Prof. Dr. Mehmet AKAD (*)
Bir stiredir iki konu ketmuoyunu meqgul ediyor ve gerek basrnda gerekse televizyon kanallannda tartrgrhyor, geqitli dti-qtincelerlleri stiri.ili.iyur; b.rulardan ilki artrk sosyal devlet'in iq-ievini yitirdi[i, baqka deyiqle "modasrnln gegtifi" gortigii, oteki de ozei radyo ve TV istasyonlannin Anayasa'ya aykrrr statiitii-leri... $imdi bunlan srrasryla ele alarak gortiqi.imtizti agrklama-ya gahqaltm.
Sosyal Hukuk Devleti
Acaba gergekten sosyal devlet anlayr$ln1n gtini.imiizde mo-clasr geEmi$ *idir; bu konuda Anayasa nastl bir dtizenteme ge-tirmiq, uygulama yani Anayasa Mahkemesi bu olguya nastl bakrnaktadrr gibi sorulann yanrtlannl bulursak, konunun da ay-dtnlanacafir kanaatindeYiz.
Once f,r*.n belirtelim ki, sosyal rjevlet anliryrqr kdklerini X[)(. ytizyrhn iqgi hareketlerinde bulmaktadrr. Gergekten, Fa-ransa'daki iqgi hareketleri, sonunda 1848 Anayasaslnln haztr-lanmasrnu yot agml$, ilk defa bu a.ayasa ile de Eahqrna hakki-nrn ilkeleri bir diizene baflanml$' sos]1ai haklartn tanrnmaslt]a iliqkin bir efilim de gene ilk kez bu anayasa ile orraya konrnuq-tui (1). Aynr yonde 1919 tarihli weimar Anayasasl getirdigi htiktimlerle daha somnt olarak sosyal devietin temel ilkelerini di.izenlerken, ikinci Dtinya Savagr sonrasl Anayasalan bu ilkeyi artrk agrkga ildn ederek benimsemekte ve beraberinde gerekli dtizenlemel eri de getirmekteycliler.
Bu gergevede Franstz Anayasasl 2. md. de denlokratik ve sosyal Cumhuriyet'ten sozederken, 1949 tarihli Federal Al-man Anayasasr da 20. md.de aynr ybnde, "sosyal ve
Demokra-(* ) MehmerJ AKAD; Nt.U. IIukuk Fakiikesi Karrut llr*uku B(;lii mti Baskant,.Ge:nel Kamu Huknku Ana Bilim Duh Baskant ve O gretim UYesidir.
tik Cumtruriyet"e yer veriyordu.
i t a l y a n A n a y a i a s r i s e b i r a d r m d a h a il e r i g i d i y o r , 3 l 2 . n t d . cle insan kigiliginin geliqmesi igin Ontindeki ekononrik ve sos-yal engelleiin kaldrrrlmasl gerefinin Cunrhuriyet'in gorevi o1-du[unu vurguluyor.
Sosyal devlete iliqkin cltizenlemelere yer veren ulusal ve uluslararasr belgeleri ttimiiyle burada srralantak ve agrklamak mtirnktin defil, zaten gerefi cle yok. Onun iEin biz bu noktada henten 1982 Anayasasl'na bir goz atmak istiyortrz'
2. md. ye g6re Ttirkiye Cumhuriycti, ... denrokratik, liik vc sosyal bir hukuk devleticiir. Dikkat e diiirse, Anayusii. salt sos-yal devletten cle[il, &ffia "sosyal Hukuk Devlerinden" sozet-metctedir, qimdi bu noktayr aqrklarnaya r;alr;a[m, bttnun iq'irl Anayasa Mahkemesi kararlanna baknrak gerekiyor.
Konuya iliqkin Y,i]ksek Mahkeme'nin iki karart \/ilr. ilkindc olJukEa uzun ve ayrlntrir bir tanrnrla Fltrkuk Devleti'ni aErklr-yor (2) ama asrl biii ilgilenctiren ikinci kurannda Sosyitl F{ukuk bevletini buluyoruz; "Giigsti zlerr gi.iEltiler kargtstnda koruya-rak gergek eqitligi yani sosyal adaicti ve topluntsll derrgcyi safilimakta ytikiimtti clevler demektir. Qa[daq devler an]uyr;1 solyal hukut devletinin ti.im kurunrlarryla Anayasa'nln oz[itle ve ruhuna uygun biEimde kurulmaslnl gerekli krlar. Hukttk devletinin aniaE edinclifi kiginin korunmasl, toplumcla sos-yal gtivenlifin *,1 torsos-yal adaletin sa[lanmasl yoluyla gerEekle-q e b i l i r ' ( 3 ) .
$imdi bu karara baktr[rm rz zan1an neleri gortiyoruz, qoyle bir irralayerhm; toplumcli giiEli.iler- giigstizler iki_ayr sosy'l grup oiarak yer alniakta, dcvietin gorevi de. gtiEstizleri giigltiler fu,'qrynda ktrumak, boylece sosyal aclaleti ve toplunrsal den-geyi saflamaktlr. Aksi halclc clenge bozulttr, butrclan da kamu cltizeni zarar goriir, toplurncltt huzursuzluk ve anelrqi ballar' iqte dncelikle bu iehlikeyg dikkati gekiyor Anayasa Mahkcrnesi...
ikinci olarak, Qafdaq clevlet anlayrgrlllll sosya] hukuk dev-leti ilkesinin zorunlu bir sonucu oldugunll, ancak bu devletin tiim kurumlanyla kurulmasryla iglerlik kazanacafrna igaret ediyor. Boyle olunca, sosyal devletin "gafdaq" olnradrlr iddia-lan dayanakstz kalrYor.
Tekrar eclelirn, Yiiksek Mairkeme'ye gore; sosyal htrkuk cievleti, Eafclaq devletin sine qua non qartrchr.
Ugiinci.i nokta, kanaatimizce en onemlisil hukuk devletinin anlag eclindigi kiqinin korunmast, salt yasal plandaki dtize'le-meler u. yorl kar:qrsrnda eqitlik ilkcsinin uygulantnrtstyla de[il ama toplunrds so.syal gtivenlifiin ve sosyal adaletin saflan' mast yoluyla gerqekleqebilecektir.
Konunu,r 6n.i.rini bir kez ciaha vurgularnak istiyoruz; Yiik-sek Ma6keme, toplumclaki insanrn Eafdag devlct tarafindan ko-runmasrntJa hukuki yakraqrmrn yetersiz kaldrfr.r ( 1189 Fran-srz Devriminin anlayrqr; itan ediyor, hukuk devletini "sosval"
igerikle zenginleqtiriyor, bu anlayrqrn getirdi[i temel gorevleri de sosyal g[ventigin ve sosyal adaletin sallanmasr olarak be-I irl iyor.
S,roy gelmigken Anayasa sistenratiginin getirdigi bir dii-zenlemeye cie definelim; "Defiiqtirilemeyecek Hiikiin]ler" ba$-lrlr altrnda 4. *0. de yukancla gordti[iimtjz 2. nrd.deki "Cum-hiriyet' in l.litelikleri " ni n de c1e[iqtirilcrneyece [i, de Iiqtiri lme
si-SAYI.-.A, 454
ARGTJMIINTUN,I nin clahi teklif edilemeyecefi htikme ba[lanryor. Boylece
gag-dag clerzlet aniaylflnln dztinti olugturan sosyal hukuk Oevteii it-kesi, risttin bir anayasarl norrn olartrk yerini alryor (4).
Ote yanclan, Devlete ytiklenen bu gdrevleri siyasal ikticlar-lann hangi dofruituda yerine getirecefini gene Ay. 5. md. dti-zenlemiq; kiqinin temel hak ve hiiniyetlerini sosyal hukuk dev-leti ve adalet ilkc:leriyie bagcta$mayacak surette irnrrlayan siya_
sal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldrnrrak, insanrn macldi ve manevi varhlrnrn geligrnesi igin gerekli qartlal hazrrlamaya Eahqnrak... Yukanda krsaca yer verdifimiz italyan Ay. zlz.
md. htikmiintin ve onun kiginin ozgi.irleqtirilrnesi, sosyal ve ekonomik basktdan kurtulmasr aniayr$rnln bizim Anayas arnrza ),anstntaslnln sonucudur bu dtizenleme.
iqtc-t kenclisine boyle bir "Temel Anrag ve Gcirev" lztiklen-nri,l olatl f)evlet, bu yonde sosyal gtive nligi ve sosyal adaleti sallayacaktrr, nasrl; onu cla gene Ay. 60. r'e 6l . md. leri g6ste-riyor; buttun igin gerekli tegkii0tlan kuracak, sosyal gtivenlik baktmrndall ozel olarak korunacaklar - ki bunlar arasrnda cmekli, clul ve yetimler, mal0l ve gaziler, sakatlar. yaglilar ve korunmaya muhtag qocuklar varchr - igin gerekli tedbirleri ala-cak, tesisieri olugturacaktrr...
Zaten bu gereklilik, insanur sos1,'ai grivenlik hakkrnrn clofal bir sonucu olup tanrmrnda sakhclrr; ga$claq devlet anlayrg,irn bir sonucu olan sosyal Hukuk Devletinae geEerli sosyai gri-ve nlik gri-ve sosyal adalet ilkeleri gerefince, topiumdaki'yokiul ve muhtaE insanlara, insan onuruna yaraglr asgari yaEam drize-yi saflamak ve onlart korurnakla gorevli Oevtetten tru yon<le gerekli tedbirleri almasinl ve tegkildtlarr kurmasrnr talep hakkr-d r r ( 5 )
Devletin 5. md. de gosterilen gorevi ile insanrn yukalda ta-nrfflllll vercligirTrrz sosyal grivenlik talep hakkrnr irasrl yerine getirecegini gelle Anayasa 166. irrd.cle siyasal ikticlariara igaret etm iqtir.
Sozkonusu ltlilddenin Eoztimlemesini yaparsak, Eunlarr gci-rtirr"iz; E,konomik, sosyal ve kiilttirel alanlatcla kalkrnmayr sa!-larnak igin kalkrnrna planlan vapmak Devletin Grirevidir. Bu meyancla ozellikie sanaviinin ve tanmrn yurt dtizeyincle delge-li ve uyumlu biEimde hnla gedelge-liqnresi, tiit<e kaynat<larrnrn dci-kiim ve delerlendirilmesinin yaprlarak verimli qekilde kullanrl-illaslnl planlarnak ve gerekli teqkildtlan kur*ak da bu gorevin bir pargaslnt ve arnacrnr oluqturur.
Ikinci fikrada ise, pian hazrrlanrrken gozetilecek hedefler belirtiliyor; milli tasaruf ve iiretim arttrnlicak, fiyatlarda istik-rar ve cLg odemelercle denge sagranacak, en onemlisi, yltrrim-larcla toplunl yararlan ve gerekleri gozctilecek, kaylaklarrn ve-rimli gekilde kullanrlmasr hedef ahnacaktrr.
Bciylece Anayasa'r)ln 2. mci. cle. baglayan ve 5., 60. mcl.ler-derr gegen ve nihayet 166. md.cle sonugianan bir Eizgi iqinde sosyal Hukuk Devleti'nin ongorrli.ifri sosyo- ekonomit yhpry, nastl kuraca[rnt dtizenledi[i, bu suretle siyasal iktidarlara di-rektif verdi!i, yol gosterdi[i soyrenebilecektir.
Fazla hukuk teknifine girmeden, Anayasa sistematifinin bize gosterdigi yonde yapmaya gahgtrfrmrzburaya kadar ki in-celenre, kanaatimizce, hem teorik planda, hem de uygulamada, vani Yiiksek Mahkeme kararlarrncla, Sosyal Hukuk f)evleti'nin ttim gticriyle gtincellifini korudufunu kanrrhyor. Kaldr ki, ka_
rarda gordtiftirntiz gibi, toplunrcla - Batr'cla ,,irun bizde olsun-gtigsliz ve korunn'raya muhtag, insan onuruna uygun bir yaqarn chizeyi sarflannrasl gereken bir grup varsa, Sosyaf hukuk devle-ti ve oilun korumact anlayrqr her zaman gegerliligini ve gtipcel-lifini stirdr"irecek demektir.
noktaya geldi[imizde, gok eleqtirilen ve bugtin ifl6s giz-gisine yaklagtrfr soylenen sosyal sigortalar Kurumu'nun
duru-*runa e[ilmek gerekiyor, zira iqEi emekiilerinin ba[h oldu[u
bu kuruluE, tarttgmantn cla odak noktasl durumundaclrr. Ote yandan, bu kurumun kaldrnlarak alanrn ttjmiiyle ozellegtirilme-si, cizel sigortalar eliyle dtizenle'mesi goitigti, s.s. Kuru_
mu'nun ne tiir zorluklar igincle oldu[unu ara$tlrmayr cla gerekli kthyor, yoksa konunurt aydrnlatrlnrasr i:ek miimkiin goziikme-mektedir.
S.S. Kurumu'nun en bi,iytik sorunu, her sigorta kurulugunun temel gelir kaynalrnr oluqturan primlerin sririsincle ve eksiksiz tahsil edilememesinden clofimaktadrr. Oyle ki, S.S. Kanununun primlerin ddenmesini dtizenleyen g0. u-t.l. si, aynr amaqla geqit_
li kereler de[iEtirilmigtir. En son 14. 5. 1985 tarihii ,lZjOZ iay,t, Kanunla yaprlan de$igiklige g6re; "prinr stiresi iqinde ve t.m olarak ddenmezse, cidenmeyen krsttru,*. stirenin bittigi tarihte' baqlayarak Arnme Alacaklannln Tahsili Usulti Haklrncla Ka-nttn'da belirtilen gecikme zamlan uygulanrr." ki bu organ 6er a y i g i n % l d i r .
Ayrtca, gene 6183 sy.h Arnme Alacaklannln Tahsili Usuli.i H a k k r n d a K a n u n u n 9 , r z , 2 l - 2 7 i l e , 36, l0l ,l03.nrct. l e r i k u -runl alacaklan hakktnda da uygulanir. Boylece kurumun prim alacaklarlna cla imtiyaz tanLnarak "kantu alacafr" nitetigi ka-zandrnlmrqtrr.
Primlerin tahsili igin tanrnan bu geniq yetki llanrna rafmen 1991 Mart ayl sonu itibariyle Kuru,rur, lirirr alacakla.rn,ritop-l a m t 2 . 2 7 9 . 3 m i alacakla.rn,ritop-l y a r alacakla.rn,ritop-liradrr. B u n u n 1 . 3 i 6 . 9 milyar lirasr k a m u kesinrirrc,952.4 milyar lirasr ozelkesim iqverenllrine aittir (6).
Gdrtildtigti gibi, $u krsa aErklama bite s.s. Kurumu,nun prirn tahsili yoluyla kaynak saflama konusunda ne kadar zor-luk gektigrrii gozler ontine sermekteclir. 13oy1s olunca, bir kamu kurumu cllart kuruluqun, gene kamu kurunrlarrnclaki alacakla'-nt tahsil edernediEi, ote yanclan ozel scktcjr kesirnindel tr:pla-masl gereken primleri de clincleki "kermu alaclfr" nit-eli[i ka-zancJrrlmrg yerkiye ra[men gerEekleqtircmedifi 6rtaya grkrnak-tadrr.
Bu durumda qu iki ktigtik tesbitten ve Kurumun bugtil igi-ne dtigttigii odeme gtigliigiinclen yola Erkarak bu kamu hizmeti-nin t[irntiyle ozelleqtirilnresi savunul ubil*.*k midir? Kanaatim-ce hayrr. Toplumda Anayasa Mahkemssi'nin cre berirledi[i gi-bi, gtigltiler ve gtigstizler bulunciufu, bu aylrlm devam eltigi, kiginin korunmasr igin iktidarra'n sosyar gtivenli[i ve ,or)Iui adaleti sallamasr bir temel amag ve gorev olarak verildigi bu Anayasa dtizeninde sclsyal devlet anliyrqrnln "clemode,,, !,inti gegmig olclu$undan soz etmenin mtirnktiir olmacl[r kanrsrnda-y t m .
7'arnan iEinde neier yaprlabilir, bu alana nasrl bir gozi.im ge-tirilebilir sorularlnln cevabr gene Batr toplurnunda sakl: karma rejim,,. Gergekten, Belgika orne[ine baktrfrrnrzcla. bu ttir iqgi emekliligine yonelik kurumsal diizenlemelerin "mutuel" yai-drm sandrklan qeklinde ortaya grktrklan ve bunlarrn hem dev-let, henr de 6zel kuruluqlar eliyie igletildikleri gortilmektedir.
Benzer sistem, Fransa igin de gegerlidir. Bu gJrgevede bizde halen "devlete gtiven" ilkesinin-g"g".li oldu$u biiinen bir ger-gektir. E[er ilerde Sosyal Sigortalar Kuru.u'nun iistiindeki yrik azaltilmak isteniyorsa, gene devlet gtivencesi altrnda ve denetiminde, benzer bir yaklaqrmla kiigiikbrneklerden baglaya-rak bciyle karma bir rejimin temelleri atrlmaya baqlanabilir.
ozel Radyo- TV istasyonrarr ve Ay. r33. md.
Ele alacafrmrz ikinci konu; gene gtincel, halen tartrgrlan ve kendini "de facto" kabul ettirmi;bir olgu; cjzel radyo ve TV is-tasyonlannln mevcut stattisti ya da yasal statuye ,uirip olmayrg-l a n . . .
Konunun belirlenmesi igin grkrq noktasr olarak once Ay.
133 md. ni ve Anayasa Mahk.*eri'nin ilging bir kara.nr ele
ARGUMEl\TUM SAYFAz455 alacalt4 sonra da gene Anayasa'nln iginden kurulup
grkanla-cak bir yapl ile bu hi.ikmtin agrhp aqrlamayacafrnr inceleyece-Eit.
AY. 133 md. ilk fikrasr goyle diizenlenmiq; Radyo ve tele-vizyon istasyonlan, ancak Devlet eli ile kurulur ve idareleri ta-rafsrz bir kamu ti.izel kiqiligi halinde dtizenlenir.
Maclcienin gerekgesi, "... radyo ve televizyon istasyonlart-nrn Devlet eliyle kurulacafr ve idarelerinin kamu ti.izel kigilifi halinde diizenlenecefi ongortilmektedir. Ancak, radyo ve tele-vizyon kamuoyunun oluqumunda oynadrfr onemli rol dikkate ahnarak organlarlnrnln kurulug biginri ve iqleyiqinin tarafsrzhk ilkesine uygun olarak di.izenlenecefi ilkesi getirilmiqtir" diyor.
Boylece sdzkonusu madde ve gerekgesi birlikte ele ahndr[rnda bazr temel ilkelerin hiikme ba[landr[r anlaqrhyor; radyo ve te-levizyon istasyonlart Devlet eliyle kurulacak, bu idareler kamu ttizel kigili[i halinde ortaya grkacak ve kamuoyunun durumu dikkate ahnarak tarafstz olacaktrr.
Bu gortigti tamanrlayabilmek igin bir de Ytiksek Mahke-me'nin karartna bakalrrn; konuya once AY.133. rnd. aqtsrndan yaklaqryor (7); ve ilk trkrada kanun s6zciiftine yer verilmeme-sinin bir boqluk yaratmadrfrnt, kamu ttizel kigilifiinin ancak ya-sayla ya da yasanrn agtkEa verdifi yetkiye dayantlarak kurul-masl ilkesinin yanl sra citeki frkralardaki hiikiimlerin bu eksik-lifi giderdifini soyltiyor. Bundan sonra ilk trkra hiikmiine do-ntiyor; "Bir degiqiklik onergesiyle metne altnan "ancak" sozcii-[ti, fikraya agrkhk ve kesinlik getirerek radyo ve televizyon is-tasyonlarlnln yalrnz devlet eliyle kurulaca[rnr gostermekte, bu konudaki devlet tekelini pekiqtirmektedir."
Karartn bir bagka yerinde konuya AY. 26.md. deki "Dti;i,in-ceyi agrklama ve yayma hiimiyeti" agtstndan yaklaqryor; "Sozi-i edilen maddenin birinci fikraslnrn son ttimcesi, " Bu fikra htik-rnti, radyo ve teievizyon, sinema veya benzeri yollarla yapllan yayrnlarrn izin sistemine bafilanmaslna engel de[ildir." biEi-minde bir kural koymaktadrr. Gerekgenin ilgili boltim{inde, bu tiir araglartn etkilerinden soz edildikten sonr?, "Bu gerekqe ile-dir ki, radyo, televizyon ve sinema yoluyla yayrnlarda "serbesti sistemi" yerine, "izin sistemi" kabul edilebilecektir" denilmek-tedir. 1961 Anayasastnda yer ahnayan bu kural, izin almak koguluyla tizel kigilerce radyo televizyon yaylnr yaprlabile-cefi yolunda bir yoruma elverigli gtiriilmektedir. Bdyle bir anlayrqsa, radyo ve televizyon istasyonlanntn ancak devlet eliyle kurulacalrnr ve yonetimlerinin yansr z b\r kamu ttizel ki-qiligi durumunda diizenlenecefini, boylece, devlet tekelini on-gtir.n Anayasa'nln 133. md. ile Eeliqmektedir. Ozel giriqimin devlet tekeli drqrnda radyo ve televrzyon iqletmesi kurmast, yiirtirltikteki kurallar karqrsrnda olanakstz bulundulundan Anayasa Koyucunun, ozel girigime radyo televizyon yolunu aEacak diizenlemelerin "izin sistemi"ne bafih kahnarak ya-prlmasr ilkesini benimsedifi anlaqrlmaktadrr. Konunun ozel olarak dtizenlendifii 133. md htikmti degigtirilmedikqe, 26.
md.nin ozel girigime bile yayln yetkisi tanrdr[rnl varsayarak, vericilerin bir devlet kurulugu olan PTT'ce iqletilmesinde ana-yasal bir engel olmadrfr yolunda bir yarglya varmak safhkh olmaz."
Anayasa Mahkemesi, konuya bir de AY. 25. md. "Dtiqi.ince ve Kanaat Hi.irriyeti" agrsrndan yakla$lyor, btraz sonra yapaca-frmrz tahlile rgrk tutar nitelikte oldufundan onu da buraya al-mak istiyorum; "Di.igiince ve kanaat ozgtirtiltfti kavramt, genel yaptslyla Anayasa'nrn 5. maddesinin anlamt dofrultusunda ele alrnrrsa, bu kavrama Anayasa'ntn 25. ve 26. md. leriyle yapl-lan dtizenlemenin otesinde yeni boyutlar verilebilir. Bu
yakla-$lm, di.iqtincenin ozgtirce oluqmasr kavrantlnln da aynr cizgtirlti-gtin bir bagka yonti olarak kabultinii gerektirir. Dtiqi.incelerin cizgtirce oluqmasr igin tek yonli.i etkilemelerden,
kogullandrr-rnalardan kagrnrlmasr, ozellikle radyo ve televizyon gibi etkili iletigim araglannrn bu yolda kullanrlmamaslnln yasalarla dti-zenlemesi gerekir. Anayasa'nrn 31 . md. ile kiqilere ve siyasal partilere anten hakkr bu amaEla tanrnnllgttr."
Ytiksek Mahkeme'nin bu karanna dikkatle baktrfrmrzda, 133. md.nin ilk frkrasr htikmiinii dofrulamakla birlikte, ozel radyo ve televizyon istasyonlannrn kurulmast yolunda bazt onemli ipuglan da tagrdrfrnr gormekteyrz.
Gergekten, maddedeki "ancak" scizctiftintin radyo ve tele-vizyon istasyonlannrn kurulmastnda htikme ballanan devlet tekelini pekigtirdi[ini agrklarken, konuya gene AY. 26. md,
"Dtiqtinceyi agrklarna ve yayma hi.irriyeti" aqtstndan yaklaqarak bu defa da 133. md. rle 26. md. Eeliqkisini sergiliyor. Yiiksek Mahkeme'ye gore; 26. md. birinci frkrasr son ttimcesi incelen-difinde, sanki tzin almak koquluyla ozel kiqilerce radyo tele-vrzyon yaylnl yaprlabilecefii yolunda bir sonuca vartlabilecek-tir. Ne var ki, gene kararda gortildii[ti gibi, konunun ozel ola-rak dtizenlendigi 133. md. htikrnti defiqtirilmedikEe , Anayasa koyucunun tzin sistemini kabul ettifini aErklan]aslna rafmen,
ozel radyo ve televizyon istasyonlartntn kurulmasr bugtin igin mtimktin de[ildir. Kanaatimce, Anayasa Mahkemesi 133. md.
ile 26. md. arastndaki geliqkiyi aqmak iEin, 133. md. nin defiq-tirilerek devlet tekeli koqulunun kaldtrtlmastnt , bunun yerine daha yumugak olan "LZ\n sistemi"nin getirilmesini, bdylece ka-muoyunun oluqturulmasrnda etkin birer kurulug olan radyo ve televizyon istasyonlarrnrn yakrn denetintinin de saflannlaslnln gerEekleqtirilebilecefini, tisti.i kapah olarak, ifade etmektedir.
Ote yandan gene Ytiksek Mahkeme, konuya bir de 25.md.
cleki "Dtigi,ince ve Kanaat Hiirriyeti" aEtstndan yaklagarak, ba-na gore, yukarda soziini.i ettifi Anayasa degiqikiiginin yontinii ve gerekgesini gostermektedir. Di.igtince ve Kanaat Htirriyeti'ne Anayasa'nllt 5. md. anlamr dofrultusunda yaklaqtltrsa, bu kav-rama AY. 25, ve 26. maddeleriyle yaprlan dtizenlemenin ote-s i n d e y e n i b o y u t l a r v e r i l e b i l e c e f i n d e n s d z e d e r k e n , s a n l y o -rum 5. md.nin getirdigi ve yukarda defiindigi- "ozgi.irleqtirme-ci" anlayrqa yollama yapryor. Kiqinin ontindeki ekonomik, sosyal ve siyasal engellerin kaldrrrlmasl, maddi ve manevi var-lrfrnrn geliqmesi igin gerekli koqullann haztrlanmasrnrn devle-tin ternel amag ve gdrevi olmast, bu htiki.im rgrlrnda 25. md ve 26. md.lere yaklaqrldrfrnda devletin bu alanda da kiqinin geliq-mesi, hak ve ozgi.irltiklerini kendinle uyumlu biEimde kullana-bilmesi igin gerekli onlemleri almasr, gahqmalart yapmasl ge-refine iqaret etmektedir. Aynr karardaki qu aqrklarna, bu aqrdan gok anlamh geliyor; "Bu yaklagrm (5. md. tle 25.26. md.ler ba$antrsr) dtiqiincenin dzgtirce olu;mast kavramlnln da aynr ozgiirliigtin bir baqka yonti olarak kabultinti gerektirir. Dtiqtin-cenin ozgtirce olugmasr igin tek yonlti etkileruelerden, koqul-landrrmalardan kaErnrlmasr, ozellikle radyo, televizyon gibi et-kili iletiqim araElannrn bu yolda kullanrlntasrnln yasalarla di.i-zenlenmesi gerekir."
Tam bu noktada, Ytiksek Mahkeme'nin bu gortigiinii pekiq-tirecek bir bagka karanna da burada ktsaca yer vermek istiyo-rum;" Anayasamlz ozgtirltiklere saygrh olunmastnt istemekle yetinmemi$, bunlann kullanrlmasrnr saflayacak onlemler altn-maslnl Devletin temel amaE ve gcirevleri arastnda saymak sure-tiyle, iizgiirltikEii bir giiriigii benimsemiqtir" (8).
Gortildtigti gibi, her iki kararda da 5. rnd. clen yola grkrlarak ilgili macldelerle baflantr kurulurken, ozellikle 5. md. nin getir-digi ve Anayasa'nrn temel felsefesine, esprisine kattrlr "ozgtir-liikgti", kaynak madde Italyan AY. 312. md. htikrnti agtstndan
"ozgtirleqtirmeci" bir yaklaqrm beuintsendifi aErkEa belli olu-yor.
Boyle olunca, yaztmln ilk boltimtinde sosyal hukuk devleti igin kurdufum anayasal sistematik, burada da geEerlidir diyo-rum.
SAY}-A:/.56
ARCUTIEII{TUNIGergekten, daha Baglangrg krsmurda Anayasa'nln qu dtizen-lenreyle yukarrda agrklanan ozgiirli.ikgti yaklaqrma igaret ettifii soylenebilecektir; "Her Ttirk vatandaglnln bu Anayasadaki te-mel hak ve htirriyetlerden egitlik ve sosyal adalet gereklerince yararlanarak milli ktilttir medeniyet ve hukuk dtizeni iginde onurlu bir hayat siirdtirme ve maddi ve manevi varhfrnr bu ydnde geligtirme hak ve yetkisine dofuqtan sahip oldulu" ka-bul eciihnektedir.
Gortildtigii gibi, Anayasa bu dtizenlemeyle toplum tiyeleri-nin getirilen haklar ve ozgtiritikler sistertiyeleri-ninden yararlanarak ulusal ktiltiir, uygarhk ve hukuk diizeni iginde onurlu bir
ya-$am stirdiirme hakkrna sahip oldu[unu aErklama, bununla ye-tinmeyerek maddi ve manevi varhfrnr bu yonde geliqtirme hak ve yetkisine doluqtan sahip oldu$unu da vurgulayarak 5. md.
de devlete verilen temel amaE ve gorevin boyutlannr gizmekte, yonii ni.i gostermektedir.
Ote yandan bu Ilaglangrg + 5. mcl. htiknrii baflantrsrnr 2.
mcl.deki "insan haklarlna savgrh, demokratik, laik, sosyal hu-kuk devleti" ile birarada dti;tintirsek, ortaya grkan tablo qdyle olacakfrr; Baqlangrq'ta Lrelirtilen temel ilkelerle ba$r siyasal ik-tidarlar, 5.md. cie kendilerine gosterilen gorevleri yerine geti-rirken, yani insanrn onrindeki engelleri kaldrrrr, onun rnaddi ve nranevi geligmesi igin gerekli ko;ullan hazrlarken, gagdag uy-garhk anlayrgrna paralel olarak ktilttir ortamlnrn saflanmaslna da ozen gosterecektir. Zaten bu gorev, onlarrn asli g6revlerin-dendir, Anayasaca bu yonde htikme ballanrnrqtrr.
Tam bu noktada, Anayasa Mahkemesi'nin karannda gordii-fiirntiz AY. 25.+26.+133. md. ler ballantrsrna yaklaqrrsak, ha-zrrlanmakta olan Anayasa deligikliginin (korruya iliqkin) hem gerekgesi, hem zorunlu$u ortaya grkar. Baqiangrg +2. md. + 5.
rncl. btittintinden oluqan Anayasal direktifle 25. ve 26. md.leri yorumlarsak; tek yonlti etkilemelerden, koquliandrrmalardan kagrnabilmek, diigiincenin tizgtirce olugmastnr sa$amak igin, devlet; gagdag uygarhk anlayr$rnln ve ki.iltiir di"izeyinin verileri dolrultusunda kiginin maddi ve manevi geligmesini sallamak, tintindeki engelleri kaldrrrnakla .yiikiimltidiir. Bu gergevede toplumdaki insanrn ilzgiirlegtirilmesi sOzkonusudur ki, hem Anayasal buyruktur, hem de Anavasa N{ahkemesi ka-rarryla uygulamada pekigtirilnrigtir. $imdi ttim bu Anayasal blok ile 133. md. ye bakarsak, artrk gtintimtizde radyo ve tele-vizyon istasyonlannrn "ancak" Devlet eliyle kurulacalr
gorii-I. GrRr$
Bir devletin anayasal di.izeni, iEerdi[i hi.ikiimler esas ol-nrakla birlikte , zamanrn koquliarrna gore iqlerlik kazanabilen Anayasa uygulamalarrnr kapsar. Ornepin Anayasasrnda ongo-rtilmemekle beraber, kanunlara defiiqiklik getiren andlagmalar konusunda gcizlemler 1875 Anayasal Kanun rgrlrndaki Fransrz uygulamasr.A.B.D.'nde kongre-Bagkan iqbirlifine ycinelen uy-gulama. Anayasal dtizene kargrn, bu uygulamalann tiretim kay-n a ! r , y o k e d i I e m e y e kay-n d e m o k r a t i k i l k e d i r . 1 9 4 6 , Fransrz Anayasasl uygulamasryla yaqam bulabilen ve
Bir devletin anayasal di.izeni, iEerdi[i hi.ikiimler esas ol-nrakla birlikte , zamanrn koquliarrna gore iqlerlik kazanabilen Anayasa uygulamalarrnr kapsar. Ornepin Anayasasrnda ongo-rtilmemekle beraber, kanunlara defiiqiklik getiren andlagmalar konusunda gcizlemler 1875 Anayasal Kanun rgrlrndaki Fransrz uygulamasr.A.B.D.'nde kongre-Bagkan iqbirlifine ycinelen uy-gulama. Anayasal dtizene kargrn, bu uygulamalann tiretim kay-n a ! r , y o k e d i I e m e y e kay-n d e m o k r a t i k i l k e d i r . 1 9 4 6 , Fransrz Anayasasl uygulamasryla yaqam bulabilen ve