uheri ninggun minggan / duin tanggū dehi nadan yan ilan jiha ninggun / fuwen i caliyan dorgici. emu ubu guwebure be / bodoci. uheri guwebuci acara caliyan ninggun tanggū / dehi duin yan nadan jiha ilan fuwen ninggun / eli erebe kooli songkoi guwebureci tulgiyen / funcehe bošobuci acara caliyan sunja minggan jakūn / tanggū juwe yan ninggun jiha juwe fuwen duin / eli menggun be. kooli songkoi ishun aniya ci / deribume juwe aniya kamcifi bošobuki. ula. bira / biragan i hanci bisan i muke de birebume šungkuhe / yangga noho tarici ojorakū usin uheri nadan / minggan dehi ilan imari de bošobuci acara caliyan / emu tanggū uyunju yan ninggun jiha menggun be / harangga tungjy gioroi ayangga usin be aname / getukeleme baicafi.
yargiyan i tarici ojorakū caliyan / bošoro be enteheme guwebuci acara babe doron / gidaha akdulara bithe tucibufi alibuha be dahame. / harangga tungjy i alibuha eiten hacin i narhūn cese / doron gidaha akdulara bithe be gemu jurgan de / benebufi baicabuci tulgiyen. bairengge / *enduringge ejen ginggiyen i bulekušefi harangga jurgan de / afabufi kimcime baicabureo. erei jalin gingguleme / *wesimbuhe / hese be baimbi / abkai wehiyehe i tofohoci aniya omšon biyai ice ilan / ningguta i jergi babe tuwakiyara jiyanggiyūn. hafan / efulefi tušan de bibuhe. geli emu jeri / wasimbufi tušan
六分的為 228,763 畝,其面積與前段引文提到的數額基本相同,其 受 災 程 度 不 同 , 相 應 的 優 惠 政 策 也 有 不 同 。 受 災 程 度 達 到 十 分 者 , 可 免 交 七 分 , 即 減 免 547.344 兩 , 其 上 交 三 分 的 錢 糧 數 為 234.576 兩 ; 受 災 程 度 達 到 六 分 者 , 則 免 交 一 分 , 即 減 免 644.736 兩,其上交九分的錢糧為 5,802.624 兩。至於借貸的糧食,分別按 照受災程度,依例緩徵兩年或三年不等。
災後,官方不僅對民人進行了妥善的安置工作,旗人也得到 相應的補償和救助。據協領、參領、同知等查明:「來春民人於耕 種者地畝之時,無口糧籽種人等,照例借給口糧籽種,旗人耕種 地畝內高阜地方雖有一分有餘,現在所收糧石按口計算,自來年 正月起,糧石不繼者九千一百五十名口,自二月起不繼者七千四 百 九 十 四 名 口 , 自 三 月 起 不 繼 者 七 千 五 十 六 名 」, 將 軍 卓 鼐 等 請
「 將現 在 吉 臨 喇八 旗 鳥槍 營 , 打牲 烏 喇 兵丁 口 糧 不敷 之 二 萬三 千七百名口,各以不繼之月起,每名口以二倉斗計算,至來年七 月正,共需糧二萬四千一百十八石八斗。此所需糧石,於八旗兵 丁義倉糧一萬六千六百十八石八斗接續借給,仍不敷糧七千五百 石,於永寧倉內存貯糧石內,動糧七千五百石借給。前項借給糧 石,遵照十二年所降恩旨,亦勒限三年還完。再被水房地,除雖 被漂沒,餘剩一、二間可以居住之家四千一百四十一戶外,房地 盡被漂沒,實無房屋居住之五百四十戶,漂沒房屋二千七百四十 間,每間給銀伍錢之例計算,需銀一千三百七十兩,於本處庫內 收存稅銀內動支。其水災被傷之七十八人內,現在與紅白事務應 得恩賞銀兩除給過銀兩之十五人,家奴五人毋庸賞給外,未得恩 賞銀兩之旗人三十三名,台站、官莊之二十五名,從前俱係應得 恩 賞 銀 兩 之 人 , 仰 懇 皇 上 天 恩 , 將 未 得 恩 賞 銀 兩 之 旗 人 三 十 三 名,較披甲等白事賞銀之數酌減,每名賞銀六兩,台站、官莊之 人 二 十 五 名 亦 行 裁 減 , 每 名 賞 銀 四 兩 計 算 , 應 賞 銀 二 百 九 十 八
de bibuhe amban jonai / gurun be dalire janggin bime. girin i ulai meiren i / janggin juwan ningguci jeri ejehe amban uksun i sunggari / weile beidere tongjy amban gioroi ayngga.
兩,於賞給紅白事務利銀內動支」。38
自發生水災以後,不僅旗、民面臨糧食不足問題,吉林烏拉
自發生水災以後,不僅旗、民面臨糧食不足問題,吉林烏拉