isqi - i$vEREJt iliqxLnnixun' ARGUIUENTUUI

ARGUIUENTUUI

YIL: 3 SAYI: 30 rssN 1017 - 625X OCAI( L993

iqixnuKiLER

ilEt- isrirrn it iSt iterinde Degisim ve SendikasrulaEtt'Jl!:

piof.' Dr. AIi Rna OKUR- A!E, Ggr. $ule NECEF His"se Senecli irc aegi;tirilebilir Talviller ;

Dog. Dr. AYge Nur FERZEK :

Uluslaroroi, Hukukta Bart$Qa, insanhfia K_arEr Suglar ie Sava; SuElan: B.M. Kuri[uqu ve Bosna-Hersek;

Dog.Dr. Jale CIVELEK

Humanitas; ..

Arq. Gtir. Diler Tamer GUVEI{

t irroiectioi (Ipon Thc Conte.rtual Planet of Philisophy Sciertce ancla ,ultrr,'n: The -lohn Dewey Legend;

4rS. Gtir. AYqen F U flu I{

irriiQru Fniniat Mahkemesi Kara, Qevirisi B.G.E I17 199--203 Haksru Rekabet ;

Qev: Ar$. .Giir. Murat Yusuf AKIN Yargfiay llanu;

Hakim salih ALKAq

isqi - i$vEREJt iliqxLnnixun'

DEGI$IM ve

sE NDi re s lzL A$ TIRM A( * )

Prof. Dr. Ali Rrza OKURIr'*;

Ar$. Giir. $ule NECEF(***;

I . SENDIrcnlR$MA KONUSUNDAKi YASAL NUZP,XLEMtr

lL)gZ Anayasasr 5 | . rnaclclesinde "iqgiler ve igverenler iiye- lerinin galrqnra iliqkilerincle ekonomik ve sosyal hak ve menfa- atlerini korumak ve geliqtirmek igin onceden rzin almakstztn senclikaletr ve tist kuruluqiar kurma hakkrna sahiptir./- Sendika- lara iiye olmak ve liyelikten aynlmak serbesttir./. Hig kimse senclikaya i.iye olmaya, iiye kalmaya, iiyelikten ayrrlmaya zor- lananra,, . B"nzer klrallir ayrca 2B2l sayrh Sendikalar Ka- nunumuzun 22. macldesinde de yer almrqtrr. Anayasa ve yasa- claki sendikalaqmayr ozendirici hiikiimler yanrnda, _aynca gii!- lii senclikacrlrgi sagtayrcr baqka onlemlere de yasada yer veril- miqrir. ii;koluienclitacrlr[r, toplu sozleqme ehliy"!i igin aranan 7o'10 ve iqyeri yetkisi igin aranan iqyeri gofunlufu bunu saE- maya ydnelik esaslardtr.

Sendikalaqma ozenclirilmiq olmaslna rafmen, sendikalaq- maya engel olucu bazr yasaklara da yasadet yer verilmi$, aynca sendikaliqmayr onleyel,cek ban esztslar uygulamadan kaynak- lanmrqtrr.-Sendikalar Kanununun 2l . maddesi askeri gahrsla- rrn, iisi cltizey yoneticilerin, 625 sayrlr yasa kapsamrndaki ozel okul ofretm-enlerinin, sendika kurmalannl ve sendikaya tiye olmalailnl yaslklamrqtrr. Bunlar drgrndaki sendikasrzlaqttrma neclenleri ise, toplu i$ sozlegmelerindeki kapsam drqr personel uygulamasr, taqeron uygulamast, geEici i99i galtgttrma, stajyer

(" ) 28.4.tg93 turihinde "Demokratik Kurumla$ma ve s endikal orgiitlenre" Paneline sunulan tebli{.

(**) M.0., ito. ia. Bil . F-ak. 0{rerim Uyesi (*** ) M.U. it<t. ia. nit. F uk. Arusttma Gorevlisi

ofirenci galrqtrrma, gve iq verme, kalite gemberi uygulamasl ve teknoloj ik geliq medir.

yine sendikalar Kanununun Sendikalarrn Faaliyetlerini dtizenleyen boltimiinde bu faaliyetler; Qahqmo llyuhna Ilii;- kin Faaiiyetler (m. 32) ve Sosyai Faaliyetler (m. 33) olarak iki madclede toplanmrq olmasrna karqtn, Yasak e4iy:tler iig ayrl maddede dtizentenmlqtir: Temer yasaklar (m. 37), I$gi ve lqve-

;;; ilt$ktlerindeki Yaiaklar (m. 38), di[er yasak faaliyetler (m'

3 9 ) . . . ,

Bir sendikalar Yasast'nrn a[rrlrkh olarak sendikalarrn faa- liyetlerini diizenlemesi gerekirdi, oysa 2821 sayrll yasa adeta senclikalara yasak faaliyitleri cltizenlemek igin grka'lmrg gibi- dir.

Senclikal Faaliyete, toplu sozle$meye, greve miimkiin ol- dufu kadar az miidahele edilmeliclir. Aslolan tarafla'n kendi iradeleri ile anlaqmalandrr. Uzun ve kartqrk pros-edi'irler' bir gtin veya bir ihbar ytiztinden geqersiz olan bir toplu iq sdzleq- meleri veya grevlei; bunlar hep iuni diizenlemelerdir.Endtistri iliqkileri sistJmi olabildi[ince kendi kurallarr iginde yi.iri.imeli- Oii. nncak yasalardaki aynntrlr diizenlemeler, Yargttaydan ta-

;;flil irui.rinin tizerine grkan kararlar. istifa halinde krdem tazminatrnrn iqverene ra[men yasaklanmasr sistemin ozi'inti bozmuqtur.

Yasalar ozgtirltikleri arttrmaz, stntrlar' Her yasa bir srnrrla- madtr.

2. TURK|YE AqISINDAN DEci$itra vE SEND|KAL ONCUTLENME

Di.inya koklti bir defiqim igindedir. Bunun iki temel nede- ni, solun dtinya gaprndigbf.tiqti ve iiretim teknolojisindeki de- giqitriklerdir. Bu geli$im ideolojik planda kapitalizmin sosya-

lii^" kargr zatert olarak sunulmaktadrr'

Bunlara ba[h olarak tiretimin teknolojik temeli de hrzh bir defiqim igindelir. Bu defigim kendini ya$amrn her alantnda goiterm.kt.dir. Ancak bUJtin bunlara karqrn geleneksel sorun- larda herhangi bir de[ir;im goriilmemektedir: savaq, aqhk' 56- mtirti, baskr, iyrrrmcrlk stiri.ip gitmektedir.

Egemenlik altrncla tutulAn ve geleneksel mevzilerini onem- li olEtide yitiren toplumsal giigler, sorunl ara goziim bulmak iEin hak ve ozgiirl{ik arayl$lni yonelirken kendi siyasal ve top- lumsal kimlikl-erini de yeniden kurma sorunuyla karrl kargtya kalmaktadrr. Bu arayrqta en btiyiik pay i99i sendikalartna diiq- mektedir. 1980 lerden beri t.ndikolar bu arayr$rn igindedit .y.' krizclen kurtulmak igin gabalamaktadrr' Yeni gelir;im ve de[i- Eimler karqrsrnda giig ve iiye kaybrna ufrayan sendikalar stra- tejilerini ve topluirsal fonlsiyonlartnr yeniden gozden gegir- mektedir. Bu yeni arayrqta iki soruya cevap aranmaktadrr: ne- reden baqlanacak ve ne hedeflenecektir?

196l ve lg82 Anayasalart ile ve 1963 ve 1983 sayrlt Sen- dikalar yasalarr ile dtizenlenmiq bulunan Ttirk Sendikacrltft, bireysel planda glivenceye kavugturulmuq ise de toplumsal de- fiqimlere ayak uydura*u*tqt,i. Bunda- btiyiik olgtide Tiirk Sendikacrlirn,n, Yasalctltk, fevlete ba4rltk, Partilertisti'i Sen- dikacrhk eliseninde geliqmesinin, bu 6lgtilerin pek fazla drqtna ta$mamaslnln da rolti vardrr. Bizde tendikolann temel iqlevi' t o p l u s o z l e g m e y a p m a V e t o p l u s o z l e g m e i l g l a l l n a n h a k l a n n denetlenmesi olmugtur. Bu modelcre sendikal orgiitleme, sendi-

' . U i ' i I ' v ' E F - r - [ , S i

T L T P H A N E S I M A f ; t I

l--i u i-.

K U

SAYFA: 5O2 YIL: 3 SAYI: 30 ARGT]MEI\TT]M ka igi iliqkilerin resmileqtifii, bilgi ve deneyim birikiminin re-

kellegtifii, yukardan aqafrya hiyerarEik bir yaprlanmaya yol ag- ttfr bir model oluqturclu. KarmaErk yasal stireEler igin gerekli bilgiye sahip danrqmanlann kullanrldr[r, Devlet Planlama Teq- kilatr ve di[er kamu kurumlan ve Universitelerle yilrtitiilen, yoneticiler dtizeyindeki yakrn iliqkilerin geliqtircli[i, tabanrn denetiminden ve katrltmrndan uzak bir yaprlanma modeliydi bu. Bu model sendikactlann kigisel ikticlarlannr artrrdr. Segim prosedtirti, baqkan aclaylannrn delege segimlerini etkileyebile- cefi bir biqimde qekillendi. Bilgi, iktidar ve mali giiE belli el- lerde toplandr. Sendika onderleri otoriter bir egemenli[in si- megesi haline geldi. igEilerle ydneticiler birbirinden koptu. De- l.g. segimleri ve genel kurullar drqrncla iqEilerle ilgilenilmecli.

Iqgiler tiretim siirecinde sorunlanyla baqbaqa brrakrlch. Merke- zileqme ve hiyerarqi arttrkga sendikalar tabanclan koptu, gi.igleri

zaytfladr, pazarlrk gtigl eri azalclr. Sadece toplu sozleqme do- nemlerinde sektorel talepler igin harekete gegirilen iqgiler, ge- nel toplumsal talepler, hatta di$er sektdrlerdeki iqEi taleplerine bile yabancrlagtr.

Kuruluqundan beri politikalannr devlet politikasryla iEige oluqturup gerEekleqrirmeye Eahqan BUROKRATIK sENDi- KACILIK 198O'lerden sonra defiqen devlet politikalan karqr- stnda, kendi varlrk koqullannr ve toplumsal itibarlannr stirdii- rebilmek igin yeni arayrqlara girdi. Senclikal faaliyetin durclu- rulup, Ytiksek Hakem Kurulu'nun clevreye girmesiyle, sendi- kactlar sadece kendi varlrklarrnr korumaya galrqmakla yetindi- ler. 1983'de 2821 ve 2822 sayrlr yasalar grkanlrnca yeniden geleneksel sendikacrhfa doniJlmiig ol,Cu. Yani sadece toplu ig sozlegmesi yapmakla yetinen, merkezt ve hiyararqik senclikacr- hfa.

Ug yrlhk toplu sozleqmesiz clcinemclen sonra yeniden toplu sozleqme donemi baqlaylnca o srrada iktidarclaki ANAP htikri- meti sendikalartn karqtstna ortak bazr toplu scizlegme ilkeleriy- le grktr. Buna kargr Ttirk- ig cle ortak strateji oluqiurarak govde gdsterisi yapmaya kalkrqtr. Buna kar;r hiikiimetin sendika yci- neticilifi igin Aranan on yrllrk iqgilik koqulunu aramaya kalk- mASl karqrsrncla, birgoEu bu toquiu tagrmayan senclikacrlar, or- tak stratejiden vazgegerek, ikili diyalofa donchj. Geleneksel sendikacrhfr krrmaya gah$ma gabalarr bazr yasal engeller ile- ri siiri.ilerek yok edildi. Baqlayan iggi muhalef-eri lgBT segimle- rinde ANAP'a hayrr bigimincle somutlagtr ve belli Olgtide etkili oldu. 1986- 1989' bahar eylemleri iggi muhalef-etini daha cla yaygtnlagtrrdr. 1989'da i;giler sendikal biirokrasisini agarak ta- leplerini agrkga ve doprudan clile getirdi. Agrzl Genel Grev, gdsteri ve qa[nlan, iqveren devlete tepkiler, yaygrnlagtr. An- cak diizene karqr siyasal bir organize tepkiye ulaqamach.

Sendikal Btirokrasi, eylemlerin kendilerini aqmakta olclu- funu gortince, onctiltifti ve koordinatorltifii iistlencli. Ekono- mik taleplerin belli olgiide kargrlanmasr ile bu tepki de etkisiz- leqtirildi. Ancak bu tecrtibe sendika ;ubelerine canhhk kazan- dtrdt, igyeri komitelerini iqlevsel hale getirdi. Taban da belli olgtide sesini duyurma olana[rna kavugtu.

Bu tepkiler politik alanda da etkisini gosterdi ve ANAP ikinci parti durumuna dtiqtince yeiini koalisyona brraktr (Dyp- SHP). l99l- 1992 koalisyonla gegri. Bu dOnemcle yaygrn iqgi kryrmr gcizlendi. Haurlanan iq Gilvencesi yasa Tasansr i;ve- ren tepkisi ile karqrlandr ve yasalagamadr. eagdaq Scndikacr- lrk arayrgr gtindeme geldi. DiSK yeniclen agrldr. Mallan iade edildi. DiSK'in yeni politikar, rtnrl mUcadelesi yerine "slnrfla- nn bir arada cizgiirce ya$amasl" esasrna dayanryordu. Bu yeni sendikal anlayrgta anlagma, kigisel cizgtirli.ikler, teknolojinin belirleyicili[i hakimdi.

Ulkemi zde 6zellikle tekstil, otomotiv, metal sektorlerincle gdrtilen yo[un teknolojik geliqmeye karqrhk azalmaya ba;la-

yan sendikalagmaya kar$t $u sendikal tavrr dnerilmekteclir:

- Teknolojiye karqr grkrlamaz. O veri olarak alrnmahdrr.

Aksi halde Ea[ dr$rna dtigiilmtig olur. Teknolojik geliqmeleri iqverenle birlikte ve hayranhkla kabullenmek de sendiklcrhkla b a f d a q m a z . S a d e c e i q g i l e r i n b i l g i l e n d i r i l m e s i , e [ i t i l m e s i v e emek verimlilipinin artrrrlmasl ile de yetinilemez. ONCE tek_

nolojinin tiretim birimlerinde yarataca$r fiziksel ve ruhsal olumsuzluklara kargr tavtr alrnmalr, bunlann giderilmesine ga- lrgrlmaltdtr. De[igim iqqilerin de yaranna olacak bir igeri$e [a- vuqturulmahdrr.

- Teknolojik geliqmelerin sa[layaca[r bilgi birikimi, iggile- rin tilm tiretim siirecini kavramasrna olanak verecek bigimde cirgtitlenmeli, iqgilere yonetim imkanr verilmelidir.

- Teknolojik geliqmenin ig giivencesi agrsrnclan getirece[i tehlikeye karqr goziimler arAnmahdrr. Bu amagla uluslararasr orgtitlenmelere giclilmelidi r.

- Kamu galrqanlan yanlnda tanm iggileri, igsizler, teknik elemanlar da orgi.itlendirilerek sendikalaqma orernl al trnlmalr- drr.

- Enflasyon dolayrsryla oluqan gerilemenin zaman zalnar1 onartlmaslna defil, gergek ticret dtizeyini clevamh koruyacak bir politika riretihneli ve izlenmeliclir.

- iqgilerin yabanctlagmaslna, yalntzlaqmaslna karqr tabancla bazr cirgtitlenme modelleri (igyeri komiteleri) bulunup uygu- lanmalrdrr.

- Tabana a[rrltk verecek bir yeni orgi.itlennre ve mticadele igin bir medya oluqturulmaltclrr. Yeni teknolojinin iqgi yaranna da kullantlmasr biraz da bu medya sava$lnrn kazanrlmasrna baflrdrr.

iggi sendikalan giigtti, kararh ve tatrana clayah bir orgtit- lenmeye gegmeli, toplu sdzleqmelercle afrrlrk iiciet artrqrnar cle- gil i$ gtivencesine kaydrrrlmah, sendikasrz i;gileri ve igsizleri de kapsayarak bir orgiitlenme modeli geligtirilmeli, topiu soz- leqme faaliyeti yanrnda sosya.l kriltiirel ve e[itim faaliyetlerine a[rrlrk verilerek teknolojinin getirdifi fonksiyon kaybr bu sos- yal faaliyetlerle kapatrlmaladrr.

3. DIJNYA EKONOMiSIXOEKi SENNIrcNI KRIZ Diinya ekonomisincle ya$anan krizler, ozeititte 70'li yrlla- rln sonundan itibaren mikroelektronik temelincle geliqen tekno- lojik yenilikler son yrllann endiistri iliqkilerini birgok yonclen etkilemiqitir.

Bu defigimden cjnceki stirece damgasrnl vumn dzellikler kitle tiretiminin hakimiyeti , pttzarlann cloymug olmayrqr, nisbe- ten homojen, niteliksiz emek temelinde orgtitlenmiq bir iqEi sr- nrfi ve giiglii sendikalar idi. Ozellikle enclristrileqmiq tilkeierde bu dcjnemde sendiklar alabildi$ince geni;leme imkanr bulmuq- lardr. Keynesyen ekonomik politikalar ve buna paralel geliqen sosyal demokrat reform hareketinin yanlslra clifer toplumsal muhalefet hareketleri de sendikal hareketin geligmesine katkr- da bulunmuglardrr.

Bu siirece son veren ve radikal uyum mekanizmalannln hayata gegmesini ongtjren de$igmeler uluslararasl pazarlard.a ya$anan , 197 4-197 5 ve I 980- 1982 ddnemsel krizleriyle qekil- lendi. Tek tek sektdrlerin iiretim ve yeniclen liretim srireglerin- de yaqanan karmaga, satrn alma giiciindeki durgunluk, gittikge btiyiiyen iqsizlik, gcl ir clafrhmrnclaki dengesizl ikler, srirekl i ya- vaglayan ekonomik btiyiime hrzr, bu krizin gostergeleriycli.

Ozellikle tekelci sermaye ve bunun yatrrrm malr tireten kesimi, ulusal pazarlardaki trkanrklrfir, yofun qekilcle drgpa- zarlara agrlma politikasryla a$maya galrgtr ve bu etracla ulus- lararast diizeyde faaliyet gdsteren sermeryelerle keskin bir re- kabete girdi.

Bu fnktcirler pazann daha yofun qekilclc paylagrlrna sava$-

SAYFA:503

ARGUMENTTJIU YIL: 3 SAYI: 30

lanna yol aEtr. Genel talepteki durgunlufun yanrnda de[iqen bir bagku oigu ttiketicilerin taleplerindeki qeqitlenmeydi. Bu clurumcla rekabet kriteri olarr fiat, kaliteli ve fonksiyonel olma ozelliklerine karqr cle[erini kaybediyordu. Bu durum hem tiike- tim hem de yatrrtm malt endtistrileri igin gegerliydi.

Uluslarerrasl rekabet otomasyon ivmesinin oluqturdu[u clofrultuda geliqmekteycli. Japonya hem yeni teknikleri kulla- narlak, hem de claha onemlisi liretim organizasyonlannda ahqrl- ml$ kalrplarr yrkarak, birgok endiistri dahncla uluslararast pa-

zarlan alt tist etmiqtir.

Uluslararasl r.kab.t piyasastncla mi.icadele edenlerin daha iyi rekabet kogullarrna sahip olabilmeleri igin gerekenleri qu baqhklar zrltrnda toplayabil iriz:

- uretkenlik yarr;l (kim en ucuza tiretebilir) - Kalite yan$r (kim en giivenilir mah iiretebilir)

- yenilenme yan$l (kim pazara en hrzlt yeni bir iirtin stire- bilir)

- Esneklik yanqr (kim kencli tiretimini en hrzh yeniden dti- zenleyip, clefi;en pazar kogullanna ayak uydurabilir)

- Yaratrcr|k yapql ( kim en hrzlr yeni tiriinler ve/veya tirtin geqitleri gel iqtirebil ir)

Sadece tiretkenlik, verimlilik cle[il, bunun yanlslra yiiksek kalite, paz^rahitap edebilecek yeni tiri.inlerin hrzh bir bigimde geliqtirilmesi ve iiretimde esnekli[in saflanmasl igin otomas- yonun yeni bigimlerine geEebilmenin ozel bir onemi vardt.

-

Seimayenin yukarrcla sayrlan uyum stratejilerini hayata ge- girmesinin ise, iqgilerle ve sendikalarla Eok yaktndan ilgisi var- d r .

Rasyonalleqme politikalarr adr altrnda iqletmelerde uygula- maya konulan mikroelektronik temelinde geliqen teknolojik Oegigikliklerin ilk ve direkt etkisi istihdam tizerine olmuqtur.

Vrgtntar halinde iqten grkarmalar yaganml$, igsizlik yaprsal ha- le gelmiqtir. Eski iqgilerin kalifiyelik diizeyiyle, ya da kalifiye- lik UiEimiyle, yeni teknolojinin gerektirdigi kalifiyelik diizeyi ve bigimi-arasindaki fark, emek pazanndaki alt iist oluqun bir clifier neclenidir. Buna ornek olarak Volkswagen fabrikasrndaki kaynak iqinin yizde 95'inin artrk programlanabilen robotlar ta- ruilndon yapllmast gosterilebilir. Kaynak iqinin otomasyona uframasl- sonucu eski kalifiye iEEiler, iq alanlarlnl kaybeder- kEn, bu robotlapn bagrna farkh bir kalifiyelik biEimine sahip mtiheqdis veya teknisyenler getirilmiqtir.

Ozellikle otomobil sektori.inde yaptlan ampirik Eahqmalar- da, bu geliqmeleri senclikalagma agrsrndan deferlendirirken, robotlaln baqrncla galrgan bu yeni iqEi tipinin sendikalara ka-

zandrrilmasl iorunun a ozel bir onem verilmektedir. Yeni tek- nolojiler ve bunlarla gelen yeni iqEilerin, sendikalar agrstndan igyeii bi.inyesincle bir pargalanmaya yol aEmamasrna gahqtl- maktadrr.

Yeni stireglerin iqletmelerin olEe[inde yaptr[r de[iqiklikler cle sendikalari Eok yakrndan etkilemektedir. Yeni teknolojile- rin esnek otomirsyon ozellifi, kiigtik ve orta olgekte de uygu- lanmaslnl miimkiin krlmaktadtr. Esnek otomasyon, sermaye yofiun igletmelercle (biiyiik ve kitlesel iiretim) makine parkrnrn tiriintin ve tiretim geklinin defii;mesine olanak saflayacak qe- kilde, yeniclen cli,izenlenmesine, defiiqtirilmesine olanak tant- mlg, aylca bu clefi$me siirecini cle onemli olgiide diiqtirmtiqttir-

Yeni teknolojiler karmagrk liretim siireglerinin en ekono- mik qekilde Eoziilmesinc cle olanak saflamtqttr. Esnek otomas- yon ieknolojileri yeni bir "esnekleqme paradigmaslnl" da orta- ya koymaktadrr.

Eskiclen otomasyon uygulamasr igin biiyiik olEek rantabl olurken, ozellikle standartlaqtrrrlamayan iqlerin otomasyonun gergekleqmesi -De[igen ile bu sorun ortadan kalkmaya baqlamtqttr'

sermaye ve defii;meyen sermaye araslndaki oranl

*n uygrn cliizeye ulagtlrabilrnek iEin, tiretimde bir parqalanma

siirecine girildi. Bu pargalanma i.iretimde hem esnekli[i sa[ala- yacak, hem de yrfrlmalan, stoklarr ortadan kaldrrmaya yaraya' caktr.

Biiyiik cilgekte gahqan firmalarrn, pazarlartn de[igen ko- qullarrna uyum safilamada hantal kalmasr, f irma igi igboliim_t1- nti o, etkilemiq, birgok alanda faaliyet gosteren bir firma faali- yet alanrnr darlltarak uzmanlaqmrqtrr. ozellikle ltalya'da gorii- ien bu rip uyum biEimlerinde (esnek uzmanlagma) ktigtik kti- gtik firmilurtn esnek otomasyon teknolojileri ile birlikte pazar- larda rekabet edebildikleri gdrtilmektedir. Bu ttir uyum biEimi- nin yol agtr[r sonuE da, daha once yrfrnlar halinde, btiytik ol- gekli firmaLrda oigiitlenen iggilerin daftlmast, sendikalann ortadan kalkmast olmuqtur.

Sermayenin tiretirn maliyetini dtiqtirticti uyum stratejilerin- den biri de taqaronlaqmadrr. Japonya'cla en uq di'izeyde ya$anan bu oluquffi, it ,uyrdu biiyi.ik firmantn, binlerce taqaron firma tizerinde ytikselmlsi ile hayara geEer . zaten sendikacrhk gele- nefi olmayan, mevcut sendikalanntn da iglevleri son derece st- n,.1, olan Japonya, tagaron firmalarda ga|qan sendikastz, dti- qtik ticretli igqilerle Uirtitte uluslararasl pazarlara en iyi uyum ia$ayan i.ilk-eier - araslna girmekte zorluk Eekmemiqtir'

Taqaronlagma difer indtistri tilkelerincle de yofun olarak uygulanmaktadrr. Firma igerisinde eskiden $rgtitlii iqqilerin yufttt bir dizi iq, tagaron fiimalara clevredilmekte, bu iggilerin matiyetinden iqletme tasarruf ederken, sendikalara bir darbe daha indirilmektedir.

Esnekle$me, uyum sa[lama politikalartntn bir onemli so- nucu da, Ealrqma .saatlerinin .tnekleqtirilmesidir. Geqici iEqi kullanrmr, r.niikasrzlaqtrrmanrn en yay$n cirneklerinden biri- d i r .

Krsmi gallqma siireleri ile iggilerin kazanrlmr; sendikal haklarrn a zarar verilmektedir.

Emek piyasasrnda bu ttir uygulamalarla tam bir pargalan- ma yaganmakta ve qu gruplar ortaya grkmaktadrr:

I ) Sabit gekirdek iggiler, 2) Krsmi stireli Ealu;an iqqiler,

3) iqten atrlmrq ve gegici iqlerde gahqanlar, 4) Siirekli igsizler,

Sendikalar geldikleri konum itibanyle, sadece l' gruptaki iqgilerin grkarlairnr do[rudan temsil eden dar orgi'itler olmug- lardrr.

Bir difier sendikasrzlaqma necleni de, toplam Ealrqan kesim igerisinde, endiistriden, hizmet sektori.ine dofiru ya$anan kay- madrr. Geleneksel sendikal taban, kendi iginde defigikli[e u[- ramrgtrr. Birgok endiistri tilkesinde gahqanlartn igerisinde hiz- met sektortintin oranl ytizde 50'nin tizerindedir. Oniimiizdeki 20 sene igerisinde bunun 213 oranlna ytikselecefi beklenmek- tedir. Hizmet sektori.i Ealrganlarl, sanayi iggilerine gore sendi- kalaqma efilimle ri zayif olan kesimlerdir. Bu kesimlerin sendi- kalara kazandr.lmasi gelecefin en onemli politikalanndan biri olacaktrr. Yrlda iki kez (Haziran- Temmuz) Qalrqma ve Sosyal Giivenlik Bakanh[rnca yayrnlanan yetki istatistiklerinde de b u n u g o r t i y o r t r z . f n . C . \ l - . 1 . l g g 2 , 2 1 2 8 1 ; R . G . 1 1 . 1 . 1 9 9 3 , 2t468)

Tele gahgma, evde galrqma ttiri.i de sendikasrzlaqttrmaya bir bagka ornlkrir. Boyllce-kollektif ig deneyinri ve kollektif orgtitlenme ortadan kalkarken, asosyal insanlar toplulufu' bi- reycilifin geliqmesi gibi sonuqlann ortaya glkmasr beklenmeli- dir.

Y ARARLAN I LAN KAY N AKLAR :

- l,,luri Qelik, iE Hukuku Dersleri, istanbul 1992, ll ' basr' - QetirlZorlu,-Dinazorlarm Krizi, istanbul 1 992 .

- Ali Rrca Okur, SendikasrcluEtrmudrklcrnmtzdan mtstntz?

Z q m a n , 9 . 3 . 1 9 9 3

- R .G . 1 7 . 7 , 1 9 9 2 , 2 1 2 8 7 ; R ' G ' l7 ' 1 ' 1 9 9 3 ' 2 1 4 6 8

SAYFA:5O4 YIL: 3 SAYI: 30 ARGT]MEI\TT]M

HissE SENEDi irn DEGigrinirnnirin rAHVi*pn

Doq. Dr. Ay$e I. GENEL OLARAK

A. Hisse senedi ile defigtirilebilir tahviller, bir finans aracr olarak sahiplerine anapara+ faiz yanrncla istenikli$inde pay sa- hiplifi imk0nr sa$ayan menkul cle[erlerdir. Bilinen anlamr ile tahvillerin ozellifi, faiz+anapara qeklincle bir gelir safilamasr- drr. Bunun drqrnda, bir anonim orraklrkta pay sahipli$i safla- mastndan sOzedilemez. Buna karqrlrk, hisse senecli ile clefiqti- rilebilir tahviller sahiplerine pay sahipli[i de bahqermektedir.

Burada, hisse senedi ile defiqtirilebilen tahvil sahibinin pay sahibine gore kazangh oldufundan bahsedebiliriz. Qrinkti, oi- taklr[rn k0r eldesi yantnda zarara u[ramasr ihtimalini hesaba katarsak bu durumclan once pay sahipleri etkilenecektir. Hal- buki antlan tahvil sahibinin defiqtirme imkflnrnr kullanmaylp tahvil sahibi olarak kalmasr yaranna olacaktrr. Bununla birtik- te, bu tahvil sahipleri gartlarrn gergekleqmesine ba[lr olarak kalayhkla anonim ortaklrfrn pay senetlerini - cari fiyatrn altrn- da olmasr da mtimklindtir- iktisap edebileceklerclir.

B.Anrlan tahviller esas olarak Amerikan sisteminde - con- ver tible boncls- kendini gostermigtir. Alman sistemincle 1965 tarihli Alman Payh Ortaklrklar Kanunu * 221 'de diizenlenmiq- t i r . K d r a k a t r l m a l r v e d e [ i q t i r i l e b i l i r tahvillere igaret edilen ,\221 'de

bu tiiriin, sahiplerine bir "defigtirme hakkr" verdifi belirtilmekte ve tahvillerin grkanlmasrna ili;;kin karann gartli- nna yerverilmektedir ($ Z2l ll)

Belirtelim ki, hisse senecli ile de$igtirilebilir tahviller kav- raml yerine yeni pay alma hakkr saflamasl anlamrnda krsaca de[iEtirilebilir tahviller kavramrnr kullanmayr uygun gcirdiik.

II. HUKUKI NirPIirc

Alman hukukuncla, yeni pay alma hakkr vermesi anlamrn- d a d e f i q t i r i l e b i l i r t a h v i l l e r i n i n t i f z r s e n e d i n i n a l t r r i r i i o l d u [ u gdrtigti ileri siirtilmtiqriir. APoK # 22113'te yeralan inrifa hak- lartnt [ist kavram olarak niteleyen bu gortiq, defiqtirilebilir tah- villeri bu kavramdan grkarrlabilecek yan nitelikli menkul de- [erler olarak kabul etmektedir ( r ). Ancak, Ttirk hukuku bakr- mtndan intifa haklarrntn datr ve genig anlamda aynlmaslnln ve intila hakkrnrn defigtirilebilir tahvilleri igeren bir tist kavram olarak nitelenciirilmesinin imkAnsrz oldufiuna iqaret eclilmiqtir (2).

Defigtirilebilir tahvillerin ongorcltigti de[igtirme hakkrnrn hukuki nitelifi hakkrnda bir gori.ig ortacla bir segimlik borcun bulundu[unu kabuleder. Segimlik borEda, baqlangrgta eclimler boglantlmamtqttr. B uracla ise, baglanglgtar eclimlerclen birisi borglanrlmrqtrr, l'arz oclenm iqtir. segiml ik borcun ozelli[ine uy- mamasrndan dolayr defigtirme hakkrnr segimlik borg olarak nitelendirmek oldukga giigriir (3).

Difer bir gortig, bizim de katrldrfirmtz alacakhnrn yeclek edim yetkisi (facultas alternative) gdrtiqiiclrir. Buna gcire, ala- caklr ikOme yetkisini kullanarak ortakhfirn paylannr kazanabi- lir. Bu yenilik dofurucu yerki ile borg iligkisi geriye do[ru er- kilenerek tahvil becleli, pay becleline cldniiqecektir. Yeclek edim yetkisi kural olarak borgluya ait ordufu halcle bu gortiqte ala- cakltya verilmiqtir. Doktrinde yetkinin sozlegme ile alacakhya verilebilecefi bel irtilmekteclir (4).

Nur BERZEK (*)

I I I . Y U R U R L U T T E T I HUKUK BAKIMINDAN

T i c a r e t K a n u n u m u z , d e f i q t i r i l e b i l i r t a h v i l l e r e y e r v e r m e - m i $ t i r . B u t a h v i l l e r i n h u k u k u m u z a g i r i q i 2 4 g g r u y , i r SpK ile miimkiin olmuqtur. Daha sonra, 13.5 . 1992 tarih ve 3794 sayrl K a n u n l a d e f i q i k S P K ' n u n uygulanmasr i l e i l g i l i o l a r a k t q . l . 1992 tarihinde yi.irtirltife giren S. II No. l5 "Hirr. Senecli ile Defigtirilebilir Tahvillere ili;kin Esaslar Teblifi" (5) ile cle[iq- tirilebilir_tahviller yeniden dtizenlemeye tabi tutulmuq, koluya iliqkin S.II No.3 vc S. II No.8 Tebli$eri ytiriirltikten kalclrril- mrqtrr. Yeni diizenlemelere g6re:

- De[iqtirilebilir tahviller, sahiplerine pay senetleri ile cle- [iqtirme hakkr veren menkul cle[erlerclir (m.3).

- Defigtirilebilir tahvilleri halka agrk anonim ortaklrklar grkarabilirler. Di[er bir deyigle; hisse senetlerini halk a arzet- mek izere kurulan, kapalr olarak kurulmakla beraber sermaye arttnmt suretiyle hisse senetlerini halka arzedecek olan, hisse senetlerini halka arz,tmig sayrlan veya mevcut senetleri halka arzeden ortaklrklar (6) bu tahvilleri grkarma imk0nrna sahiptir.

3794 Sayrlr Kanunla clefi;;ik SpK. m. l4l3 htikmtincle kayrrlr sermayeli anonim ortaklrklarrn da anrlan tahvilleri grkarabile- cefiine iqaret edilmiStir. Zaten, kayrtlr sermaye sistemin cle anr- lan tahviller daha kolay ihraE eclilebilirler.

O t e y a n d a n , o z e l l e g t i i m e kapsamrna alrnzrnlar c l a h i l KiT'ler ihragcr sayrlaruk degi$tirilebilir tahvil qrkarnra yetkisi verilmiqtir (m.2)

- Yiiriirliikten k a l c h n l a n T e b l i E , S . I I N o . 3 m . l l l ' d e d e [ i g - tirilebilir tahvillerin, onlart "gtkaran ortaklr[rn hisse senetleri"

ile defiqtirilebilecefi agrkga belirtilmiqcli. Yeni cltizenlemede, bu ibare kaldrnlmtgtrr (m. 3). Anrlan tahvil sahibinin cle[iqrir- me hakktnt bagka bir anonim ortaklr[rn pay senetleri hakkrncla kullanmaslna engel yoktur. Bu clurum, ozellikle ana- yavru or- taklrk ilii;kisinin mevcut olclufu holcJinglercle belirgindir. Hol- ding, grkarct[r de[igtirilebilir tahvillerle bir yavru ortaklrfrnrn hisse senetle'ini de[iqtirme hakkr verebilir.

- Defiqtirilebilir tahvil grkarrlmasr i g i n e s l r s s o z l e g m e c l e hi.iktim bulunmast gartttr. Esas sozleqme ile tahvil Erkarnia yet- kisi yonetim kuruluna btrakrlabilir (m . 312). Anc1k, genel ku- r u l v e y a y o n e t i m k u r u l u , de[iqtirilebilir tahv il sahiplerinin h a k l a r t n t k u l l a n r n a l a r t n r e n g e l l e y i c i n i t e l i k t e k a r a r almaz ( S P K . m . t 4 l 2 ) .

D e [ i q t i r i l e b i l i r t a h v i l l e r m i k t a r r n c a , p a y s a h i p l e r i n i n r i i g - han haklart krsttlanmaktadrr. Genel kurul veya ydnetim kurufu bu ycincle de[iqtirilebilir tahvil sahiplerinin haklannr kullanma- lartnt engelleyen bir karar alamaz. AldrPL takclircle sonug, bu karartn gegersizligidir. Nitekim, Teblig m. l3 htikmtincle; cle-

$iqtirilebilir tahvillerle defiigtirilmek izere yaprlan sermaye ar- ttrlmtnda paylar iizerinde bu tahvil sahiplerinin cincelik hakkr bulundufu kabul edilmiqtir. Bu hak, mevcut pay sahiplerinin rtighan hakkr (TK. m. 394) cla olmak tizere her ttirlti oncelikle- rin ontindecl ir.

- Bu tahvillerin grkartlmasr SPK ve TK'rncla belirtilen mik- tarlarla stntrltdtr (m. 3). Kayrth sermayeli anonim ortakhklarda defiqtirilebilir tahvillerin miktan, defiqtirme sonucu verilecek pay senetleri ile ortaklr[rn grkanlmr; sermayesinin toplamr ka- yrth sermayeyi agmayacak dtizeyde belirlenebilir. (SpK. m.

t4t3).

- Vade, 2-7 yil ile srnrrlanmrqtrr (m.4).

(") M, U. Iktisacli Bil. F-ak, Ticaret Hukuku Anabilim Dalt

YIL: 3 SAYI: 30 ^SAYFA:5O.5 ARGTJMF]NTT]M

- Alacakftnrr-r (clcfiqtirilebilir tahvil sahibi) de[igtirme hak- kr, vacleden itibalren 2. yi stlttunda veya bunu takip eclen faiz odeme tarihle rinclc clofmaktacLr. Alacaklt, ortaklrfa yoneltile- cek bir bilclirimle -izahnameclc belirtilcn tarihlerden en az bir a y o n c e - b u h a k k r n r k u l l a n a b i l i r ( m . l 0 - l l ) . A l a c a k l r n r n t e k ta - rirflr iracle beyanryla clefiiqtirrne hakkrnr kullanmasl, yenilik do- furucu bir hak olclufundan c-rrtaklr!rn kabulli aranmaz.

Alacakllntn clefiiqtirrne hakkrnt kullanmak istemesi halin- cle, ortaklrfrn tabi oldu[u sisteme gore bu hakkrn kullanrlma- srncla uyulacark qckiller l'arklrlrk gostcrmektedir. Ortakl tk esas sermayl sistemine tabi ise, defiEtirilebilir tahvil sahiplerinin anrlarn tahvilleri bankaya tevcli etrneleri ve aldrklan blokaj bel- gesini iqtirak taahhtjtnamcsi ilc birlikte ortakhfet vermelcri ge- iekir. Oltaktrk kayrtlr serrnaye siste.ntine tabi isc sistem gerefi blokai belgesi sozkonusu clcfiilclir. Ote yanclan, 3]94 sayrlr ka- nunla ctefiqik SPK'nun getirclifii serrnaye piyasasr araglarlnln bastrrrhp r,itriplerine verilmesi zorutrlgfiu (SPK. rn.714) gerefi, esas sermaye sistemine tabi orfakltklardat, c1e$iqtirmeye iliqkin sermaye artrrrmr kesinleqtiktcn itibaren 30 gtin iEerisinde, ka- yrtlr r-.rn-roy. sistcminclc c1e[iEtirn]e strastnda hisse senetleri verilecektir (rn. 12).

- Anonirn ortaklrk, cle[igtirr-ncye iliqkin ytiktimltiliiklerini tam olarak yerine getirclifi halclc alacaklrnrn (dcfigtirilebil ir tahvil sahibi) clefiqtirmc hakkrnt kullanmamasr bu hakkt orta- clan kalclrracaktrr. Bu clurumcla clefi;tirilebilir tahvil sahibinin hakkr anapara ve iglerniq fzrizleri almasrna iliqkindir (m. l5).

- norElunun (anonirn ortaklrk) degiqtirme talebinde bulun- masl halincle, (izahname vc sirktilercle belirtilmesi garttrr) bu talep, vacieclen itibaren 2 yi ve sonrasrndakr farz odeme tarih- lerincle yzrprlmak gerekir. Anrlan tahvil sahiplerinin de[iqtirme hakkrnr kullanabilmeleri igin ortaklrk, cleliqtirme tarihinden en

azbtr ay once clefiqtirilebilir tahvil sahiplerine ilan yoluyla du- yuru yarpmak zorurrclaclrr. De[i ;;tirilebilir tahvil sahibi belirtilen

ciniS

Fertlerin hukuki statlis[i ve ilir;kileri ilke olarak ulusal hu- kuk kopusuncla girip, uluslararasr hukuk clrErnda kalrnakla be- rirbcr, uluslararir.sr iliqkileri geligtikge , fertlerc ili;;kin bazt so- runlarcla ul uslLrral-irsr hukukun konusu olmuqtur. Fertlcrin ulus- lararasr hukukta hak ve gorcvlere sahip olmasr,bazr kural dtqt clurumlar saklr kalnrak koEulu ilc, ancak Devletlerin aracrlrft ile miinrklindlir.

Uluslararasl hukukta lcrtlcrc ydnclik kurallar I 9. ynzyrlda ilk once, hiQ bir Devletin egenenlifiinde bulunrnryan uluslara- rasr zrlan olan aErk clenizlercle lertler taral'tnclan iqlenen bazt suglar bakrmrnclan ortaya grkn1rqttr. Sonuqta, aqtk denizlerde, uluslararast ticareti engelleyerek, tertlerin yagam ve mal varlt- frnr tehclit altrn alan ve aErk clenizlercle kole ticareti yapanlann terhangi bir Devlet taral'rnclan yakalanrp cezalztndrrtlmasr ilke- sinin kabul edilrnesine clair uluslararasr hukuk kurallarr geliq- miqtir.

20. ytizyrlclir ise, uluslararasr hukukta bazr fert gruplartntn (azrnlLklar, srIrnmacrl'r, tabiyetsizlcr...) korunmaslna iliqkin

Konunt,tn Ccnevre H ukuku ag'n mdan'

cle ler.lcnclirilrncsi g,e|at:ek suyrdu 7_'er ulcrc:akttr.

;., M. U. !.i . g. F Ku,ruydrtetimi Riliimii O{retim Uyesi

stirede ctefiqtirme hakkrnt kullanmaml$ ise bedeli bir bankada bloke eclilen bu tahvillerin teslimi kargrhftnda bedelleri cidene- cektir. De[iqtirme s6zkonusu olclu[u takdirde, defiqtirilen tah- viller noter huzurunda tesbit edilerek iptal edilir (m. 8- 9)

- Defiqtirme hakkrnrn kullanrlmasr halinde de[igtirme fi- yatr ve oranlnln ne oldufu yeni diizenlemede kapsamlr bir bi- Eirncle belirtilmigtir. Buna gore: bu hisse senetlet'ine uygulana- iak fiyat, cleliqtirme fiyatrnr; defiiqtinne strastnda defiqtirilebi- lir tatrvilin nominal deferi karErlrfrnda verilecek pay sayrsr de- fiqtirrne oranlnl ifacle etmektedir. Oran kiisuratlt ise, ktisurata iriU.t eclen hisse senedi olarak oclenme imkAnr olmayan mik- tar, defi;;tirilebilir tahvil sahibine nakden ve pe$inen odenir ( m . 5 ) .

Konuya iliqkin sermaye artrnmlartnda hisse senedi fiyatla- rrnda cltiqme sozkonusu ise, onceki dtizenlemeden farklr olarak defigtirme oranrnr cltizeltme esaslartnln, de[iqtirilebilir tahvil ihrairna iligkin izahname ve sirktilerde belirtilecefine igaret e d i l m i g t i r (m 6 ) . B u r a c l a , d e f i g t i r n r e o r a n r n r n d t i z e l t i l m e s i imklni ile clefiqririlebil ir tahvil sahiplerinin dtiqtik fiyatla hisse senecli iktisabr 6nlenmek istenmigtir.

- Defiigtirme hakkrnrn kullanrlmast amacr ile hisse senetle- rinin Ertcaritmaslna karqrn defiiqtirilmeyen ktsmtn varlr[ra ha- linde bu krstm, rtighan haklannr kullandtrmak tjzere pay sa- hiplerine sunulur. Pay sahiplerinin bu haklannl kullanmamasl tizerine, kalan ktsmtn halka arzr sozkonusu olacakttr (m. l8).

(1) fEOMAN 6mer, Anonim Ortakltktq inti,t''u Senetleri, istanbul 1978,54, Bkz. Dp. nt. I7- 22'de arulan yuzarlar.

Q) TEOMAN, 55..

(3) f EK\NALP Unal,'sernreye Piyas(rst Hukukunun Es.us- larr, istanbut. I 982 , 65

g) f EKil{ALP,65, Bkz clp nt.43- 46'du unilun yazurlar' (5 ) R.G.T. l4 .7 . 1992 S . 2 1284 tM iikerrer

(6) TEKINALP , 35 -39

ilkeler geliqtirilmiq ve Il. Dtinya savaqrndan sonra ise, biitijn insanla'n femel deferlerinin korunmasr iizere, insan haklartn- nr uluslaramsr alanila korunmasr konusu onemli bir boyut ka- z a n m r q t r r . ( l ) .

Uluslararasl hukukun fertlerle ilgilenmesi qok eskilere da- yanmamakla beraber bazr zorunluklardan 6ti.irti insiln ya$amlnl ve ozgiirliiklerini korurnak uzere (bula;tct hastllt\larla nrtica- d e l e , e s n r e t v c e s i r t i c a r e t i n i n y a s a k l a n m a s r g i b i ) , D e v l e t l e r ancll aqmalar imzal am rql ardrr.

uluslararasl bir yargl organl oniincle davalt ve davact ola- bilrnek Devletlere tanlnmr$ olmakla beraber' (2), fertlerin baq- vurabilecekleri uluslararasl yargl organlan ve uluslararast hu- kuka aykrrr davranaqrlarcla bulunanlartn uluslararast bir yargl organl ontincle cezar sorumluluklarrnrn sozkonusu edilebilece- [i uluslararasl yargl mercileri de kurulmuqtu.

20. Yizyrlrn baqrnda kurul an bazt uluslararasl yetrgl or- ganla.nln bizt koquliar alttnda fertlere baqvuru hakktnt tant- hrq oldufunu gortiyoruz. ornefin beq orta Amerika Cumhuri- y.ii (Panama, Nikaragua, El Salvador, Guatentala, ve Kosta Rika) arastnda , lg0l Washington AncllaEmasr ile kurulan Orta Amerika Adalet Divanrna, uiuslararasr hukukun ihlali sozko- nusu olan clurumlarclar, fertlerin ig baqvuru yollannl tiikettikten sonra baEvurabilmeleri kabul edilmiqti'

ULUSLARARASI HUKUKTA BARI$A,iNS.q.NllGn rlngl SUQLA1 ve

Snva.$ Sugr,mribinlngvrig vtillntlER KURU$U ve BSSNA HERSEK (*)

DoQ. Dr. Jale CMLEK (**)

(r, )

( r , * )

SAYFA:506 YfL: 3 SAYI: 30 ARGTJMENTIJM G e n e , II . L a H a y e B a r r q K o n f e r a n s r n d a , l g 0 7 ' d e

k a b u r edilen XII. Scizlegmede bir uluslararasr Ganimet Mahkemesi kurulmasr ve fertlere duruqma hakkr verilmesi ongoriilmiiqtri.

I. Dtinya Savagrnclan sonra, versailles Andlagmasr z9g- 304. maddeleri ile clifer barrq andlaEmalarrncla bir Karma Ha- k e m M a h k e m e s i k u r u l m u q t u . K a r m a H a k e m M a h k e m e l e r i , ozel kigiler aratndaki uyu;mazh klar ile savaqta malvarhgr za- rar goren milttefik Devlet vatandaglannln barrg andlaqmalarrn- da tanrnan tazminat haklanna iliEkin talepleri gcizecekti. (3).

Fertlerin bir uluslararasr yargr organlna bagvurabilmesi, bu iig durum ile srntrlr kalrrken, ne Uluslararasr Daimi Adalet Divanr ne de Ulusletrarasr Adalet Divanr oniinde fertlere do[- rudan taraf olma hakkr tanrnmamrstrr.

1950 Avrupa insan Haklarr Sbzle$mesi ise, 25. maddesin- d e , t a r a f D e v l e t l e r i n , A v r u p a i n s a n H a k l a n Komisyonunun yetkisini kabul etmesi halinde,. kirsisel bagvurulan inceleme[i Komisyona tantmtgttr. Avrupa insan Haklan Divanlna ise feri- lerin bagvuruda bulunmasr henijz mtimktin de[ilclir. (4).

Fertlerin uluslararast hukuka aykrrr bazr davranrqlarr da vardtr. Uluslararasl hukuk sug olarak de[erlendirdifi bazt dav- ranrqlarrn cezalandrrrlmaslnr ilgili Devletlere brrakmrgtlr; bu uluslararasl suglann kayna[r uluslararasl ancllaqm alar oldu$u gibi, teAmiil deferine sahip t'erdi suglar da vardrr (5).

Fert, uluslararasr hukuk kaiclelerindenn vatandaqr oldufiu Devletin aractlrfr olmakstzrn yararlanmazclan once, Devletler Hukukunda yasaklanan bazr davrzrnrglarda bulunmaktan ottirti, do[rudan uluslararasr hukukun uygulama alanrna girebilmek- tedir. Uluslararasl sug sayrl an bazr davranrqlardan suElu bulu- nan fertlere karqr her Devlet, bu fertlerin vatanclaghk durumla- rtnr gozontinde tutrnadan kabul edilen uluslararasr hukuk kai- delerini uygulayabilir. Bu fertlerin vatanclagr oldu[u Devlet ise, diplomatik korumada bulunmaz. Uluslararasr hukukun sug saydrfr ve bunlara iliEkin olarak kurallar geliqtirdifi fert suEla- rt ise ,sunlardrr: deniz haydutlu$u, kole, beyaz kadrn ve gocuk ticareti, savag suglarr, soykrnmr, ugaklara saldrn ve ugak kagrr- ffio, terdrizm, rrk ayrrmr (6).

Uluslararasr hukuk lert suElanna iligkin kaicleler geliqtir- mekle beraber ve gerEek kigilere agrk yargl organlannrn bulun- mamaslna rafmen, fertlerin uluslarara.sr hukuk kurallannr Eig- nemekten sorulu tutulabilecekleri ve uluslararasr bir yargr or- ganl cintinde mahkeme edilecekleri uygularnalar, I. ve II. Diin- ya Savaqrndan sonra gciriilmtiqtiir'.

Uluslararast hukuk, fertlerin iqledikleri sava$ suglannclan dtiirii cezalandrnlmasr gciriiqiine ilk clefa I. Drinya Savagrndan sonra bir ul uslararasr hukuk belgesinclc yer vermiqtir. I 9 I 9 V e s a i l l e s A n d l a $ m a s r i l c A l m a n i m p a r a t o r u I I . C u i l a u m e , uluslararasl ahlffk kurallannr ve ancllaqmalan gifnenig olmak- tan suglu bulunarak, itilal' clevletleri taraflndan beliriilen beg y a r g r g t a n k u r u l u ( A B D , i n g i l t e r e , F r a n s a , i t a l y a , J a p o n y a ) , 6zel bir mahkeme cintinde yargrlanmasr kararlagtrrrlmrqtr. Ver- sailles Andlaqmasrnrn 227 - 229 . maddelerinde, II. Guillaume ve cjteki savaq suglulartntn uluslurarasr bir mahkerne onijnde yargr I anm al arr ongorti I rn [i rs ol rn akl a beraber, Holl anda'n I n til - kesine stfirnan imparatoru geri vermemek istemesi necleniyle v e m t i t t e f i k l e r i n d e o t e k i s a v a q s u E l u l a n n r n L e ip z i g Y t i k s e k M a h k e m e s i n e b r r a k t l m a l a r t n r i s t e m e l e r i s o n u c u , V e r s a i l l e s Andlagntaslnln ilgili hiiktimleri uygulanamamrqtrr.

Versailles Ancllaqmasr ve difer bang andlagmalannda, S&- dece sava$ kaidelerine kargr iglenmiq suglardan bahsedilip, "in- s a n h k k a i d e l e r i n d c n " b a h s e d i l m e r n i g t i . S u g l u l a n y a r g r l a m a k y e t k i s i a s k e r i m a h k e m e l e r c t a n r n n r r ; t r . M t i t t e f i k l e r i n m e v c u t h u k u k i s i s t e m l e r i n i n c l i k k a t e a l r n m a d r f r n r v e b u s u q l a n n c e z a - I andrrrlmas tnclet ul u sal dtizenl emel cri ncle defii qikl ik yapmadrk- lanndan httzn'h ksrz ve gerekli mekitnizmalardan yoksun olduk-

lartnt gciren Almanya, bu iilkelerin kamu oyultu tertmin etmek Uzere, sava$ suqlulartnt kendi yargrlamak istecli ve lglg da Le- ipzig Ytiksek Alman Mahkemesine yetki tanryan bir kanun ka- bul ederek sava$ suglularr meselcsini kencli halletmek istecli.

Mtittefikler de bir suglular listesi hanrladrr. Mrittefiklerin clelil toplamalarr gok uzun zaman alchfirnclan mahkemc lgzl'cle 96- reve baglayabildi. Mahkemenin varclr[r sonuElarrn EoEu ioit bulunmadrfrndan, itirazlar oldu; ve Miittef ikler ytik,sek Kon- seyi , Leipzig Mahkemesi hakkrncla tahkikatta bulunmak tizere bir komisyon dahi kurdu, ve mahkenre gok giclcletli eleqtirilere heclef oldu (8).

I- Dtinya Savaqtndan sonra savag suglularrnrn cezalanch- rtlmastnda amaca ula;llmamrq olmaslnln ana necleni, Devletle- rin mutlak egemenlik fikrine gok srkr ba$r olmalarrnclern kay- naklanmrgtrr (9).

Sava$ suEluletrtnln cezalanclrrrlmasr II. Dtinya Savaqrncla da onem kazanmrqtrr. Almanya sava$r yasaklayin lL)zg paris Misak'rna ve birgok Devlet ile salclr rmazh k pakilanna taral ol- makla beraber, savali agarak uluslararasr hukuk kurallarnnr gig- nemigti. Alman giigleri de irsgal ettikleri tjlke halkrna iqkence u y g u l a m r q l a r d r . B u n e d e n l e d a h a sava$ claha sona erme- den, lq$ Moskova bildirisi ile , rntittefikler bu ttir suglularrn cezalandrrllmalartn t kararla;trrdrl ar. B ilcli ricle acl i savaq s ugl u- lannrn (katliam ve irskence gibi suglan irsleyenlur), bu ruEiol i;ledikleri yerin mahkemesinde yargrlanacaklarr; Biiyiik Sava;

suglularlnln ise Avrupa ve L)zak Dofacla kurulacak uluslarara- st nitelikli askeri mahkemelerde yargrlanmalan istenmiqtir. Bu sonuglar, suglan belli bir co[rafi bolgeye srnrrlr olmayan Al- man yoneticileridir ( l0).

Sava.s suglularlnln yargrlantp cezalanclrrrlmerslnln fiilen g e r E e k l e q t i r i l m e s i i l k d e f a N r i r e m b e r g LJluslarirrasr A s k e r i Mahkemesi ile mi.imktin olmugtur. Savaq suglulannrn cezalan- drrrlmaslnln ongortildtigii |945 Almanya'nln teslirn Bilclirisine gdre, Almanlar sava$ sugu igleyen Nazi ycineticilerini miitte- fiklere teslim etmefi kabul ecliyorlarcil. Btiyiik sava$ suglulan- nln yargrlanacaklannr agrklayan ve Almanya iizerincte yetkili olacak alan ABD, sscB, lngiltere vc Frarnsar, bunu l()45 Loncl- ra Andlagmasl ile uygulamaya koymuqlarclrr'. Lonclra Alcllaq- maslna g0re, cofrafi bir bolgeyc stnlrlr olrnayalt savaq suglula- rrnr yargtlamak izere bir uluslitrarasr askeri rnahkenle kurulup, kiqisel, grup, ya cla orgtit riyesi olarak sug igle yenleri yargrla- yacaktr. Askeri mahketnenin 29 madclelik statijsrine gcire, yar- grlanacak tiE grup suE vardr: barr;a karqr iqlenen suglur' rriu",;

k a i d e l e r i n i n i h l a l i n d e n d o f a n s u g l a r v e i n s a n l r [ a k a r q r i q l e n e n suglar.

Bartqa kar;r iglenen suElar bir saldrrr suvaqr yacla ancllaq- malara aykrrr bir savagrn siirdiiri.ilmesi eylcmlerini; savilg sug- lart savaq kaidelerinin ihlali; iqgal altrnclaki iilkelerde sivil h.rl- kln ve sava$ esirlerinin cildtirtilmesi ve kdtti clavranrlmasr, ge- r e k s i z y e r e k e n t l e r i n y a [ m a e c l i l i p y a k r l m e r s r n r , i n s a n l r $ a k a r g r iqlenen suElar savagta sivil halkrn oldi.irtiliip insanlrk clrqr rnui- meleye tabi tutulmasrnr kapslyordu.

Ntirembcrg askeri mahkemesi 1946 yrlrncla kaclar galrqa- rak, 24 kigi ve 6 Nazi kurulu.lunu yargrlamrf ve cezarlerncfurmr.;- t r r (l l ) .

Bu mahkemenin orne[ine bakrlarak lJzak DoSu Uluslara- r a s l A s k e r i M a h k e m e s i , J a p o n s a v a $ s u g l u l a n n r y a r g r l a m a k iizere kurulmuqtur. Tokyo Askeri Mahkemcsi, 1946'clttn 1949'a kadar faaliyete bulunarak, sava$ suElusu clortbincle n fazla ja- pon'u yargrlayarak, oliim cezalart da verntiqtir.

Niiremberg ve Tokyo Mahkenreleri cloktrincie, yasal oluqu

ve hukuksai dayana[r bakrmrndan Eok tartrqmalara konu ol-

muqtur. (12) Eleqtirilere rafimen, B.M.Genel Kurul'u, 1946'cltt

Ntiremberg Mahkemesi kararlannrn, uluslararasr hukuk ilkele-

YIL: 3 SAYI: 30 SAYFA:5O7 ARGTIMT'i\TT]M

r i o l d u [ u n u o y b i r l i I i il c a q r k l a m r q t t r ( l 3 ) .

B i z b u r a c l a o n c e B . M . K u r u l u l u n u n b a r t q a k a r q r i q l e n e n s u q l a r , s a v a f s u E l a r r v c i n s e t t r l r f a k a r r s r i q l e n e n s u g l a r b a k r m t n - clern, uluslararasr alancla insan haklarl aglstndetn yaptrfir davra- n r g l a r r g e n e l o l a r a k a g r k l a m a f a g a l r q t r k t a n s o n r a , i n s z t n c r l h u - kuk alanrna giren Cencvre Sozlersmcleri Hukukun bu konuclaki kaiclelerini de incelcrnefe Ealrqacafrz. Bu neclcnle insan Hak- l z r n H u k u k u i l c i n s a n c t l I ' l u k u k a r a s r d a k i l ' a r k v c y a k r n l a q m a cla kenclilifinden ortaya grkmtq olacaktrr.

l . J l u s l a r a r a s r i n s a n H a k l a r r H u k u k u n u n i t i c i g i i g r o l i i o y - n a y a n k u r u l u ; u B . M . d i r . K c n c l i s i n c b u k o n u c l a , b o l g e s e l a l a n d a Avrupa Konseyi ve Arnerikan Dcvletleri Teqkilatr da yarcltmct olur. insan haklan evrenscl alancla ilk clela ileclesini 1948 Ev- rensel insan Haklan Bilclirisinclc buln-ruqtur. insancrl hukuk isc yazir bir huku alanrna ilk clel'a 1864 Ccncvrc Scjzleqmesi ile aktarthn rqtr r.

insancrl Hukuk silahlr gatrgma clurumuncla gcgerli kzride- leri gosterirken, insan haklar tna iliqkin kaicleler ozellikle banq zamanlncla uygulama bulrnakta vc buna iliqkin belgeler ise, 9a- trqma clonemleri bakunrncletn bunlarr onleyici kaiclcler igcrirlcr.

i n s a n h a k l a n , D e v l c t l c r i l e D e v l c t l e r i n v a t a n d a q l a r r a r a s r n d a k i iliqkilcri dtjzenlcrken, insartctl Ilukuk Devletlerin ile cltiqman Devlet vatanclitElarr errilsrnclaki iliqkileri cluzcnler. Neticedc bu iki sistem birbirlerinc aok yaktn olmakla bcraber farklrdrrlar.

B u n u n l a b e r a b e r B . M . K u r u l L r $ u n L r n I n s a n c t l H u k u k a l a n t n a giren clavrantglarr cla vatrdtr.

B . M . K U R U I U $ U V E i N S A N C I L H U K U K A[,AN INA GIREN DAVRANT$LARI

B . M K u r u l u g u n u n b u a l a n a g i r e n c l a v r a n t E l a n , s i l a h l l Ea- trqmer clonemlerindeki clavran.rqlan ilc barrqrn korunmttslna iliq- k i n c l a v r a n t q l a r r n t k a p s a r . O z c l l i k l c G e n e l K u r u l , G t i v e n l i k M e c l i s i , G e n e l S c k r e t c r i n b u k o n u c l a o n e r n l i r o l l e r i n i n b u l u n - masr gcrekiyor.

l . B . M . K U R U I - L I $ U , I N S A N I I A K L A R I N I N

K O R U N M A S I V t r B A I { I $ I I A K K I N I N S n C I n n M A S I : I n s a n h a k l a r l t t l n u y g u l a n r ; t i l e , u l u s l t l r a r a s t b a r t q v e g i i - v e n l i g i n s a g l e l n m a s l a r u s r n c l a s r k t b i r i l i q k i v a r c l t r . N i t c k i n r B . M . A n c l l a g m a s t n l n G i r i q b d l L i r n l j n c l e B . M . H a l k r n r n i n s a n l t k ya$amrncla "iki kez insanlrfa cqi giirlilmedik anlar yaqatan sa- vaq f'elakctincle n gelecek kuqaklan" korumak ve "temel insan haklal lna insan kiqilifinin onur ve clcfcrinc, erkeklerle kadrn- l a n n v e b t i y t i k u l u s l a r l a k t i E t i k u l u s l a n n h a k c i ; i t l i g i n c o l a n inanc" t tekrarlatnmt;ttr.

B.M. Ancllagmaslnln l. nraclclesintle kurululun clort amLlcl s r r a l a n l r k e p . , " u l u s l a r a r a s r b a r r q v c g l i v e n l i I i k t t r u r n i r k v e b u amaEla banq tchclitlerini onlcmek ve kalcltrtnak ve salcltrganlrk ve citcki barrq bozucu cylenrlcri bastrrrnak lizere etkin toplu onlemler almak ve barr;gr yollarla vc aclalet vc uluslararasr hu- k u k i l k e l c r i n e u y g u l t o l a r a k b a r t q r n b o z u l t n a s t n a v a r a b i l c c e k ulusl ararasr anlaqmazl rk yarla cl urumlnrr n clt.izel tilmesi vc Aoz[i- miinti safilantark", ".... evrL'r]sel barrqr gtiglcnclirecek otcki uy- g u n o n l e m l c r i a l n l a k " B . M . K u r t t l u q u n u n a m a q l i t r t n c l a n s a y - m tq t t r . -

i l s a n h a k l a n il c b a n q r n s a $ t t n t l l t t s t a r a s r r l c l a k i s r k r il i q k i Andlafmanrn birgok hi"ikmlincle geEcr. Bu neclenle 55. maclclc, h a k . g i t t i g i i l k e s i n i n s a $ a n a b i l m e s i i z e r e " b i t r t q g l v e d o s t E a iliqkiler kurulabilmesi iEin gcrekli olan ckonomik kararlrlrk ve goneng kogullarr yarirtrnak tizel'c" Kurulugun aylrlm gozetmek- iirin "herke s iEin insan haklan ve tcmel ozgiirliiklerin evrensel olarak saygl gor*rrini"' gdzeteccfini ifadc eclcr. Bu n-radclcdc

"sagitnan amaElarl gerEcklcqtirmek iEitl" i,iyeler "topluca vc ayp ^y1 orgtitle iqbirlifii igincle"' bulunmafr taahhiid etnrirsler-

dir (56. macl)

U l u s l a r a r a s r i l i g k i l c r c l e f e h d i t v c s a l d t n y o l u n a b a q v u r m a - n l n y a s a k l a n c h [ r k e s i n c l e f i i l d i r , b u y o l l a r a b a q v u r m a k B . M . A n c l l a g m a s t n a a y k r r t o l d u f u t a k d i r d e , u l u s l a r a r a s l h u k u k g i g - n e n m i q o l u r ; v e G i j v c n l i k M e c l i s i , u l u s l a r a r a s t b a r t $ v e g t i v e n - lifii sa$amak izere gcrekli tedbirleri altr..

Llluslararasl barrg ve gtivenlilin korunmasl ve insan hak- l a r r a r a s r n c l a k i i l i q k i y i k u r m a k iz e r e B . M . o r g a n l a r r g e q i t l i v e - silclerle tavsiyeler de kabul etnliglerclir.

Gencl Kurul taral'rnclarr kabul edilen bu konuya iliqkin ilk t a v s i y e c l c l l 0 ( t l ) 1 9 4 1 , i j y c D e v l e t l e r i n t e k b a ; l a r t n a o l d u f i u kaclar beraberce, temel ozgtirltiklere evrensel alanda etkin say- gryr sa$amak ilzere taahhiicle gircliklcri hatrrlatrlarak, bartqt tehclit eclen, bozzrn yacla her ttirlti saldrn l'iiline sebep olabile- ce k her tiirlti propaganclaclan kagrnacaklan bildirilrniqtir ( l5).

Genel Kurul 290 (lV) 1949 "Bartqtn Genel Esaslarl" tav- siye sinde , B.M. Andla$masrncla one siiri.ilen ve kalrcr bir ban-

$l amaqlayan temel ilkelerin clikkate altnmasttlln, uluslararast gerginlifin stiregclmesinde bai;lrca sorumlu clavranrq oldu$unu i t o , i r e t n r i q t i r ( l 6 ) . l 8 A r a h k 1 9 8 2 , 3 l I 1 9 9 ta v s i y e s i n c l e i s e , b a l $ v e g i i v e n l i f i n , in s a r n h a k l a r l n l n g e r E e k l e q m e s i n d e t e m e l unsurlar olcluklarlnr agrkga ifade etmigtir ( I 7).

Cenel Kurul bu iavsiyelerinden baqka, insan Haklan Ko- m i s y o n u v e A z r n l r k l a r r k o r u n m a s t v e a y l r l m c t c l a v r a n r q l a r a karqr teclbirler alt komisyonu, bu konuya a[rrltk vererek, dav- r a n r q l a r d a b u l u n m u q l a r c l r r . N i t e k i m i n s a n h a k l a r t k o m i s y o n u ,

l9l6'dzrn itibaren cliizenli bir gekilcle bu meseleyi incelemek Azere giindemine almrqtrr. Nitekim Devletlere yonelttifii tavsi- yelerincle, insan hak ve ozgiirli.ikle rinin safilannlas lnln ban; ve giivenlifiin saflanmaslna ba$r oldu[unu, clevletlerin di.inya ba- itqtr-tt giiglenclirmek tjzcre davranrqlarcla bulunmalartn; insan haklal ve ekonomik sosyal kiiltiirel haklann ihlalinin diinyayt s i l a h l r g a t r g m a l a r a g e k e b i l e c e f i n i v c d o l a y r s l i l e s i l a h s t z l a n m a - ya gidilmesini il'ade ctmiqtir ( I 8).

insan Haklan Komisyonunun Eafirrsr izerine, Aztnlrklann korunmasl ve aylnmcr clavranrqlara karqr tcdbirler alt komisyo- n u , b u k o n u d a i n c e l e m c l e r c l e b u l u n a r a k , B . M . A n d l a q m a s l n l n ve clificr uluslararasr belgclerin ihlali, salcltrt, etskeri iqgal, soy- krrln-r, rrk aylnml ve insirnlrfia kat$l iglenen oteki suElartn ba- nf ve gi-iventifin sa$anmastncla etkisi olan insan haklartntn ih- tiini rc$kil ettgi sonucuna vararak hazrrladrfr tasartstncla, Gti- v e n l i k M c c l i s i v e G e n c l K u r u l ' u n c l i k k a t l e r i n i b u k o n u l a r a E e k - mek iizere, Ekonomik ve Sosyal Meclise sunclu. Alt komisyon, Genel Sekreter'in konuya iliqkin bir araqttrmaslnr inceleclikten s o n r a (E / C N . 4 . / $ u b . 2 I l 9 8 4 l l I ) , h a z r r l a c h f r t a v s i y e s i n d e 1 0 ( ) 8 4 1 3 0 ) , u l u s l a r a r a s l b a n $ v e g t i v e n l i f i n i n k o r u n t n a s t n r n fcrtler bakrmrndan ekonomik ve sosyal geliqme ve insan hakla- 1 n a s a y g l n l n s a f i l a n a b i l m c s i b a k r m t n d a n y a r a t a c a f r o l u n l s u z clavraniEiurtn sebep olacafr clurumlarr ifade eclen bir rehber ha- zrrlamasr qafrrstncla bulunclu ( l9).

A l t k o m i s y o n , b u g a l r g m a l a r n e t i c c s i n d c k a b u l e t t i g i ta v - siycclc (lg15lZ 27 A{usros 1985), insan hak ve lzgirltiklerine g o s t e r i l e c e k s a y g t n l n , b a r r f v e g i i v e n l i f i n , s i l a h s r z l a n m z t n l n , k a l k r n m a n l n s a g i a n m e r s l n c l a e n o n e m l i k o q u l l a r o l d u [ u n u k a - bul eclerek, Genel Sckreterclen insan Haklarr ve uluslararasl barrg errasrndaki iligki, askeri ntiklecr harcamalartn olumsuz et- kisi vc bunlarrn ekonomik kalkrnma iizerincleki etkileri bakr- mrnclan bir cle rapor haztrlamastnt istedi. Alt komisyonun 1985'teki gtinclenrinin bir konusunda, insan haklal lna, ijzellikle cle yarsam hakkrna gosterilecek sayglnln temel koqulunun ulus- l a r a r i t s l b a r r q v e g i i v e n l i I i n s a [ l a n m a s r o i m u q t u r ( t a v s i y e 1 9 8 5 / l ) . G e n e l S e k r e t e r i s c A l t k o m i s y o n a , i n c e l c m e k t j z e r e

" i n s a n h a k l a n n l n o z e l l i k l e c l e y a q a m h a k k l n l t l tr y g u l a n r g r n d a

temel kogul olarak uluslararasr bang ve gtivcnlifin saflanmast-

SAYFA:5OB Y f L : 3 S A n : 3 0 ARCUMEI\TUM

na dair" bir rapor sunmu$tur (20).

B.M. organlannlntn kabul etmiq oldufiu uluslararasl bel- gelerden birgofu, genel olarak bazr insan haklarr ile uluslarara- sl banq ve gtivenlik arastnclaki iliqki konusunu igeren htiktim- ler de ihtiva eder.

I 948 Evrensel insan Haklarr Bilclirisinin baglangrcrnclaki ilk ciimle, "insanlrk ailesinin tiim iiyelerinin nitetifindeki onu- ru ve egit ve ayrtlmaz haklannr tanrmanrn dtinyada ozgtirliik, adalet ve banqrn lemeli olclufiunu" ifade eder.

Genel Kurul'un 2625 (xxv) 24 Ekim 1970 ravsiyesi ile kabul etti[i, B.M. Anclla$masrna uygun olarak Devletlerarasl dostlu iliqkileri ve iqbirlifii konusudaki uluslararasr hukuk ilke- lerine iliqkin bildirinin giriq boltimiindc, ozgiirli.ik, eqitlik, ada- let ve insan haklarrna dayalr uluslararasr banqr gtiglendirip ko- rumantn onemli oldu[una dikkat qekilmigtir.

Toplumlann bang igerisinde ya$amaya hazrrlanmaslna dair Bildirisinde Genel Kurul (33173, 5 Arahk 1978 ravsiyesi), fertlerin, devletlerin ve insanlrfrn banq igerisinde yaqama hak- ktnt teyid etmigtir. Bildiri bu konuda Devletlere di.igen sorum- luluklartn nelet'oldufiunu da ifade edip, onlardan adil ve kahcr bir bangr kurmak, korumak ve gtiglendirmek gere[inin tanrn- masl iEin gaba harcamalannr isteyerek, politikalannr 6zellikle geng kugaklann barrg igincle ya$amasr igin haztrlamak izere bafdagttrmalannr istemigtir (21).

Genel Kurul, uluslararasl banqrn geli;;tirilmesi konusuna kadtnlann kattlmast iizerine de bir bildiri kabul etmiqtir (37161 3 Arahk 1982 Genel Kurul tavsiyesi). Bu bildiriye gore kadrn- lartn ve erkeklerin, uluslararasr banq ve iqbirlifinin saflanma- stnda egit menfaatleri vardrr; bu nedenle kadrnlar toplumun ekonomik, sosyal, kiilttirel, siyasi ve medeni meselelerine ka- lrlma hakkrna erkeklerle eqit olarak sahiptir (22).

Genel Kurul, Halklann Banq Hakkr Bildirisinde (39ll I l2 Ka.srm 1984 Genel Kurul tavsiyesi), "iilkelerin maddi go- nenci, kalkrnmasr ve ilerlemesi igin ve B.M. tarahndan ilan edilen insan haklan ve temel cizgtirltiklerin gergekleqmesi igin sava$slz bir yagamln uluslararasl ana gerekeni oldufuna" inan- crnr belirtmi;; banq iEincle yagamanln " silrdiiriilmesini sa$a- manrn her Devletin kutsal odevi oldufiunu" vurgulamrq; banq hakkrnrn glivence alttna alrnabilmesi iEin "Devlet politikalan- nrn, saval tehdidinrn, ozellikle nrikleer savag tehdidinin orta- dan kaldrnlmast, uluslararasr ilii;kilerde gtig kullanmaktan ka- grntlmasl ve uluslararasr anlagmazlrklarrn B.M. Andla$mastna dayanarak barrqgr yollarla goziilmesi yolunda yonlendirilmesi gerektifiini "belirtmigtir. Bildiricle Genel Kurul Devletlere ve btitiin uluslararasl kuruluglara gafclrrada bulunar?k, "ulusal ve uluslararasl di.izeycle uygun onlemlcr alarak halklann barrq hakkrnrn gerqekleqmesine katkrda bulunmak izere ellerinden geleni yapmalannr" istemi;tir (23)

2 . B . M . K U R U L U $ U V E S I U H L T U Y U $ M A Z L T K DONEMLERiNDE INSAN HAKLARININ

KORUNMASTNA ilisriN nnVRANr$LARr:

insan haklannrn silahlr Eatr$ma clonemlerinde korunmasr uluslararasr topluryu ilgilendiren onemli bir meseledir.

Uluslararasl Insancrl Hukuk kaidelerinin kodifikasyonu, Uluslararasr Ktzrl HaE Komitesinin (CICR) bir meselesi oldu- fundan, l2 A[ustos 1949 Cenevre Sozlegrneleri ve ondan 6n- ceki I 899 ve 1907 La Haye Sozleqrneleri ve 1925 Cenevre Protokolti, bu kuruluqun sayesinde kabul edilmiqlerdi. Bununla beraber insarn haklarr ile ilgilenen birgok uluslararast kuruluq, bu sozlegmelere taraf Devletlerin sorumluluklanna gosterdik- leri saygrdan emin olmadrklannclan ottirtidtir ki bu konudaki

endiqelerini de dile getirn-riqler ve bu konucla uluslerrarzrsr igbir- ligini sa$amak igin de davranrglarcla bulunmafr arzu etmiqler- dir.

Nitekim Gtivenlik Meclisi orradogu uyugmazhfir ile ilgi- lenirken 231I 1967 tavsiyesinde, insan haklarrna sava$ esnasrn- da dahi saygt gdsterilnresi gerefini vurgulamr$ ve ilgili Devlet- lerc sava$ esirleri, savag zamanlnda sivil halkrn korunmaslna dair Cenevre Sozlegmelerinde tespit eclilen ilkelere saygr gos- termelerini tavsiye etmiqtir. Gtivenlik Meclisi'nin bu konudaki tavsiyesi Genel Kurulda cla olumlu karqrlancll[rnclan 1967'den itibaren teyid edilmiqtir.

I 968 Ul uslararasl insan t{aklarr Tahran Konferansrnda, silahlr gatrqmalann insanlrfr baltalachfir, katliam, igkence, S&- vag esirlerine yaprlan insanlrk dri;r muantelelerin, savaglarcla si- vil halkrn oldtirtilmesinin, kimyevi ve bioloiik silahlar kullanrl- maslnln insanlr$ saptrrdrfr, silahlr gatr;ma cldnemlerincleki in- sanctl kaidelerin uygulanmalan gerekti[i tizerincle clurulmu$- tur. Konferansrn tavsiyesi tizerine Genel Kurul 2444 (XXIII)

l9 Aralrk 1968 tavsiyesi ile Genel Sekreteri, CICR ile birlikte gerekli tedbileri kabul etme[e gafrrmt$rtr.

Genel Kurul 1969 oturumunda Genel Sekreterin bu konu- ya iligkin iki raporunu (Al 7720 ve A1B}5U incelemiqrir. Bu raporlardan ilki 1949 Cenevre S6zlegmeleri ile B.M. kuruluqu- nun bazr belgeleri arastndaki ilii;kiyi inceleyerek, uluslararasl nitelikte olmayan silahh gatlqmalarda uygulanacak insancrl hu- kuk ilkelerini; ikincisi ise B.M. Kuruluqunun kabul ettigi bazr belgelerin Cenevre Sozleqmelerinden daha genig bir gekilde si- lahh gatrgma donemlerinde insan haklarrnr koruclufunu ifade ediyordu. Raporda ozellikle Medeni ve Siyasi Haklara iligkin Sdzleqmenin kaidelerinin sava$ ve barrq zamanrnda her zaman ve her yerde uluslararasr nitelikte olsun olmasrn btittin gatrq- malarda uygulanacak biEimde kaleme ahndrfrnr ifacle etmiqtir.

Bu raporlarrn incelenmesinden sonra Genel Kurul, silahlr ga- ttqma donemlerini de insan haklarrnrn korunmaslna iliqkin beg tavsiye metni kabul etmiqtir (9 Arahk 1970). Bunlar, tehlikeli gorevlerde bulunan gazetecilerin korunmaslna iligkin uluslarel- rasr andla;ma tasansr (2673(XXV)); savag esirlerine dair bazr kaicleler ( 2674 (XXV)); sivil halkrn korunmasrna dair btrzr il- keler ( 2675( XXV));savaq esirlerine uygulanercak clavranrglar (2616 (xxv)) gibi meseleleri kapsayan tavsiyelerclir (25).

Savaq zamanlnda insan haklannl korunrnasr konusuncla Genel Sekreter de Genel Kurula 197 I'den 1977'ye kaclar, yecli ek rapor sunarak bu raporlarda CICR'nin insancrl hukukun ge- liqmesine iligkin davretnrgletnnr ele almrqtrr. insatncrl hukuk ala- tltnda galrgmalarcla bulunmak tjzere CICR tarerl'rnclan toplantr- ya gafrllan diplomatik kenf'eritnsta kabul eclilen 1949 Cenevre Sozleqmelerine ek iki Protokol konusu ise Genel Kurul'u n 321 44 8 Aralk l9l7 tavsiyesincle incelenmiqtir (26).

B.M. Kurulugunun silahsrzlama ve bazt silahlarur kullanr- mlnr yasaklamak sorunlan ile ilgilenen organlan cla insan hak- lartntn ve cizellikle de ya$am hakkrnrn korunmerslnn iligkin tecl- birler kabul etmiglerclir.

N i t e k i m 1 6 5 3 (x v l ) 2 4 K a s r m l 9 6 l t a v s i y e s i i l e G e n e l Kurul Ntikleer ve Termoniikleer silahlann kullanrlmaslnl ya- s a k l a m a s l n a d a i r B i l d i r i y i k a b u l e d c r e k b u s i l a h l a n n k u l l a n r - mlnln B.M. Andla$maslntn amag ve ruhuna aykrn oldufunu ifade etmigtir. 1984 yrlrnclan itibaren de Genel Kurul silahsrz- lama konferanstnda birgok kez, her clurumda nUkleer silahlara baqvurulmasl ve tehdidin yasaklanmasrna clair bir uluslararasl andlagma yapmak tizere gorriqmelerde bulunulrnaslnr tekrarla- mrgtrr.

Bu alanda B.M. Kurulugunun yardrmr ile 1963'te yiirtirlii-

[e giren, atmosl"er, atmosfer otesi ve su altrncla ntikleer silahla-

ARGT]MEI\TUM YIL: 3 SAn: 30 SAYFA:5O9

r r n d e n e n m e s i n i y a s a k l a y a n s d z l e q m e k a b u l e d i l m i q t i r . 2 3 7 2 (XXf l) 12 Httziran 1968 lavsiyesinde nrikleer silahlartn arttqt- n a k z r r q r s o z l e q m e y i , v e 3 5 1 1 5 3 , l2 A r a l r k 1 9 8 0 ta v s i y e s i n d e de bazr klasik silahlarrn kullanlmrnl stntrlandrrrlmasr ve yasak- lanmasrna dair sozle;me ve ek protokollerini kabul etmiqtir.

N i i k l e e r f e l a k e t l e r i n o n l e n m e s i n e d a i r t a v s i y e s i n d e i s e (.361100, 9 Arahk 198 I ), ntikleer silarhlarr kullanan fert ve Dev- letlerin insanlr[a karqr en afrr suglan iqledikleri, bunlann affe- clilmeyeceklerini, buna izin veren kaide ve dervranrqlann insan- Irk ahl0kr ve B.M. Kurulugu amaglan ile bafidagmadr[tnr, ntik- leer enerjinin ban;gr nedenlerle ve insanlt[tn iyili[i igin ancak kullanrlabilecefini ifacle etmiqtir (21).

3- B.M. KURULLj$U vE BARr$A KAR$r I;LENEN S U q L A R , S A V A $ S U Q L A R I V E I N S A N L I G A K A R $ I I$LENEN SUQLAR:

A- NUREN{BERC IITELERI:

G e n e l K u r u l ' u n t a l e b i ii z e r i n e , B . M . D e v l e t l e r H u k u k u Komisyonu 1950 yrlrnda Uluslarerrasr Askeri Ntiremberg Sta- tiisti ile bu mahkemenin clavrantqlarrnda tanrdr$r uluslararasr hukuk ilkelerini kalemc almrqtrr. Genel Kurul 488 (V) 12 Ara- Itk 1950 tavsiyesinde yecli ilke igeren bu belgeyi tiye Devletle- re incelenmek iizere sunmafr cla kararlaEtrrmrqh.

Bu ilkeler; uluslararrast hukuka gore sug oluqturan bir dav- rantgta bulunan bir kimsenin, bu davranrqrndan sorumlu olarak cezalandrrrlaca[r; ulusal hukukun, uluslararasr hukuka gore sug teqkil eden bir davranl$ igin ceza ongormemig olmasr, bu kimseyi uluslararasl sorumlulufiunclan kurtarmaz; bir Devlet baqkanr ya da hiik0met gorevlisinin uluslararasr hukuka gore s u g s a y r l a n b i r d a v r a n r g t a b u l u n m a s l b u k i m s e y i u l u s l a r a r a s r hukuka kargr sorumluluklarrndan kurtarm az; bir kimsenin aldr- [r emirlere uyarak clavranrgta bulunmasr, kendisinin ahlaki se- Eim olanapr bulunmast necleniyle, uluslararasl hukuka karqr so- r u m l u l u k t a n k u r t a r m a z ; u l u s l a r a r a s r h u k u k a k a r $ r s u g iq l e m i q bir kimsenin adil yargrlanma hakkr varchr; banqa kargr iqlenen s u g l a r , v e i n s a n l r [ a k a r q t iq l e n e n s u E l a r , u l u s l a r a r a s r h u k u k a gcire cezalanchnlmarlan gereken suglarclrr; bu suglara igtirak eden ya da iqbirlifiinde bulunanlar da uluslararasr hukuka karqr sug iqlemiq olacaklarclrr. Altrncr ilke bu suglann gergevesini de gizmiqtir: Bir bildiri servaqt tasarlamak, hazrrlamak ya da yo- netmek tizere uluslaritrast taahhtitler, andlar;ma ve sozlegmeleri ihlal ederek yaprlan savaqlerr ve bu davranrglarda bulunmak tizere planlar yaplp yada o planlara katrlmak savaq suglarrnr tegkil eder. Savaq, kaicle ve teamtillerini gifnemek, sivil halkr katletmek yada kotti muamele yapmak, bir yere goge zorla- mak, sava$ esirlerini oldijrmek onlara kotii davranrqlarda bu- lunmak, mallannr mi.isaclere etmek, qehir ve koyleri tahrip et- mek, askeri zorunluluklarrn teyicl etmedi[i her tiirlii davranrg- larda bulunmak savai; suglarrclrr. Sivil halkr katledip, soykrn- mr, esarete zorlamak, bir ycre gdEe zorlamak ve di[er her ttirlti insanhk drqr clavrarnrqta bulunmuk, siyasi rrka ve dini nedenler- le sivil halka eziyet etmek insanlrfa karqr iqlenen suElarclrr.

B.M. Kuruluqu Nlircmberg ilkelcrinden hareket ederek, barrrs ve insanlrfr gtivenlifine karqr iqlenen suElar konusuncla bir kod tasarrsr hazrrlamasrna clair gabalar gosterirken, ote yan- d a n s a v a $ s u E l a n n l n v e i n s a n l r f a k a r q r s u g iq l e y e n l e r i n c e z a - landrrrlmasl amircr ile bir clc belge kabul etmiqtir.

B - B A R I $ V E i N S A N L T C T X G U V E N L i G i N p K A R $ I iglENeN suqLARA DAiR KoD TASARISI:

Devletler Hukuku Kornisyonu tarafrnclan 195 I de hazrrla- nan kod tasarrsrnrn iEcrifi uluslararasr banq ve giivenlifi tehli- ke altrna alan, siyersi unsur iqeren suElerr srnlrlanmak istenildi-

finden, bu belgede esaret, kadrnlara ve gocuklara yaprlacak davranrqlar konusunda kaide getirilmemigtir. Komisyon, fertle- rin cezai sorumluluklarrna iliqkin hususlart da bu belge kapsa- mlna almrqtrr.

Kod tasanst 1953 yrlrnda komisyon taraftndan gozden ge- girilmiq, Genel kurul ise 1954 yrhnda bu kodu inceleme[e de- vam etmezden cince saldrn tanrmrna yapacak olan ozel komite- nin raporunu sunmasrnr beklemek istemiqtir (28).

"Saldrn Tanrmr" Genel Kurul tarafindan kabul edildikten s o n r a ( 3 3 1 4 (X X I X ) l 4 A r a l r k 1 9 7 4 ) , l9 7 l ' d e G e n e l K u r u l kod tasartstntn gtindemine kaydedilmesini kararlaqtrrmtgttr.

Devletler Hukuku Komisyonunun 1954 yrhnda kabul et- ti[i ve Genel kurul'a sundufu kod tasarrsrna gcire, bu belgede tantmlanan banga ve insanlrfrn gtivenli[ine kargr iglenen sug- lar uluslararasr hukuk suglarrdrr ve bunlardan sorumlu olanlar her kim olursa olsunlar cezalandrrrlacakdrr (29).

C - S A V A $ V E i N S A N L I K S U Q L A R I N A

ZAM ANA$ I M ININ UYG I.JLANAMAY ACACI NN DAIR S6Zt-s$ME

Bu sozlegme Genel Sekreter'in haztrlacLfr bir sozle$me tasansrndan hareket edilerek, Ekonomik ve Sosyal Meclis ve insan Haklan Komisyonu tarafrnclan hazrrlanarak 1967'de Ge- nel Kurul'a sunulmuqtu. Sozle;me Genel Kurul'un 2391 (XXf- Il), 26 Kasrm 1968 tavsiyesi ile kabul edilerek imzaya agtldt ve I I Kasrm 1970'te ise ytirtirlti[e girdi (30).

Sozleqmnin I. maddesinde iqlendifi tarih ne olursa olsun, hangi suglartn zamanaQlmlna ufiramayacafr belirtiliyor. Buna gore, 1945 Ntiremberg Uluslararasr Askeri Mahkemesi And- lagmasrnda tanrmlanan ve Genel Kurul'un l3 $ubat 1946 (3 (t) sayrlr ve I I Arahk 1946 tarihli 94 (l) sayrh karan ile onayla- nan "savag suglanyla ozellikle sava$ kurbanlannln korunmast- nl amaglayan Cenevre Sozleqmelerinde saytlan afrr suglar"; ve gene bu andla$ma ve Genel kurul kararrnda onaylanan "ister sava$ ister bang zamanrnda iglensin, insanlrfa kargr suglarla, silahh bildiri yoluyla i.ilke ele gegirme ve iqgal, kurumsallag- mrg rrk aylnmcrh[r politikasrndan dofan insanlrk drqr eylemler ve iqlendiEi tilkede iE hukukun gi[nenmesi anlamtna gelmese- de 1948 tarihli Soykrnml sugunun onlenmesi ve cezalandlnl- masl s6zleqmesinde tantmlanan soyktrtml suguna zamana$lml uygulanmaz" .

S6zleqmenin II. maddesine gcire, I. madde belirtilen suq- larrn iqlenmesi halinde, bu s6zleqmenin htiktimlerinin kimleri kapsadrfr belirtiliyor. Bunlar suElann iqlenmesincle "elebaqt ya da suE ortafir olarak katrlan yada bagkalarlnr dofrudan krqkrr- tan yacla sonucu ne olursa olsun bu suglartn temsilcileri ve ozel kigilere ve bu suglann iqlenmesine gdz yuman Devlet yetkilile- ri" olacaktrr.

Sozlegmenin lII. madclesincle, bu suglan igleyen kimsele- rin geri verilmesini sa$amak amacl ile taraf Devletlerin yasal onlemler kabul edecekleri ifade ediliyor.

S o z l e q m e n i n I V . m a d d e s i S o z l e q m e d e b e l i r t i l e n s u g l a n n

"kovugturulmasr yada cezalandrrrlmaslna zaman yada benzeri stntrlamalartn uygulanmasrnr sa[lamak izere kendi anayasal sistemleri uyannca gerekli.... yasal ve varsa bu ttir stntrlamala- n" taraf Devletlerin kaldrracaklannr bildiriyor.

Bu sozlegme Ttirkiye taraftndan imzalanlp onaylanma- mtqttr. Sozleqmeyi bu gtine kadar 33 Devlet onaylamrg, Meksi- ka ise imzalamrg fakat onaylamamt$ttr (3 l).

D . S A V A $ S U Q L A R I Y L A I N S A N L I G A K A R $ I S U q

i5I-EVENLERIN ARANIMAS,I TUTUKLAMASI, GERI

VERiLMESi VE CEZALANDIRILMASI KONUSUN-

D A U L U S L A R A R A S I i$ B i n l i C i I K E L E R I :