BVRENSEL DUZEYDE HAKLARA GENEL BiR BAKI$ - n (*)
A- Avrupa Konseyi ve insan Haklanmn Korunntasr
5 Mayrs 1949 tarihli Avrupa Konseyi Statiisiine giire kuru, lugun amacl iiyeler arasrnda srkr bir iEbirlilini saflarken, iiye devletlere ortak idealleri ve ilkeleri koruyup geliEiilnek,-ekl-nornik ve sosyal geligirnlerini saflamaklrr. Korunmasl gerekcn ortak ideal ve ilkeler "ferdi iizgiirliik, siyasi tizgiirltik, gergek dernokrasinin tizerine kurulu oldu[u hukuk tisttinltilti illicsinin klynagrnda buluniln mAnevi ve ahldki deferlerdil' (1. mad) (521. Bu amag Avrupa Konseyi organlan aiacrhlr ile orrak gr-karlann incclcnrnesi, andlagmarann akdi, ekonimik, sosyal, ktilttirel, bilirnsel, hukuki, idari alanlarda ortak bir davronrg tespit edilerek ve insan ternel hak ve iizgiirliiklerinin geligtiri-lip korunmasl ile saflanacaktrr.
Avrupa Konseyi kendisi ile igbirrifi yapmak isreyen ve tiye olrnak arzusunda bulunan her Avrupa dlvletine agrk fufut-mugtur. Statiini.in 3. maddesi "her tiye devlet tirgtitiintin huku-kuna balh olarak herkesin insan temel hak ve Ozgi.irliiklcrin-den yararlanacalr ilkesi"nden bahseder. stattintin j,4,5 ve g.
maddeleri, ozgtirltiklerin geligtirilip korunmasl ve demokrasi-ye saygrnhk ilkesini yansttan htiki.irnlerdir. insan haklanna saygr gcisterilmesi ve demokratik rejim araslndaki bu iliEki, Avrupa Konseyi'nin ilk gok taraflr sdzlegmesi olan 1953'te yti-rtirliile giren Roma Konvansiyonu ile daha da giig kazanmrg-trr. Bu Sozlegrnenin geligebihnesi igin Avrupa ronreyinin ku-rurnsal, A.T'nun siyasi deste[ine ihtiyag vardrr (53).
a- At'rupa insan Haklan ve Temer ozgiirtiiklerirri Koruntaya ili;kin SozleEme (Ig50 Ronta Koitvalsil,cyru)
fiizlegme yiiri,irltife girdigi larihten itibaren 8 prorokol ile gtiglendirilip genigletihnigtir. Bu protokoller SdzleEmeden ayl olarak, tiye devletlerin onaylna sunulan gergek aniarnda birer srizlegrne rnetnidir. protokolrerden bazrla' (i ,4,6,7) siizleg-Trdr gegen haklara yenilerini gerirdikreri gibi, bir krsmr da (2,3,5, 8) organlann ycrki ve igleyigine defigikliklcr
getirmig-!it. sozlegrnSnr.n dzellili igeriline aldrlihaklardan ziyadl, kurrnug oldufu koruma mekanizmasrdrr.
- 1952'de irnzalanarak, 1954'te yiirtirlti$e giren ve Tiirki-yc'nin de 1954'te taraf oldufu [. protokol (R-. c. r gs.l954 sa-yr 8662), miilkiyer, efirim ve tizgtir segim haklalnr giivence altma almrgtrr.
- 1963'te imzalanarak, 1970'te yiiriirliile giren ve l96g'de Ttirkiye'nin de taraf oldulu (R.G. 6.2. 196g riyt l2g19) II no-Iu Protokol,
ly*po insan Haklan Divanrna danrgsal gciriig bil-dinne yetkisini tanrr.
- Avrupa ins:rn Haklan Kornisyonun gahgma yrinternine iligkin diizenlemeler yapmak iizere Sdzlegrtr"nin Zd.lO ve 34 maddelerinde-d9figilrlik yapan 1963 tarihli III nolu prorokolii l97o'te yiiriirliile girmiglir. Ttirkiye 1967'de bu Pororokoli,i onaylarnrgtrr (R.G. 24.7 . 1967 sayr 12635)
- 1963'te imzalanarak 1968'de yiiriirltife giren 4 nolu pro-tokol, sdzlegmeye ek olarak, bir siizleglme ytit tirltiltifigti ne-deniyle cizgiirltikten yoksun btrakrhnantn yasaklanmari Uir tit-kede dzgiirce dolagma ve yerlegme hakkl; Uir tiltit-keden ay'lma hakkr, iilkesine donme hakkr, yabancrlann topluca srnrrdrgr edilmesinin yasaklanmastnr igerir. Ti,irkiye bu rnetine heniiz taraf degildir.
- 1966'da imzalanarak, l97l'de yiiriirliile giren, Avrupa insan Haklarr
[omisyonu ve Divan iiyeletiiitigtirev siireleri ile ilgili olarak Siizlegmcnin 32 ve 40 maddeleriilde degigiklik yapan V. nolu Protokol,-Tiirkiye taralindan lgTl'de oilylan-mrgtrr (R.G. 30. I l. lgT l sayr l4}2g\
- 1983'te imzalanarak l9g5'tc yiiriirliile giren Iv. nolu tiltim cezastnrn kaldrrtlmasrna iliEkin Protofolil- sadccc Avus-lurya, Danimarka,Fransa, Hollanda, Liiksemburg, ispanyu, ir_
veg ve Portckiz kabul etmirglcrdir. Bu metnr git incc konula-mayacafr protokolde ilade edilmigtir.
- 1984'te imzalanan ve hentiz yi,irtirliife ise girmeyen VII.
nolu Prolokol iiyelerin iilkesindcki yabancrlairn haklal ve yargrlarna hukukuna iliEkin bir di.izenlemedir.
- 1985'te imzalanan ve heni,iz yiiriirltife girmeyen VIII. no-lu Protokol, Avrupa insan Hakian Diianinrn goltgmalagna iligkin htikiirnleri diizenlemek igin Scizlegmede iegigiklikleri 6n gcirc n protokold [i r.
Tiirkiye, Roma Konvansiyonunu 1954 yrlrnda onayl'mrgtr (R.G. 19.3. 1954 sayr 8662)
. S<izlegmede gi,ivence ahrna allnan haklar, 1948 bildirisinde de gegen haklardtr, firkat ekonomik, sosyal ve ktiltiirel haklara burada yer verihnemigtir. yugarn hakkr i2.mad) , insanhk drgr davranrglann yasaklanmasr (1. mad), zorla gairgtr'lmamak hakkr (4. mad), cizgiirliik ve kigi giivenlili hakkr (i. mad), adil yargrdan yararlanma hakkr (6. mad), ceza yasalnnnln gcriye yiirtimczlifii hakkr (7. mad) , tizcl ya$.m, aile yagamr ikamet ve habcrleEme hakkrna saygr (g. mad), diigiinJe,'vicdan, din dzgiirliiEii (9.
Tug),dtigiinceyi agrklama hakkr (10. m*d), rop-lanma vc dernek kurma hakkr (l l. mad), cvlenme ve'ile kur-mr hakkr (12. mad), hukuk yollanndan yararlanma hakkr (13.
mad).
A stizlegme ve protokollerde gegen hak listesi rilm defildir.
ornefin cmek]ilik, tabiyet, srfrnma, pilsaport alma hakfr gibi haklar diigtiniilmemigrir (55).
Taraf devlellerin yelki alanrna giren herkes bu haklardan yararlanacakttr, difer bir deyip ile iiye devletlerden birinin ta-biyetinde bulunmak gerefi yoktur (56).
- Sdzlegmede lantnan haklar, taraf devletlerin i,ilkesinde bu-lunan herkes igin gcgerlidir, bu dcvletlerin tilkesi drgrnda butu-nan yetki alanlan iginde dc gegerli olacaktrr (57). Siizlegmenin 63. maddesine gdre, ilke olarak sdzlcgme hiiki,imleri tlraf dev-letlerin tilkesinde uygulanacaklr, scimiirgelerindc yagayanlann bunlardan yararlanabilmeleri igin, ilgili iilkenin OzeibilOirim-de bulunmasr gerekiyor.
ScizleErnenin zaman bakunrndan gegerlililinde ilke olarak, Scizlegrnenin bir devlet igin yiiriirltiEi !irdigl larihlen sonraki eylemler agrsrndan kabul edilir. Ami U[ ifrtif scizlegmenin yii-rtirliile girmejfnden <ince gergekle$se de, olay,n ,onugla' *b"-leEme ytiri'irltige girdikten sonra da siiriiyor*i, sorun incelene-cektir (58).
Taraf devletler kigiler arasrnda herhangi bir aynm yapma-dan haklan uygulayacaklardrr (14. mad).
. , Oryl yaElm hakkr (8. mad) , diiEiince, vicdan ve din 6zgtir-liiEti (9. mad), g6ri,ig agrklama cizgtirliiEii (10. mad), toplintr ve dernek kurma hakkr ( I l. mad), yabin'lann siyasal faali-yetleri (l6.mad), ulusal vc kamu giivenlifi, barrl ne diizenin sa$anmasr, sug iglcnmesinin, tinlenmesi, saghk ve ahlakrn ko-runmasr "iizgi,irliiklerin koko-runmasr igin gerelli olan ve yasayla
4 1 5 ARGUIITENTUM
konulan srnrrlamalara" tabiidir. SiizlcEmede Ongiiriilcn ikinci ftir genel krsrtlamalar ise, ol:r[aniistii durumlarda taral devlet-ler Stizlegme hiikiimlerini gegici olurak askrya alabilirler (15.
madde). Ancak bunun nedenlerin Avrupa Konseyi Genel Sek-reterine bildircceklerdir (l 5P. mad)
Ynprlan gcnel yada 6zel krsrtlamalar SdzlcEmedc gegen hak ve tizgtiiliikleri yok etmek anlamtna gclemcyccefi gibi (17. mad), izin verilen krsrtlarnalar "belirlenmiq olduklart amaglurdan bagka bir amagla uygulanmaz" (18. mad).
Stizlegmede hiiktim altrna ahnan hak ve iizgi.irli,iklcrin etkin gekilde kbrunmaslnl sallamak i,izere, S0zlegme Avrupa insan Haklarr Komisyonu ve Divantntn kurulmastnl dngcirmiigtUr (19. mad). Avrupa Konscyi organlan Bakanlar Komitesinin si-yasi olarak ve bazt dururnlnrda Genel Sekreterli[inde (15. ve 37. mud) bu denetim rnckaniztnastnda rolii vardtr.
Avrupa insan Hnklarr Kornisyonu, Bakanlar Komitesinin, S6zlegmlye tilrill devlctlcrin gtisterdikleri adaylar arastndan segti[i, tiye devlet sayrsr kitdnr tiyeden kuruludur. (20- 2l mad).
Avrupa insan Haklarr Divitrrt, Avrupa Konseyi iiyesi dev-letlerin sayrsr kadar yargrgtlrt kuruludur (59). Devletlerin giis-terdikleri adaylar urasrndirn, isti;ari Assamble taralindan segi-lirler (39. mad).
Avrupa Konseyi organt olan Bakanlar Komitesi, tiye dev-letlerin Drgrgleri Blkanlartndan olugan siyasi bir organdtr.
Siizleqmcnin bir "Y" harfine benzeycn denetim mckaniz-Inilsl, Avrupa Konseyi Genel Sekrcterlili aracrhfr ile Kornis-yona bagvuiuhnasryla harekete geger. Bagvurular ya dcvletler i.ost bagvurular (24. rnad), yada kigiscl bagvurular olabilirler.
Bugtine kldar devletten dcvletc l8 gikayct durumu olmug-tur: lslanclinav tilketeri 1967- 1970'te Yunanislan'I, 1956 ve 1957'de iki kez Yunanistnn ingiltcre'yi Krbns rumlarlnln statti-sii ile ilgili oltrak giknyet ermil; 1960 'ta Avusturya italyrr yr Eikayet errnig; lg7 l- 1972'dc irlandn ingilterc'yi gikayct clrnig;
igt+- 1977;dc Krbrrs Rum tarali, Tiirkiyc'yi gikayct ctrnig;
1982'de Fransil, Norveg, isveg, Hollanda, Danimarka, Ttirki-ye'ye karr;r r;ikayette bulunmuf ve dostga goziim saflanrntqttr.
Stizlegrneyc ttraf dcvlctlcrin, stizlegrneyi 9ifncyen bir dev-leti Kornisyona rgikayeti gcklinde olup (24.mad), bir dcvlctin 6rcki devlcti gikayeti igin hnklannrn Ei[nendi[ini ihlal eden kesimlerin kcndi tabiyelindc olmast gercfi de yoktur (60).
Bu tip bupvurular siyusi mtilahazalardan kilynaklantr, alrr bir siyasi hareket sayrlrr. Kendi vatandn;larmtn haklartntn ko-runmilsr klasik diplomiltik yollnrdan olacafr.igin gizli vc 9l-buk olitcakttr. l9i6 vc 1957'de, Yunanistitn ingiltcre'ye knrqt insan Haklarr Komisyonunil bag vurmugtur, ve her ikisinde dc tngiliz tebaasr Krbnslr rurnlarrn hakllrtntn gilncndilini ileri siinniigliir. Fakat 1959 Lonclra vc Ziirih Andlrrgmalarr kalerne alndrlrnda, Bakanlar Komitesinin yeni tedbirler almaslna ge-rek kilmadifrna karar verilrnigtir. Buradaki ilmacl Enosis'i destekledifiini gcistennekt i.
G c n e 1 9 7 4 - 1 9 7 5 ' t e K t b r t s ' l n T t i r k i y e ' y c k a r g t b a $ v u r u s u s i y a s a l b a s k l i l r a c t o l a r a k k u l l a n m a k istemesindendir.
Siizlegmenin ihtal edildifiini ileri siiren, kigi, ki;iler, kigi topluluklan, hiikiimet drgr kuruluglar Kornisyonil kigisel bagvuruda bulunubilirler (25" mad)" Ancak kigisel baEvuru yaprlabilmesi igin, hakkrnda gikayetgi olunan devletin kigisel
bagvuru hakkrnr Genel Sekretere yaprlan bir bildirim ile tinieden tantmrg olmast gerekir. Ti,irkiye kigisel baqvuru hakkrnr 1987 yrlinda lantmtEtrr (R.G.21. 4. 1987 sayr 19438) ( 6 1 ) .
Tiirkiye 25. maddede Ongcirtilen ihtiyari yetkiyi tantrken kogullan ileri siinni,igliir; buna gekince stirmek diycmeyiz.
An-dlagmayr gekince stirtilmesi 64. maddede diizenlenmig olup
"genel nitelilkte" gckince siirtilemeyecef_ini belirttikten sonra, gikin..lerin neler olaca[rnr belirtrnigtir. Stizlegmeye taraf olan [ilkrler imza yada onay srrasrnda, "tilkesinde ytirtirlUkte olan bir kanun" andla$ma htikmi,ine aykrrt olmasr halinde o hi,ikme gekince stirebilir. Rndlufma kabul edilirken, ytiri,irltikteki bir kununu dayanarak gekince ileri stirtilmemi$ ise daha sonra andlagma htikiimlerin gekince stiriilemez. Tiirkiye, Roma K o n v a n s i y o n u n u o n a y l a r k e n s a d e c e I . P r o t o k o l i i n 2 ' maddesine, 3 Mart 1924 ve 430 sayrh Tevhidi Tedrisat kanunu hiiktimlerini sakh tutarak gekince ileri stirmtigtti. O halde 25 maddenin ihtiyari yetkisini tantrken Ti,irkiye gekince delil de kogul ileri stirmiigttir, dolayrsr ile gekince ileri siinne, 25.
m o A d e y e t k i s i n i n l a n t n m u s t n d a k o g u l i l e r i s t i r m e a y r l geylerdii, kaldr ki Sdzle'imeyi onaylama, 25. madde ile Uogtontna ve 25. maddcnin ihtiyan yetkisini tek tarallr kabul, hufuken farkh konulard1r. (62.) 1950 Roma Konvansiyonunu kabul ederken sadece diirt tilke 64. maddcye dayatnarak gekince ileri stirmemiglerdir: Bclgika, Danimarka,Krbrls ve Izlanda.
Ttirkiye Avrupa Konseyi ddnem baqkanh[rnr devraldrktan sonra, l-987'de 25. maddenin ihtiyari yetkisinin kabiili'i csnasrnda konulan kogullarrn kaldrnldrltnt, sadece Tiirkiye'nin s r n r r l a r r d r g r n d a k i o l a y l a r i l e i l g i l i k i $ i s - e l b a g v u r u yirprlamoyu.ugtna dair kor;ulun korundufunu aqrklarnrqtrr (63).
Dcvletlerarasl ve kigisel bar;vuru halinde Komisyon 6nce, bagvurunun kabuledilebilirli[ini inceler. Her iki halde de bagvurulartn klbul edilebilmcsi i9in, i9 bagvuru- yollarlnln r6[ctilnig olmasr ve kesin karardan sora 6 ayhk bir si'irenin gegmiq ofrorr gerekir (26- 213. mad) Kigisel bagvuru halinde, iifltg.nin imzah ohnast, bagka bir mercidc baqvuru konusu yuprlmamlg olmilsr, bagvuru hakkrnrn kotiiye kullanrlmtg olmamasr gcrekir (2712 mad) (64).
Kornisyon kigi, zutnan, yer ve konu bakrmrndan yetkisini aragtrrrr. Bir bagvuru Komisyon tarafrndan kabul edildikten ,onio inccleme iathaslna gegilir (28. mad). Taraflartn yaztlt, stizlii gtiriiglerini altr, gerekirse yerinde sorugturma dahil ilril$trmil y1par. Uyugmazfufrn dostqa gdztirnti igin girigimde bulunur, yada gtirtiglerini igeren rapor haztrlar.
Komisyon atipik preji.idicier bir organdtr. Uluslurarast kazai yerkisi uluial [azui yetki gibi defildir, melez bir organdir, zirt bagvurulann kabul edilebilirlifini kontrol eder, klbul cdilen bngvurular konusunda olaylarrn doJtii_miinti yapar ve rurallar kubui cderlerse, dostqa gtiziim ilrar ( 28/b) (65)'
Girigim baprrh olursa, Komisyon bir raporla durumu ilgili flralJara,B.kuhlar Komitesine ve yaylnlamak iizere Avrupa Konscyi Genel Sekreterliline sunar. Komisyon toplantrlart kapah celse cereyan eder.
DostEa gdziim girigimleri bagansrz biterse, Komisyon gtiriigterini igeren bir iapor haztrlayarak, bunu laralJara ve bakanlar Komitesine sunar (31. mad), Komislorr raporu ba$ayrcr defildir.
Kornisyonun 31. rnaddeye dayanarak sunciu$u rapor iig ayhk siire iginde, Divana verilmez ise Bakanlar Komitesinde
4t6 ARGUMENTUM
incelemeye altntr. $ikayet konusu devlet Divanrn yetkisini tantmamtg ise, sorun sadece Bakanlar Komitesine gidecektir.
Bakanlar Komitesi, Komisyon raporu ile taraflann gdriiglerini inceler, 213 golunluk ile Stizlegmeye aykrnh[rn bulunup bulunmadrlrna karar verir. E[er Sozlegmenin gilncndiline karar verir ise, ilgili devletin almasr gereken iinlemleri belirtir ve belirli bir si,ire igerisinde bunlan yerine getinnesini talep eder. Gene de Komite yaptrnmlan uygulayacaErna karar vcrir, Komisyon raporunun yayrnlanmaslnr da kararlaEtrrabilir (3213.
mad) (66). Bakanlar Kornitesi bir devleti yaptrnm olarak i,iyelikten de grkarmayr kararlagrrrabilir (67).
Komisyonun ulusal yasalann sozlegmeye uygunlufunu d e n e t l e m e y e t k i s i v a r d r r ; u l u s a l mahkeme kararlannl denetleme yetkisi yoktur. Ulusal mahkeme kararlannrn hatah oldu$unu ileri siiren bireysel bagvurularda, Komisyon
"Dcirdtinci,i yargl mercii" olmadrfrnr ileri si,irerek red eder (Hukuk , ceza, istinaf, temyiz mahkemeleri). Komisyon ulusal mahkeme lararlartna kargr saygrhdrr ve on lann tistiinde d e f i l d i r . S a d e c e u l u s a l m a h k e m e g d r e v l e r i n i n k6ti.iye k u l l a n r l r p k u l l a n r l r n a d r ! r n a , u s u l s t i z l i , i k b u l u n u p bulunmadrlrna dair hi.iki.im verebilir (Ornelin 1960'ra Yukair Tirollerde yagayanlara kdtii davranrldr[r nedeniyle, Avusturya, ltalya'ya kargr bagvuruda bulunmugtu). Almanya'nln korniinist p a r t i s i n i k a p a t m a s l i , i z e r i n e , Almanya'ya kargr yaprlan bagvuruda, AlmanyA'nln varhfrnr tehlikeye sokacak partilerin Alman Anayasasrna gcire aykrn oldufu ve bunlann anayasaya ayklrrhfr konusunda Alman mahkemelerinin karar vermede yetkili olduklan bildirilmigtir.
' Bir sorunun Divan oni.ine gidebilmesi igin, Divanrn yargr yetkisinin qikayet edilen devlet tarafrndan bir bildirim ile lanrnmrg olmasr gerekir (46. mad.). Divanrn yetkisi kogulsuz tantnabilecefi gibi, mi,itekabiliyet esasrna grire belirli stire i E i n d e t a n r n a b i l i r . B i r olay Divana, ilgiii taratlar yada Komisyon tarafrndan getirilebilir (44. mad).
Kararlan bl$ayrcr nitelikte olan Divan, tini,ine gelen rneseleyi, Komisyon raporu ile bafh olmadan yeniden inieler, k a r a n n r v e r i r ( 5 2 - 53 mad). Bakanlar Komitesi Divan kararlannr denetleyen organdrr. Divan ilk yargrsrnr l96l'de irlandah Laweles dervarrnJu vermiqtir.
Tiirkiye Divanln yetkisini 1989'da mtitekabiliyet esasrna g6re 3 yrl igin tanrmrgtrr (68)
b- 196l Avrupa sosyql Haklar' garn (lgdl rorino S d z l e g m e s i )
Avrupa Konscyi ekonomik sosyal haklan igcren ayn bir sdzlegme yapmilyr arzu ettifinden, Avrupa insan Haklan stizlegmesinin bir devamr ohrrak kabul edilen $art, 1965'te yiiriirltile girmiEtir. Avrupa Sosyal Huklar $artrnda gegen ternel haklar: gahgma, sendika kurma (polis ve askeri gtigter harig), toplu pazarhk, sosyal gtivenlik, sosyal ve trbbi yardrm, ailenin sosyal ekonomik ve hukuki korunmasr, gtigmen iEgiler ve ailelerin korunmasr ve yardrmdan yararlanma haklandii.
Bu temcl haklan tamamlayan difer haklar, adil gahgrna, kogullan (2. mad), gahganlann saghk ve hijyen nrikki t:.
mad), adil iicret hakkr (4. mad), adil iicret hakkr (4. mad), gocuk geng ve gahgan kadrnlann korunmasr (T- g madl), pgs.leki elitim ve yrinlendirme hakkr (9- l0 madl), sa[hk hakkr (l l. rnad), sosyal hizmetlerden yararlanma hakkr (14.
mad), dziirltilerin gahgma hakkr (15. mad), anne ve gocuEun sosyal ve ekonomik korunma hakkr (17. mad), bagka tilkede
kazang getirici bir igte gahgma hakkr ( 18. mad) dir.
$artrn I. Bciltimi,inde belgeyi onaylayan devletlerin varacaklarr gayeler, II. Bdliirniinde ise bu amaglar daha detayft gekilde ele ahnarak, i,ilkelerin taahhtid altrna girecekliri ytiki.im ler bel irl i lm i gr ir.
Defi$ik ekonomik, sosyal geligme dtizeyini haiz tilkelerin onaylnl alabihnek igin, SdzleErnenin btittintini.in onaylamak koqulu yoktur. Bir iilke bu belgeyi onaylarnak igin tespit edilen yedi maddeden (1,5, 6, 12, 13, 16 ve 19) en iz S'ini ve II. Biiltimde gegen madde ve paragraflardan segtiklerini onaylayabilecektir. Bu takdirde onaylayacalr maddeler l0 maddeden agalr yada 45 paragraftan i, olmayacaktrr (zo mad.) Ekonomik, sosyal geligme di,izeylerine gore devletlere ba$lanacaklan madde ve paragrallan segebilme haktcr tanrmrg oluyor (69).
Avrupa Siizlegesinin kontrol sistemi gikayetlerin sunulmasr ile harekete gegmekte, $artrn sistemi ise aynr Eekilde etkin olmayan hukuki nitelikten yoksun bir kontrol sistemine dayanryor.
_ Ba$rmslz Uzmanlar Kornitesi, Htikiimet Kornitesi, Avrupa Sosyal $artrnda kurulmasl dngtiriilen iki kontrol organrdir.
Avrupa Konseyi istiEari Assarnblesi ve Bakunlar Komiresi bu organlara yardrmcr olarak kontrol gcirevi yiiri.itmektedir.
Kontrol mckanizmast iiye devletler tarafrndan sunulacak raporlara dayantr. Burada devletlerden ve lertlerden gclccek bagvuru sistemi kabul edilmernigtir. Taraf devletlei kabul ettikleri hiikiimlere iligkin iki yrlhk raporlar sunarlar; iiye devletlerin kabul etmedikleri hiiki.imlere iligkin raporlan sunmalan da istenebilir.
B a k a n l a r K o r n i t e s i r a p o r l a n i n c e l e r , taral tilke temsilcilerinden kurulu bir sosyal alt .komiteye gcirtigleri alrnmak tizere sunulur, varrlAn neticeler istigari Assamble ve Bakanlar Komitesine taraf iilkeler tavsiyelerde bulunrnalarr i g i n i l e t i l i r . B a k a n l a r Kornitesi genel rnahiyerreki bu lavsiyelerini 2/3 gopunluk ile kabul eder (70).
Ttirkiye 1989 yrhnda bu belgeyi onayramrgrrr. sdzlegmenin 20/l-b rnaddesine dayanarak yedi maddeden, gahgmf hakkr (1. mad), sosyal gi.ivenlik hakkr (12. mad), sosyat ve trbbi yardrm hakkr ( 13. mad), ailenin ekonomik, sosyal ve hukuki yardrm hakkr ( 16. mad), gcigmen iEEilerin ve ailelerin korunmasr ve yardrm hakkr (19. mad) na iligkin htikilmleri onaylamrgtr.
Stizlegmenin 2Ak maddesine. dayanarak da, mesleki yonlendirme hakkr (9. mad), mesleki elitim hakkr (10. mad), salhk hakkr (l l. mad), sosyal hizmetlerden yararlanma hakkr (14. mad), anne ve gocuEun ekonomik ve soCyal yardrm hakkr (17. mad), iiye iilkelerde kazang geririci faaleyette bulunma hakkr ( 18. mad, adil ticrer hakkrna iligkin htikmiin 3. ve 5.
p a r a g r a f l a n n r k a b u l etmigtir (Z l ), Btiylece zorunlu maddelerden 5'i diferlerinden de 6'sr, toplam I I madde kabul edilmigtir,
c'- iskenre ve G.gyri insani ya cla KiiEiiltiic.ii Muame-le ve)'a Cezanrn OnMuame-lenntesi Hakhndaki Avrupa S6zMuame-leg-
S6zleg-nresi /,987
Tiirkiye, Avrupa Konseyi tilkelerinden Stizlegmeyi onaylayan ilk tilkelerdendir. (72r. stizleEmenin ytiriirliile girebilmesi igin gerekli yedi tilkc onayr ahndrkian sonra
ARGUMENTTIM 4t7
yUrtirltipe ginni gtir (73.).
S i i z l e g t n e , R o m a K o n v a n s i y o n u n a v e " h i g k l m s e n i n igkence uL gayri insani veya ktigi,iltticti ccza veya muilmcleye taui tutulnmlyacagrna dair" 3. maddesine dayanara! ve hukuki olnayan bir korulna mekanizmasl getirrnir;tir. Sdzlcrltncye gekinte konularntlyacalr da il'ade edihnigtir (21. mad).
Scizlcfmeye gdre, 6zgtirliiklcri krsrtlilnan kirnsclcrin bulunduklarr
-
y.rlcri ziyarct etrnek iizere biittin tiyelcrden kurulu bir Koinite tingdri,ihniigttir. Kornitc periyodik olarak yada gercktilinde taraf tilkclcre haber vercrck, ziyarctlcr y o p . U i t i r . K o m i t e z i y a r e t i s o n u n d a b i r r a p o r h a z r r l a y r p funcrilcrini dc cklcycrck ilgili tarallara yollar. Gizli tutulan rilpor, ilgili tarafrn tincrilere uymarnasl halinde agrklilnilbilir.
Kornite
-toplantrlarr
gizlicc celse halindc cereyan cdccektir (7 4.)
Sdzlegmcnin gcrirdi[i garanti mekirnizmast, hukuki bir mekanizrna olnaJr[r igin iiyelere, uluslarilrilsl belgelcrin ihlal cdildifine dair gdriig bildiremez; tavsiyeler haztrlayrp, olaylart d e l e r l e n d i r e b i l i r , g a h i t d i n l e y e r n e z . D u r u m u a g r k l r [ a kavugturmak igin ilgili tilkeyi haberdar edcr, ck soruqturma i s t e y e b i l i r v e i e r i c c l c r i n i k e n d i s i n c il e t i h n e s i n i t a l c p c d e r . Devletleri suglayilmaz, fakat igbirlifi anlayrgr ilc korumitntn stllanmaslnln dnha di.izenli olmitstna gaba harcar.
B - A v r u p a G { i t ' e n l i k v e l g b i r / f $ i K o n f e r a , t s t ( 1 9 7 5 Helsinki Sotr Senedi)
35 tilke arasrnda irnzalilnan Helsinki Son Scnedi bir insan haklarr bildiriii ohnaktan ziyade Do!u- Batr arasrndaki bir d e t a n t b c l g c s i d i r . A v r u p a ' d a b a r t ; , g i i v c n l i k , a d a l e t v e i g b i r l i ! i n i i a g l a m a k i l r n a c r il e h a z t r l a n a n b c l g e , k l r ; r l r k h ifigtiteri on ilke altrnda dtizenlcrken, gcngl ilke- VII. ilke - si, insan tcrnel hakkr ve cizgiirliiklcrinc, din, inang ve vicdan 6zgtirlti[i.i dlhil ohnak i,izcre silygl sa[lanrnitst,Bittt'ya cizgii k a m u l z g i i r l i . i k l e r i n i n g i l ' t k u t u p l u b i r b e l g c y c yerlc;tirihnesiclir. Ulkeler rneclcni, siyttsi, ckonomik, sosyal, kutttii.l haklan regvik cdeccklerine dair stiz vcnniglerdir.
"Ugtincti Sepet" diye adlandrrtlan insani alanda igbirli[ine oyrilrnrg g.tgeve Oitrilindc, somut sorunlar tizerindcki kesin htiki.irnler ycr ahnrgttr (75).
lg77- 1978 Bclgrad, 1981- 1982 Madrid Konl'eranslartnda sa[lanan devamhhk, Helsinki'dc vitrtlan niteccleri tehlikcye sokarak, Helsinki'nin on ilkesinde geqen, insan haklarrna saygl i l k e s i i l e , i g i g l e r i n e k a r r $ m a m a il k e s i i l r i l s l n d a k i tc z a t t v u r g u l a m r q t r r . 1 9 8 0 y r l l a r r n d a d o S u d a n i g l e r l i k k i t z a n l n AGiK stireci, bu si.ireg iginde "insanctl boyut"un 6ncclik kazanmasr ile 1989'dan itibitren, insan haklanntn tartrr;rldrlt t o p l a n t r l u r d i z i s i c e r e y i l n e t m i g , b u t o p l a n t t l a r r n s o n u g l a n AGIK galrr;rnalnrrnda ternel olarak altnmt;tlr.
Helsinki si.ircci, Kasun 1990 Paris zirvcsi ilc noktalantnt;, sofuk sava$r resmen sona erdircrek teel hak ve Ozgtirliiklcre, kaigrhkh anlayr$ ve iEbirlifine dayah bir gergcve Paris Yrsast ile gizitmigtir. Uluslararasl iliqkilerin ternelinde, temel hak ve 6 z g i i r l t i k l e r i n 6 n p l a n a g t k a r t l m a s t i l e , y e n i A v r u p a geigeuesinin unsurlartnl tespit etmig, Avrupa'nln yeniden gekillenmesi siirecini resmi bir gerqeveye kavurltutmuglur.
A G i K s i i r e c i n i n i q l e y i g i n e k u r u m s a l y a p r d a kazandtrtlmtgtrr: Drgigleri Bakanlarlndan olu;an Konsey, Krdcmli rnemurlar Komitesi, iki yrlda bir yaprlacak izleme Toplanttlart, Merkezi Prag'ta olan SekretefYo, Qatrgma
Onlerne Mcrkezi, Dantqma Komitesi, Mcrkezi Vargova'da olan Hiir segirnler Biirosu gibi. Tilrkiye'yi Paris Yasasrnrn di[cr 34 tilke ile 2l Kasrm lgg0'da imzahnrnrqtrr; mali karkr payr ise btitgcnin A, 83o/o'tidtir.
AGiK Atlanrikrcn Urallura kadar olan btilge igirrdeki 35 i i l k c i l c o r t a y a g r k t r k t a n s o n r a , A r n a t v u t l u k v e B a l t r k curnhuriyctleii ilo tiye sayrsr 38'e grkmr;trr. ocak 1992 Prag roplanrrsrnda B.D. T i,iycsi l0 curnhuriy_g!.in kalrlnnr ile, srnrrlarr Asya igerilcrinc kaclar uzlniln AGiK'in arttk 48 iiyesi ohnugtur (77).
paris Yasasrnrn I. Bdltirntindc, "insitn Haklarr, Detnokrasi ve Hukukun UstilnltiEi,i" bagh[r altrnda $u hususlitra yer verilniglir: insan hak vc ilzgi,irltiklerine her insln do[du[u a n d a t u t l i p o l u r , b u n l a r d a n l c r a g a t e d i l e m e z , h u k u k u n gtivcnccsi altrndaclrr; dernokratik yiinetirn Ozgtir seqimlerle itirdesini bulnn halkr iradcsinc dayanrr; demokrasinin temeli insana saygr ve hukukun tistiinlti[tidtir; herkesin dtigiince, vicdan, din-, inang, ilade, dcrnck kurma, siikunu bozmadan toplanlnA ve scrbcstEe dollgrna dzgtirltifi,ine hakkr vardtr;
kiinse kcyfi olarnk iutuklanmAz, insanhk drgr muameleye mirruz brrikrlnilz; ilzrnlrklarrn soy, ktilttir, dil vc din kimlikleri k o r u n a c a k , k i t n u n o n i , i n d e ta m e g i t l i k t e n y a r a r l i t n l c a k , kiml iklcrini koruyup gcligtirccekleri; haklarrrrrn ihlal edilrnesi halindc herkcsin ulusal ve uluslararasr yasal yollara bagvurma hakkr vardtr (78).
Paris Yasasr bir uluslarurast andlafma dcfildir, bu nedcnle iiyc iilkclerinin itnayilsill onay si,irecindcn geqmemigtir, kttnuni n i r c l i [ i y o k r u r . l g 7 5 H e l i i n k i S o n S e n t d i n i n , A G i K ' i n ba:;langrg belgcsi olnrirk irnzalanlnastndan sonra' si'ireg uoyunJa lur.linan di[er belgeler gibi, bazt siyasi hedefleri gosrcrir, ilma imz:rcr dcvletlere bu hedefler igin ballaytcr gtici'i n . r , o . r . B u b c l g c l c r i n h u k u k i b a l l a y r c r l r l r n r n o l m a m : t s t , igcrilinin uluslarilrasl tcarniil kuralr haline gclmcsini 6nler.
T l r l l d c v l c t l c r b c l i r t i l c n h c d c f l e r e ih t i y a g v e k o g u l l a r r n r d i k k a t c a l l r a k u l a g r n a y a g a l r g t r l a r , h u k u k i b a f l a y r c r h f r bulunmayan bir altnda dayanlfma sa$irrnak istcrlcr... Pilris yasasr'nin dnemi, AGiK'i dcvarnlr bir stirca huline getirien kurumlart ketrara baflarnastdtr (7 9).
S O N U Q :
Vatandlg haklarrndln dlha gcnig bir kapsilm igeren insan haklal ue
-bu
haklarr igercn uluslararasr belgelerin sayrsl giderek artrg giisterrncktedir.
Medcni ve siyasi haklar diye adlandrrtlan birinci kugak hlklar lercliyetgi gcleneEi; ekonornik, sosyal kiilttirel haklar sosyalist gelcnefi igaret cden ikinci kugak h:rklardrr; bartE, gcligrne glure hakkr gibi tigiincii dtinya haklarr gcklinde gelifcn tigtincti kugak diye adlandrrtlan haklarrn ise konusu lesih olmayrp, kiglleri, konulun, kimden istenecckleri bclli olmadrlr igin bunlar lcmenniler ve istckler olup heni'iz tam anlamtnda haklar olmamtgttr (80).
Ortaya grkan yeni haklarrn kigisi devlet illi, devlet iEi t o p l u l u k l u r - r n t o l a c a k t t r , s l n l r l a r t v e k o n u l a r r n a s t l b i r tesinlilc kavugacak, bu haklar kirne kargr korunacakttr, kimden isteneCekler (Ornefin bang hakkt, gcvre hakkt, geli$me hakkr gibi) gibi sorularr da bernbcrinde getirmcktedir.
b-lgin hakkrn biriye karEr konulmast "dayanlfma hilkkt"
likrinin kabuli.i demek olacaktrr: ben gevremden sorumlu isem, hakkrmrn iyi iglemesi igin gevreyi bozmamam gereklr.
Bu ise hak ue g6rev anlamrna gelir ki kendi igin bir hakka
4 t 8
ARGUMENTUM
saygl gfisteren, bagkalartna kargr da bu hakkr yerine getirerek gdrevini yapmrg olur. zaten ulusrararasr belgelirde, h; hakkrn bir sorumluluk getirdili agrkga itirde edilmemig olsa dahi hepsinde vardrr.
lnsan haklnnna Onceleri bir devletin ig diizenine bafh bir konu olarak bakrlmlg, sonradan uluslararair ahlakrn bir itadesi h a l i n e d i i n i i g r i , i r i i l m e s i n e g a l r g r l r n r g v e dcvlctler igin uluslararas r bi r yi,ikiim I til i,ik n i tel ili kazanm r gt rr.
insan haklannrn korunmasr ortak bir grkara cevap verdifinden, evrensel kaidelerin konulmasrni gerektirmi$, ulusal hukuktan, uluslararasr hukuka dolru bir kaymi olmugtur.
B.M.'in insanhk kuruluglannnr vc biilgesel kuruluglaln
B.M.'in insanhk kuruluglannnr vc biilgesel kuruluglaln