age. s. 53 vd.
5) Bkz. M. Akqd, age. s. IA.
6) Bu konucla bkz. T'ctlctt Canltolat, Sigorta Prirnlerinin tahsili Sorunu ve Gecikrne. Cezulunnul Affedilnrcsinin Sosyal P o l i t i k a v e A n a y o s g H u k u k u A E t s t r t t l a n incelenmesi , U.fl.U.F., yavtnlonmanuE Y. Lisans QahSnmsr, l()gI, s.9-10.
7 ) Raclyo ve relevizyon verici istasyonlarmm PTT tarafrntlan iEletilmesine iliEkin Ttqs*rt ele alan bu karar igin b k z . E : 8 9 1 9 , K : 9 0 1 8 , 1 8 . 5 . 1 9 9 0 7 . K , , ft . G . , 2 6 . 7 . 1 9 9 0 s y : 205 86 .
8 ) E : 8 5 1 8 , K : 8 6 1 2 7 , 2 6 . 1 1 . 1 9 8 6 T . K . i E i n b k z . AMKD , sy. 22 , s. 365 .
onun uygulanrqrdrr. Sorunu nretninde gozi.imlememig bir Ana-yasa dtizeni, uygulama ile goztimleyebilir. Asrl olan Anayasa metni ttirevlerinin, zamanln gereksinimlerini karqrlayabilecek esaslara dontiqebilmesidir.
Krsa tanrmtyle ANDLA$MA, bir uluslararasl hukuk tasar-rufudur.
.. Soylepek gerekirse andlagmanln clo[uffiu, ONERi, GO-RU$ME , T}/.ZALAMA ve olrIAY agamalarryle olanakhdrr. ve bir andlagmanrn ivtzR veya oNAY'la rnr ballayrcr giice ula-qabilece[i, Devletler Hukuku konusudur.
Bu gah$ma ile ulaqrlmak istenen doruk Karadeniz Ekono-m.ik Igbirlifi Andlagmasr'nrn giindeme gerirdifi iuze yETKi-SI boyutunun ig-hukuktaki yanslmaslna katkr saflayabilmektir.
Anayasada iMZA sozcii$ii yer almamakradir. Ama bir ig-hukuk sorununu ilgilendiren ONAY sozci,ifi.i(md. 90,104) bir y e t k i olarak belirlenmiqtir. Anayasa Hukuku
geligmelerin-SAYI.''Ar'.S7
de' ancllaqmalarl o n a y 1a lll a yetkisinin straslyle ytiriitme organl, yasama organl, yi.ir:titme artt yasama organt paylaqrmt bigimleiiyl. kuilanrldr[rnr izlemekteyrz. Gtintimiiztin yaygln uygulamasl p a Y I a E I m biqimidir'
1876 Kanun-u Eiasisi (mc1.7), geleneksel andlaqma yetkisi-ni pacliqahta brrakrr. yani yetki yiiriltme organrna yoneltilmiq-tir. II. Me.;rutiyet safhastnda yasamanln "tastik" kot-tt]ll -":9i nilecektir. Milii Mti.udelenin iri ,qxAyASALI REJIM UY-GULAMASII.{DA(l), qekirdek Anayasa rg21 Teqkilar-r Esasi-ye KanLrnu (Saf Meclis Fltikiimeti Rejimi)' andlaqma yapma yetkisini (md.7) tamaffrerl )/&S&maya brrakrr. 1924 Tegkilat-t b,sasiye Kanunu (md. 26), yasamanln "tastik" tekelini siirdtiriir.
1 9 6 1 A l a y a s a s l (m d . 6 5 , 9 7 ) v e l 9 B 2 A n a y a s a s r ( m d . 9 0 , 1 0 4 ) , bagkanftk ve parlamenter sistemlerinin benirnsedifii gtintimtiz uygulamasr pi y I a $ r m yontemine geEiqi saflar(z)
Her iki ihtiliil ,\nuyasalan, ancllagmayt "mtizakere" ve "im-za" edecek kurum veya yetkili kigiyi gostermemekle beraber, anayasal dtizen ve parlainenterizm gerekleri dofrultusundaki goziern, ,'irnza yetkiii"nin yiiriitme organrnda olmasrnrn kesin-ligi.tio. Burada iizerinde cluruimasl gereken nokta. yiirtitmenin
"ili buqll" olmasr sorunu ve parlamenter ilkedir.
II- HER il<i ig'TiIAT- ANAYASASININ soRI.-rNu ELE ALI$I
lg24 Tegkilf,t-r E,sasiye Kanununun andlaqmarlart yapma yetkisinin yalnrz yasama eliyle gergeklegtirilmesi ilkesi, 1961 ve I gB2 Anayasaialyla yasama ve ytirtitmenin p a y I a q t m ilkesine dontiittiri.ilclti[i,ine de[inildi. Gergekten 1 961 Anayasa-slnrn "cumhtirbaqkani...milletler arasl andlaqmalari onaylar ve yayrnlar"(md.97) ktrrah ile ilkonce bir andlaqmayr onaylama-nrn ytirttme organlna ait bir yetki olclufu esasronaylama-nrn ongori'ildiigij a'laqrlmaktadrr. $u var ki, bagka bir hi.ikiimle (rnd.65ll) sozko-.,uru yetkinin onernli bir koqula bafilandrfirnr okumaktavru:
"Ttirkiye Cumhuriyeti adrna yabancr devletlerle ve milletlera-rasl kurullarla yapilacak ancllaqmalarrn onaylanmasr, Ttirkiye' Biiytik Millet Meclisi'nin onayiamayr bir kantrnla uygun bul-mastna bafhdrr".
Oyiry| "onaylama" igin temel kural, Btiyiik Millet Mecli-si'nin onceden bir kanunia verecefi izne ballanmtqttr. Yani cumhurbagkanrna her andlaqmanln gergekleErnesi igin onceden ayrl bir kanunla "mezuniyet" verilmcsi koqulu aranmaktadrr'
Ana ktrralt vurguladrktan sonra 65. maddenin ikinci ve i.igtinci,i fikralarryla $ngortiien istisnalart gcirmeliyrz'. Hcmen hitrrlanmah ki lg24 metninden farkh bir geliqim karqrsrndaytz.
$ilyle ki, 65. madclenin ikinci fikrasr "iktisadi, ticari veya tek-nik mtinasebetleri dtizenleysll ve stiresi bir yrh aqmayan and-laqmalar, Devlet maliyesi bakrmrndan bir ytiklenme gercktir-mlrnek, kigi hallerine ve Ti.irklerin yabancl melnleketlerdeki nrtilkiyet h;ktanna dokunmamak qartryla, yaytnlanma iie yti-rilrlil[e konulabilir. Bu rakclirde...iki ay iqinde Ttirkiye Biiytik Millet Meclisi'nin bilgisine sunulur"'
65. madclenin iiEtincti fikrasr "onaylamayl bir kanunla uy-gun bulma" koquluna birbaqka onemli istisna getirdifine tanrk olunmaktadrr:';Mill.tlerarasr bir andlaqmaya daYanan uygtrla-ma andlaqrnalarr ile kanunun verdifi yetkiye dayanrlarak yapr-lan iktisadi, teknik veya iclari andlaqmalartn Ttirkiye Biiyt'ik Millet Meclisince uygun bulunmasr zorunlufiu yoktgr; ancak bu fikraya gore yupri.n iktisadi, ticari veya ozel kiqiterin hakla-rrnr ilgiirniir*n-undlus*alar, yayrmlanmadan yi.iriirli.ife konu-lamaz".
Anayasanln bu fikraslyl"a vurgulanan andlagmalartn, dahast yayrmlanmadan yiirtirltifie konulahilecek andlaqmalan onayla-ma yetkisinin ytiriitme organrna tantndr[r anlaqrlmaktadrr. Bu
fikra ile Meclisin "uygun bulma" zorunlufiu ikinc,i kez, yeni bir yaklaqrmla yaprlan unatugnlalarda kalclrrrlmaktadrr. $6yle ki, frkra uya'nca iktisadi, ticari veya ozel kiqileri^ haklarrnr ilgi-lendiren andlaqmaiann yiiriirlii[e girebilmesi "yayrmkrnmA"
koquluna ba[lanmtqttr.
Lg61 Anayorurt clordi.incti ve onemli bir koquluyla bi.itiin istisnalal kapsayan bir htiktim ongonnektedir: "Tijrk Kanunla-rlna defigikfit getiren herttirlti andlaqmalartn yaprlmastnda I inci fikra htikmti uYgulantr".
son olarak usultine g6re yiiri.irltife konulnrtrq andlaEmala-rrn kanun hiiknrtinde oldufu vurguiantrken, boyle andlaqmalar hakkrncla 149 ve 15 1 inci madcleler gerefince Anayasa Mah-kemesine baqvurulamayacafr yasafr ile yeni bir anayasal boyut saptanm aktad rr(md. 65 I 5).
1961 Anayasasrnrn sozii edilen andlagmalara dair maddesi-nin gerekgesi krsaca qoyledir: Andlagmalart onaylama konu-suncla ilke olarak 1924 sistemi korunmuqtur. Yani ana kural,
"milletlerarasr andlaqmalarrn teqri organrn teqriki olmaksrzln yiiriirttife konamamaslclrr" . 1924 metni higbir istisna
tantma-*rqtr. Uluslararasr iliqkilerin mahiyetinin gerektirdigi bazr is-tisnalarln zorunlu olnrasr, bunlaln bazrlannrn kanunlarda yer almasr ve doktrinde bunlara dayafu uygulamalartn Anayasaya aykrrr oldufiu savlartnrn dofimasrnl cla gtindeme getiriyordu'
Getirilen hiikiimle "tatbikat Anayasa bakrmrndan meqrulaq-t meqrulaq-t r meqrulaq-t l m meqrulaq-t l meqrulaq-t meqrulaq-t " .
Gerekqe, 3 tinc i, 4 iincii ve 5 inci frkralannda vurgulanan ana kuraltn zorunlu istisnalarlna iqaret etrnekteclir'
ikinci frkra Devlet nraliyesine yiik getirmeyen, "ahvali $ah-siye kanunlannr" dtizenlenreyen ve "Ti.irkler'in yaba.cr memle-ketlerdeki mtilkiyet hatklarrna ciokunm ayan anlaqrn alAr" al i9 are t etme.kteclir. Bu konularrn drqrndaki diger anlaqmalailn dahi si-i-resinin 1 yr1 a$mamatr g"tekir. Herhalde "'l'icAret Anlaqmala-rl"nln yasamanln onaylna sunulmast gerekecektir' $u var ki' gogu kLz onay kanungnun grka.lnlaslna varkit bulunamadr[rn-da, frtrada ongortilen istisnalarln derhal uygulanmaslna baq-lanmasr, uygulanmanln tamanrlanmasl gerekebilir. Orlefin
"hibe", "tekriik yardrrn"a dair anlaqmalar...Boylesi istisna and-laqmala'nrn ,'yayrnlanma" koguluna bafladr!r ve bunlarln uze' rinoe "siyasi muiakabe" sa[lanmasr amaclyla yayrmrndan 2 ay sonra Meclise sunulmasl gerekecektir'
Ugtincti frkrada konu edilen istisnalar, bi.itlin demokratik iiikelerde uygulanan "Exicutive agreements" tabiriyle anlatrlan bir istisnayl dile getinnektedir: Htiktimetin daha once yatsama-ca uygun bulunup yaylmlanan bir andlagma veya ancllagrnala-'.,n rylulanmasrnr -raglayacak "uygulama andlaqrnalarl"nr ger-Eetteqiirebilmesidir. Uygulama andlagmasr yapabilme yetkisi' g.r"t q"nin bu boltimtinde "tijziik vc ydnetmelik" grkarma yet-kirin" benzetilmektedir. lJygulama aldla$maslnr yayrmlama zorunluIu yoktur. Ozellikle ]ri.ir diin]'anrn savunma giriqimleri-nin gizli tuiutuUilecefi amaElann-raktadrr. "B u istisnalartn kabul edilmemesi, hakikatte irtirriyet ve dcmokrasi prensiplerini ko-rumak dcfil. bildkis bu irjeallerin savunulmastnl gi.iEleEtirmek neticesini dofiururclu". Gizli kalmasr zorunlu bulunmayan istis-nalar z-aten yiyrmlanacaktrr. Onrefin ozel kiqilerin haklarrnr il-gilendir.n uygulama ancllagmarlart, mahkemelerin uygulamast-ir saflayabiimesi igin yayrmlannlast, koqul sayrlrnaktadrr. Bu kanunun uygulon-utt igin idari ve.,u-a teknik uygulama ancllaq-malart yaprlmast da aynl esaslara baglrdtr'
1 9 6 l A n a y a s a s r n r n 6 5 . m a d d e s i n i n o n g o r d t j g i i k a p s a y t c t bir kural ise "Tiirk kanunlanna clegitsiklik gctiren herti-irli-i an-laqmalailn" yaprlmasrnda 1 inci frkranrn uygtrlanma zorunlu-guOur. Bu kogulan btittin istisnalara yoneltildigi agrktrr.
Madclenin son fikrasr ile usuliinc gore ;riirtirltife konulrtluq bir andia;manln "kanun" hlikmtincle olacafr vul'gulanrnaktaCrr.
SAYFA:458
ARCTJMEI\TUiII Devletin uluslararasr sorumlulu[unun dofmamasr igin
yaprla-bilecek bir kontrol, yasama organrnrn onuyrndan gegmed.n ,o-nuElandrrrlmahdrr.
Gerekge uygulamada higbir degigiklik getirmeyecek ama bazr yanhq anlamalarr giderecek bir yeniliE; igarer eder: Mil-letlerarasr hukukun ana kaidesiyle Anayasu Urlukumuzun bir-birine uydurulmasr. 1924 Tegkil6t-r Esisiye Kanunu andlaqma-lartn "tastik"i yetkisini yasama organlna vermigti. Oysa Vtittet-lerarast Hukuka gore "izhan gerekli rrza" deviet baqkanr tara-findan "izhar ve tebli!" edilmek gerekmektedir. Devletler Hu-kukunda bu duruma "tastik" denmektedir. Burada yasama or-ganrnl yaptrlr ig ise devlet baqkanrna "tastik" igin yetki ver_
mektir. Bu c[imleden olarak Cumhurbagkantnu 65. maddenin ilk fikrasl ve 96. maddenin 2. fikrasrnln birlikte okunugunda, a n d l a q m a y r u l u s l a r a r a s r p l a n d a o n a y l a m a y e t k i s i tanrn-maktadrr.
Gerekge en faz\a itibar edilen "Milletlerarasl Andla;ma" ta-birinin segildigini ifade etmektedir.
1982 Anayasasrnln 90. maddesi (65.nci maddenin karqrl[r) gerekgesi "uygulamada iyi iqledigi ve ihtiyaca cevup ,r"idi[i"
igin 65. maddenin aynen kabul edilmesinin uygun-oldufiuiru belirtmektedir. O bakrmdan 65. maddenin g..Llg"sinin ozet-lenmesi gereksinimi duyuldu.
ilI. I 982 ANAYASASININ''MILLETLE,RARASI ANDLA$MALARI uycuN BULMA" soRuNU ve MEVZUAT
A- 244 sayrh Kanunun TARTI$MALARA NEDEI{
oLU$U
Bilindigi gibi 1961 Anayasasrnrn ytinirltige giriqinden epey bir zaman sonra anrlan 65. maddenin uygulan-irrn, ,orrrutiaq-ttrabilmek, kolaylagtrrmak iqin "Milletlerarasr Andlaqmalarin Yaprlmast, Ytiriirl{ifti ve Yayrnlanmasr ile BaztAndlaqmalarrn Yaprlmasr iEin Bakanlar Kuruluna Yetki Verilmesi Hakkrnda Kanun"(3) grkarrlmrgtrr. Ne var ki kanunun2. maddesinin 3 ve 4 tincti fikralart, 3 tincti maddesinin birinci bendinin I inci fik-rasl, 5 ve 6 rncr maddelerinin Anayasaya aykr' oldu[u dne attlmtE, doktrinde olumlu ve olumsuz tartrgmalar baglamr$tlr.
Daha sonra sorun Anayasa Mahkemesi dniincle tartrqrlmrqtrri4).
244 Sayrh Kanunun getirmig oldugu gdzrim e itirazeden bir goriige gore, bu kanunun milletlerarasr andlagmalar konusunda devlet bagkanrndan bir kez olsun bahsetmemesi, sadece Bakan-lar Kuruluna veya htikrimete yetki tanlylp gorev vermesi Ana-yasanln kesin ve agrk htiktimrerine uymamrqtrr. Gergi devlet bagkanrnln sorumsuzluEu ilkesi karqrsinda "kargr imza" kuralr getirilen goztimlemeyi do[ru ve yerincle gcisteriyorsa da ulusla-rarasr iligkilerde Cumhurbagkanr yerine htiktimetin gegirilmesi
"yanliq ve isabetsizdir"(5X6)
Anayasa higbir htikmtinde andlagma onaylama yetkisini Bakanlar Kuruluna tantmamrqtrr. Oysa 244 Sayrh Kanun,
"onaylamayl adeta bakanlar Kurulunun tekeline" uermesi, cumhurbaqkanrna tanrnmlg olan "onaylama ve yayrnlama,, yet-kisinin (1961lmd.9l , l982lmd. 104:O) devri aniamrna geleiegi kugkusu zdur(1). Ustelik "ig-hukuk anlamrnda onaylama oldu-[u kesin" olan Bakanlar Kurulu Kararnantesinin devletin and-lagma ile ballandr$r iradesini simgeleyen bir ofe olmasr; $u var ki, boyle bir irade olugturma yetkisinin Anayasada y., ut-mamasr, Anayasanln 4.maddesine aykrrrhk dofurmu$ olacak-trr(8).
Doktrinde gergekleqen bu itiraza karqr grkan bir gortiq ise 244 Sayrh Kanunun 3 tincii maddesiyle tin gortilen yaklagimrn niteliline aldrrmayrp "milletlerarasr indlagmalarrn onaylanma-sr Bakanlar Kurulu Kararnamesiyle olui" kura'nrn, gj inci
madde anlamtnda devlet baqkanlnar tanrnan yetkinin hiikiimete devredildigi anlamtnr cltiqtinmenin yanlrq olacagrnr savunur.
Qiinkii kanun, Anayasanrn 97 ve 98 inci macldelerini bir arada ele almrgtrr. Herkesge bilinen milletlerarasr hukuk alanrnda etki do[urrnak tizere dtizenlenip yalnrzca devlet baqkanr ve drgigleri bakanr tarafind an imzalanan "onaylan'ra belgesi"pi, bir ulusal hukuk iglemini simgereyen "onAylama kara*o-.ri"yle karrg_
trrmak yanhqtrr(g).
Anayasaya aykrnhk tezini redcleclen bir vaklagrmcla cla bu_
gtin 65 inci m.1!de ile gerekgesi arasrncla faziabir itgi kalmadr-frna igaret edilmektedir. Qtinkti sevkedilep madde sonradan
"Milli Birlik Komitesince esaslt revizyona" tutuldufuna, bu-gtinki'i qeklin Genel Kurulda olugtu[u vurgulanrnaktaclr. Dola-ytsryla 65. maddenin gerekgesine diyanrlirak yaprlan aykrrrlk yorumunun hatah yoruma gdtiirece[i (ki, oracla uygulama and_
laqmalan tiiztik ve ydnetmelik grkarma yetkisine benzetilir) sa-vunulur(10).
-{nayasa uygunluk tezini iu,runn,, bu yaklagrmda Anayasanln 65/4 tincti fikrasrnrn bir "emniyet siib;br" oidugu hatrrlatrlrr: Ttirk Kanunlartna clefigiklik getirecek herttirlii and-lagmanrn Meclisten onay ahp O.utrt b-agkanrna gidebilrlesi.
Yine 65 ve 97. maddeler (Igg}lgO.madde _104:b mactclesi) bir_
likte okundufiunda biittin istisnalan kapsayrcr 6S l+ frkra (9014.frkra), Tiirk kanunlanna degiqiktit< geti*r.r. koquluna ballanmrgtrr( 1 I ).
Anayasa Mahkemesinin kararrncla ilgili Anayasa nraclclesi-nin 3. fikrasr irdelenirken uygulama andiagmaloi,n,,r ,,siireleri, konulan ve bagka nitelikleri bakrmrnclan bir ayrrrn yaprlmaksr-zrn" Meclis tarafinclan "uygun bulunmaslnlp" zorunlu bulu'-madr[r belirtilir. Yiice Mahkenreye g're Anayasa yaprmclsl uygulama andlagmala'nrn bazrla'nrn yasama organlnca uygrn bulunmasrnr istemiq orsaydr, 65. maddenin 2. fifrasrndaki giur amacrnt belirtmig olurdu. Bu ctimleden olarak 2. fikra kogulla-rlnrn kendilifinden 3. fikraya yonerece$i soylene rnez. erinkti bu frkralann konularr deliEikti. ugtincii fikra yasama organr-nrn cinceden uygun buldu[u bir andlagmayr aile getirmig, 2.
frkya ise agrkran yaprlan andraqmalar igin ele arrnnuitrr. Anaya-sa koyucusu vurgulanan bu ancllagmuiorr, ay, koquilara bafla-lnl$trr. Anayasa Mahkemesi gerekEesini, "kanunun verdifi yet-kiye" dayanrlarak gergekl.qiirilebiten andlagmalar ydntinden de gegerli olduqunu vurgular. Ay'ca her andlagma igin andlag_
ma slnlrlart belli edilmek ko.$ulu ile yetki kanunlalnrn "g.n.l nitelik"te olabilecefi dile getiiilir. Anayasa Mahkemesi Karan-nrn gerekgesinde 9i ve gg.nraddelerin (lgg2l104-105. maclde-ler) birlikte
$tiqiintilmesi gerektili ve kargr imzakural dogrul-tusunda devlet bagkanrnrn hazrrlanacak htiktimet kararnamesi-ne imza koymasr "Anayasanln 9r . maddesi gere$ince onayran-masrndan bagka bir anlam tagrmryacafr" qekiinoJiraae olunur.
244 Sayrh Kanun hakkrndaki gortigleie kabaca defindikten sonra birkag hususu iqaretlemeliyim: Milli Birlik Komitesinin sonradan gerqekleqtirdigi degigiklikle, Komisyon tasarrsrnda kanunun verdili yetkiye dayanrlarak grka'la.uft bi, andragma-nrn dofumunu sa[layan yetkinin, bir tiiztik ve ycinetmelii< gr_
karma yetkisi olarak ele ahnamlyacafr, bagka anlatrmla ttiztik ve yonetmelik grkarma yetkisine benzetme olayr ortadan kalk_
mrq bulunmaktadrr. Ancak andraqmaya dayanilarak yaprlacak uygulama andlagmalan ttirlerin. bi. degigiklik getirilinemiqtir.
Yetki kanununun nitelik yontinden bir degerteiairilmesine de gidilmedigi gozlenir. Andla$ma akdetme yetkisinin sebebinin zorunlu gosterilemeyecek olEtide kanunla devri, 65. madde gergevesine aykrn dtigebilir. Anayasanln ruhunu inciten bizce 244 sayrh Kanunun anrran z. miaoesi igerigi de[il, bi, yerki kalunu diizeyinde izlen en 5,6,7. maddeteiinili degJrtendirilme-sidir. Maddeler farkh bir.sorun ortaya koydufu igin sorgulan-maya deler (12).