65. rnaclclenin 2. frkrastncla yalnrzca bir sonradan denetim ongortilmi.iq iken, difer andlaqrnalarda temel andlaqrnanln veya yriki kanununun grka'rrnasr koqulu'un konulmasr, 3. frkrada sozii eclilen an<llaqmalara daha btiyi.ik otrenr verildifini gtrstere-b i l i r ( 1 3 i.
Bakanlar Kurulti Kararnamelerinin organik bakrmdan birer iclari iqlem oirnalan sebcbiyle Danr;tayrn denetimine ba[lr ola-cafr , bazr yazarlarca savunulmuqtur(14). GerEekten yolsuz oniy ksrqrsrnda mahkernelerin denetirn yetkisi varsa da Anaya-sanln 90. maddesi karqrslnda Danrqtayca inceleme yaprlrnama-sr daha. akla yakrn dtiqmektedir. Qi.inki.i yontemine gore yiiriir-liife konmuq uluslararasr andlaqmalar "kanun htikmijndedir".
Burada onay kararnamesi ile andlagmanrn kendisi birlikte dt-qi"intlmektedir. Aksi halde kararnamenin iptali gtindeme gelir-ie, anclla$ma metninin ne anlamt kahr?(15)'
B- Difier Mevzuat Ornekleri
"Milletlerarasr Anclla[Inalirrt l.Jygun Bulma" kenAr baqlr-firyla kaleme alrnan Anayasa hriknrtin[in programladrgr 31
Ma-;t; 1963 rarihli 244 Sayrh Kanunclan sonra 5 Mayrs 1969 tarih
"l
lj3 Sayrlr Kanunun (1 6) qrkanlchfrrrr goriiyoruz. Kanunun ilk rnarcldesinin baqhfr "Milletlerarast Temas, Mtizilkere, Akit Yapma Yetkisi" olup "Milletlerafasl Hukuk ve Anayasa gere-fince Cumhurbaqkanlnln ve Baqkanrn yetkileri saklr kalmak [aydryle" cliye biglamaktadrr. Ve "tentas ve miizakereleri" dt-qigl.ti bakanhfr ylrine getirecektir. Yine kanunun I . maddesi
l. benclincle Anayasanln 65 inci maddesi anlamtndaki uluslara-rasr andlaqmalar da clifier bakanhklarla iEbirli[i halinde aynl bakanlrt< ellyte yaprlacaktrr. Buratda dikkatimizi geken nokta, ytiriitmenirr iki baqrnrn haklarrnrn sakh kaldrfirnln vL]rgulanma-srdrr. Neclir bunlai? Cunthurbaqkanl irglstndan soruna baktrfr-mrzda Anayasanrn 65. rnaclclesi ve 9J. maddesi "andlagrnalart onaylamak ve yayrnlamak" yetkisini(md. 90, 104:b) Cumhur-bagkanrna vermiqtir.
"Onaylama"dan kasteclilen neclir'i "Onaylamayl bir kanunla u y g u n b u l m a " (m d . 6 5 l l , 9 O l l ) h i i k m i i il e C u m h u r b a q k a n t n a t a -ninun "trndlaqmalart onayletmak ve yayrrnlamak" (tn9 ?1, 104:b) yetkisinin varhk sehebi andlaqma yapmaya iliqkin IQ-HUKIJk iql"ttrleri ile uluslararasr alancla gcrgekleqtirilrnesi zo-runlu olan iqlemler araslnctaki aynma aErklik kazandtrmakttr (17). "Onarylatna" cieyiqi burada yalnrzcA "ilnzadan sonra onay-lama" manaslnda cle!il, "ancllaqrnalarrn inikacltna miitcallik bii-t bii-t i n u s u l l e r i ih bii-t i v a e d e r bii-t i l r z d a " k u l l a n r l m r q o l m a k t a d r r ( 1 8 ) . Goriiltiygr ki irnza ile ytiri,irliife girrnesi gcrcken andlaqtnalartn 1 96 I vc 1 982 Anayasalart (rnacl. 651 1,4) (ma d. 9Al I ,4) paralei hiiktiprlcrilce (parlamentoyit sunulnrasl zorutrlu atldlaqmaiar) imza olunmadan Meclise sutrulrnalrdrr 119)'
244 Sayrh Kanun yaklaqrmryla. gT. nradclecle (md. 1()4:b) yer alart "o,1uy" scj,zciifi.i ilc ig-hukukta yaptlmast gerekli olan tir iqt.m nitelifii gortiqtinii (20) stirdiirtirsek, "MilletlerarAsr alapda ona!, katrlma, kabul' uygun bulma ve imza, bakanlar Kurulu Kararnamesi ile yaprlntaz" (21) sonucu Erkarmr; o)aca-Erz.
Anayasaya (md. 105/1) gore cumhurbaqkanrnrn tek baqrna yapabilece[i iqlemler drqrndaki btittin kararlart, baqbakan ve bakanlar.ul*ialanrr, bu kararlardan baqbakan ve ilgili bakan sorumludur. Karqr-imza kurah cliye bilinen bu kural, parltrtllcn-ter rejirnin temei yaklaqrmlarrndan biriclir. Oyleysc yLirlilr-rre yetkisinin gergekte Cum hr-rrba gkern lncla de[ i l, yi,irii tillc orgall I -nrn solrntfu ofesi olan Bakanlar Kuruluntla tllcltrfu anlatrltnt qrkarmak kolayca anl aq r lab il ir b i r clunrrnclur. Yctk i/st-rrtrnr I u I u k p a r a l e l i i f i , K a m u l ] u k u k u n u n b i l i n e . n i j n c r t t l i b i r i l k c s i c l i r . M o
-dern clemokrasilercle devlet ba;kanrnln sontmsuzlulu (Dernok-ratik sistemdc sorun'lsuz kinrsc varcllr ilnta, sorumstrzluk )'ok-t u r . S o r u m s u z d e , v l e )'ok-t b a q k a n l n l n s o r u r n l u l u f u b a q b a k a ' r a y r i -r -r e l t i l m i q t i -r ) ( 2 2 ) i l k e s i , b i l i n e n b i -r b a g k a g e -r e k q e k t i -r ' S o r u m -s u z l u k y e t k i -s i z l i [ i g c t i r i r . L ] u c l r - i q t i n c c ; c k l i n i n d o g a l s o l l u c r ' r ' y r i r t i t m e y e t k i s i n i n g . r E t k s a h i b i n i n b a l b a k i r n v e b a k r n l a r o i -c l u f u d e m e k t i r . K a r q r - i r n z a k u r a l t t r t n k a t ' n a [ t , p a r l a t n c n t e r i z -r n i n y a v a $ y a v a q d o f m a y e -r b a q l a d -r [ -r -r l c q -r l t t i n -r g n a l q i E a l -r d -r -r ' B u e v r e d e s o r u m s u z h t i k t i m c i a n n i q l e r n l c r i n e . p a r l a l n e n t o y a k a r q r s o r u m l u o l a n b a q b a k a n v e b a k a n l a r t n k a t t l t t r a s t . a r t r k y t i -r t i t m e y c t k i s i n i n h i . i k t i n -r d a -r -r n "m i i n h a s t -r y e t k i " s a h a s t n d a n g l -k r p h a l -k t e m s i l c i l e r i y l e b i r p a y l a $ r m s t i r e c i n i n b a E l a d t f r n t y a n -sriryorclu. Zamanrmrzclaki yaklaqrm ise devlet t'raqkanlnlll kara-, . kara-, n i n b a q b a k a n v e i l g i l i b a k a n t a r a f r n d a n i n r z a l a t t m a s t n t t t o t e -sincle, gergekte baqbikan ve ilgili bakanlur titt'ltftttclatn ahnmr;
bir kararrn clevlet baqkanlnca rmza edilip "qeklcn tekettrnrlil ct-t i r i l m e " y a k l a q r n - r r a f i r r b a s m a k t a d r r ( 2 3 ) '
B u aq:rkl amal nni-t arclrndan yen i dert " onll1'l i1lll il" so zc i-i fi-inc c l c j n c r s e k 2 4 4 S a y r l r K a n u n u n g c n c l y a k l i r g l m r , A n a v a s a l v l i i h -k e m e s i n i n g o r i i q t i , A n a y a s a n l n g e r e -k g e s i n d e -k i l ' , a -k l a q r r n ( 2 ' 4 ) , y a s a m a n r n y c t k i s i n c l e t u i r , r n a n " a r ' ! c l l a q r n a l a r r t l y g L l n b u l n t t t "
i r n d . 6 5 , ( ) 1 v e m c l . 9 0 . 1 0 4 : b ) v e C t t t n h u r b a q k a n l n l n , v u r t t t n t e g o r e v i v e v e t k i s i o l a n " a n d l a q r n a l a n o n a y l ; l t l t i t k " h i i k t i m l e r i n -i e k -i " o n a y " k a v r a m r -i l e 2 1 4 S a y r l r K a t t t t n d a k -i y a k l a q r m t a r z l a -rnln aykillk clofurdufiu soylenemez. Anayasattln hiiki.imetirr g e n e l s i y a s e t i n i n y i i r i i t t i l m e s i n i ( m d . I l 2 l l ) . b a l b a k a n t t r g o z e -ii*in" verdi!i hatirlanlrsa ve ancllaqnralarrn siyasal tercih soru-n u o l c l u f u c l t i q t i soru-n i i l t i r s c , s o n l n t s u z C u m h u r b a q k a n l n l n " o l ] a y "
k o n u s u n c l a te k y e t k i l i o l d u [ u s a v u n u i a m a z . B u n a n e p a r l a m c n -r e -r i z m , n e c l e i q o -r , t ! ) 8 2 A n a y a s n l a -r -r n -r n o z - d i n a n -r i k l e -r i g c E i t v e r i r .
S o r u n u a n a y a s a l b a [ l a m d a E o z e b i l n ] e r n i z ig i t r C u t t l h u r b a g -k a n r n a t a n rn a n l, e t -k i l e r i n h a n g i l e r i n i n t e -k b a l r r t a y e r i n e g e t i r i -l e b i -l e c e f i n e b a k r -l r n t -l s -l z o r u r r -l u -l u v -l t r c -l t r . A n a y a s a c -l a a g r k q a y o l g o s t e r r n e v a r s a s o r u n y o k t u r . O r n c l i n G e n c l K u r " r t r a y B a q k a n r -n r -n a t a -n m a s r ( m c l . l O - 1 : b . 1 I I l 4 ) b i r l i k t e y e r i n c g e f ir i l e c e : k t i r . E , [ e r h i i k t i m l e r d e a E r k l r k y o k s a m a h i y e t l c r i n e b a k r l a c a k t r r . I E t e
" m i l l e t l e r a r a s l a n c f i a q r n a i a r r o n a y l a n t A k " h t i k m t i t r p k r T t j r k D e v l e t i n i n r e m s i l c i l e r i n i g o n d e r m e d e o l d u f u g i b i a n c a k B a -k a n l a r K u r u l u i l e b i r l i -k t e y e r i n e g c t i r i l e b i l e c e -k t i r ( 2 5 ) '
A n a y a s a n l n k o y c l u $ u g e n e l k u r a l , c u m h u r b a q k a n r n a b i r a n d l a g m a y r e s k i s o z c t i f t i y l e " t a s t i k " e c l e b i l m e s i n c iz i n v e r m e -s i c l i r v e k a r E t - i m z a k u r a l r g e r e f i C u m h u r b a q k a n t z a t c n m e k a -nizmayr yi.i itit*. clurumunclaclrr. 244 S ay r1r Kanurtda Cutnhttr'-b a q k a n , n . l r , n h i E b a h s e c l i l r n c m e s i , o n u n d c v r c c l e n q r k a r t l m a s t a n l a m r p c l a c i i i q i i n t i i e n t e z . 1 9 6 I , I 9 8 2 r \ n l t y a s a i a r r p a r l a n r a n t c r i z m i n e s a s l r ii k e l e r i n i o z i i m l c c l i g i n c g o r c ' ( 2 6 ) C t r t r l h u r b a ; k a n -. l r f r k u r u m u n u p a r l a l n e r l t e r r e j ir n c l c k i k o n u l t t L t il c e lc a l n r a l t c i r r ' .
"
Z a t e g A 1 1 a y a r r i t - u n f l . n r a c l c l c s i y i i r i i t r n e g d r c v i n i n C t r m h t r r b a l -k a n r v c B a -k a n l a r K u r u l u t u r a l ' r n c l i t n v r - r i t t e g c t i r i l c c e g i n c i ; i r r c t e t m i q t i r . B u r r r c l a u n L l t u l n r a n ' r i t s l g c r e k c t r t t o k t a , y t i r t i t r n e t t i t r a f r r l r k m e r k e z i n i n b a k a n l a r K r . r r u l u o l m a s t c l t r . O n c n r l i o l a n y t i -rtitme nin parlerlenter cliize nclek i gc l iq irl i yie ccrc)'rln ctrtrcs icl ir.
N i h a y c t A n a y a s a v c c l i f c r r - n c v z L l a t t a o n g d r L i l c n c s i ] s . it n d -l a q r n a -l r t -l n o n a y -l a r r n t L r s -l y e t k i s i n i n y i . i r t i t t n e c l c o l t r l t r d t t r . F t ' a n s t z u y g u i a n r a l a r r n c l a n e s i n l c n e n I 9 8 2 A t t n y ' a s a s l n r n ( 2 7 ) y t i r l i t t n c -y i p a r l a m c n t c r s o r u n r l u l u k e k s e n i n c o t u r t t u l u n d a n r j t t i r t i . h c r nt.vAt karqtmt zda h tikli nlet trulunitcitkttr' Otrtt rr ig: irl Anar/ ils ll-p r n a n c l l a ; 1 r a l a r k o n t t s u t l c l a k i y a k l a y m l n a . b u y l t k l a ; t n r t n p r o g -r a t l l a c l -r [ -r c l i f e -r n l e v z l l t l t l s o -r g u l a -r k e n . y u n ] u l a k . c i c n g e l i v c i ; -b i r l i f l i p c c l a v a n a n k u v v e t l e r a y n l r f r i l k c s i t t d c , y i i r r i t r n c a k r l l t l l l l scq inrl i ikticlalrn clofurclulu iJakarr l ar Kurul unclll y'oluni agltl lls l c l o L a l d r r . A l a y a s a n r n u l u s a l c g c r n c n l i k i l k e s i t t ' . l c r t h a r c k c t l c
SAYFAl'60
ARGTJMEI\TTJIII yapllacak bir andlaqmanln yasama organlnca "onaylamayr bir
kanunla uygun bulma" yetkisini aramasrnda ters bir yan yok-tur. Bir "andlaqma akdi"nin (ki, bu cineri, gcirti$me,-imza ve onaylama ile gergekle$en bir periyoddur) ytirtitme organrnrn yetkisinde olmast, andlagmanln yaprlmasr stirecinin yasama or-ganinca de[erlendirilmesi ve ytirtitmeye "onayia" mezuniyeti-nin verilmesi olaylannrn iglevlerini, Anayasanln oz-dina1xit t.-ri dolrultusunda ele almahyrz. yasamanrn "onaylamayl uygun bulnla" kogulunu, 1924 sistemine doniiliiq olarak defbrtenlir-me (28), bir yanrlgr olarak goriilebilir. Qtinkii segimli iktidarrn (hiiktimetin) arkasrnda parlamenro golunlugu virdrr. uygula-ma parlamento desteli (milti irade/halk desreli), daha do$rusu bu destelin grkardrfr yi.irtitme organlnrn davrinrglarrnr geigek-leqtirmektedir. Cumhurbagkanr bu ytirtitmenin igindeclii Siste-min ibresi hiiktimetten yanadrr. Sistem gereli Clmhurbagkanr-nr daima tarafsrzhk ve sorumsuzluk ilkesi boyutlanyla ete at-mahyn Eler onun parlamenter rejimdeki konumunu iyi algrla-yamazsak "devlet baqkanr-Meclis gatrgmasr", " devlet bagkanl-hi.iktjmet gatr$masl" olgulan ya$anabilir. Son gtinlerdeki cle[i-qim rtizgarlarr dofrultusunda ortaya atrlan "Baqkanfuk Sistemi"
efiilimi , ya parlamenter sistemi iyi oziimleyememekren veya parlamenterizmin de artrk eskidi[i bigiminde yorumlanabilir.
Ama 1982 Anayasasrnln bu Ealrqmayr iEeren htiktimleri ve di-[er mevzuat yiirtitmeyi segimli ikticlar tenomeni afrrfuklr ele aldrfii dtigtintiltirse ve Cumhurbaqkanlnrn bazt yetkilerini mahi-yetleri gerefi (29) Bakanlar Kurulu ile kullanabilmesi , 244 Sa-yrlr Kanunun cumhurbaqkanrnr ittifi anlamrna gele mez. Bu demek de[ildir ki, Cumhurbagkanr Anayasaya, mahkeme ka-rarlartna agrkga aykrrt olan kararnamelere higbir tepki goster-mesin. Ama bu tepki sistemdeki yeri dlgiistinde olaiaktir. Oy-leyse Anayasanln yasamaya "uygun buima" kanunu ile Cum-hurbagkanlna "onayla" iznini vermesi (ki, yiirtitme bir btittin-dtir) ile birlikte sistemin sorumlu kanadrnr kenctiliginden dev-reye sokma zorunlulunu d a beraberincle getirmektedir ( 1961/md. 65,9J ,98 ve l982lmd. 104:b,105). Dolayrsryla Ana-yasa .Mahkemesinin gofunluk gortiqi.i iistiinltik kazanmaktachr.
Ozetle 1113 sayrh-Kanunla "Cumhurbaqkanr ve baqbaka-ntn yetkilerini sakh tutmak" ctimlesinde Curnhurbaqkanina ta-nlnan anayasal yetki, teamUl, devletler hukukunun tanrdrfr kla-sik yaklagrm kastedilmekte, bagbakanr ise sorumlu bir unsurun sorumluluklanyla ba[dagrk yetkilere sahip olmasr gereken bir konumda deferlendirdigi sdylenebilir.
Uluslararasr iligkilerin yrtittilmesi igin bu alancla grkanlmrq iki ornek daha izlemekteyiz: Birisi 1983 tarihli 189 Sayrh Ka-nun Htikmtinde Kararname (30), di[eri ise 24 Haziran 1969 ta-rihli ve 87-3014592 Sayrh Baqbakanhk Genelgesidir (31).
ry_ULUSLARARASI ANDLA$ MALARI IMZA YETKISi
Anayasa andlaqmalartn kirnin tarafrnclan imzalanacafr hak-krnda agrk bir htiktim igermemekteclir. "N{illetlerarasr incllag-malan uygun bulma" kenar baqhfrnda, Ttjrkiye Cumhuriyeti adrna drq iliqkileri sornutlaqtrracak ancilagmalann o n a y I a n m a s r, Meclisin 'onaylamayr bir kanunla uygun bulmasl" ko-quluna baflanmrqtrr (md. 90lL). Biiyi.ik Miller Meclisinin bu yetkisi bir izin niteliginde olup bunu bir bagka yetki ve g6rev izlemektedir: Andlaqmalar o n a y I a m a k ve yayrnlimak (md. 104:b). Anayasa bu sonuncu yetkiyi Cumhtirbagkanh[r k u r u m u n a v e r r n i g t i r . o n a y t a m a k a v r a m r n l n i g - h u k u k v e y a uluslararasl anlamtnda irdelenmesinin onemli sorunlar doluia-bi lece!i hatrrlanmahdrr.
AndlaEmalann oluqumuna dair dtigiinceler rizetlenirse, and-lagma bir uluslararasr hukuk iglemi olmasr nedeniyle, iglemin
gergekleqmesini uluslararasl hukuk sa$ayacaktrr. Kesin olan bir difier durum da andlagmalarrn uluslarirur, "teamtil,, kuralr iie olugmastdtr. Ne var ki, uygulama "teamtil" y.nrinde stirme-miqtir. Devlet bagkanlannrn yetkilerinin srnrrlanmaya baqlama-srndan beri- defiqiklik yaqanmaya baqlanrr. Devlei uaqtinrnrn srnrrsrz yetkilerle donandrfr ga4ardaki ONAYLAMA, g'nti-mtiz geligiminden ayr nitelik igerir. ONAYLAMA igleviEaEr_
mrzda 6nem kazanml$, gerektiginde devieti bafilama dtizeyini simgeler olmuqtur. Doktrin gegmiqte uygulariayr gdzon{ine alarak andlaqmanrn dofumu igin oNAyLAMAyI kogui ko$-mug, ivtzr.wllri d.evleti baglamadr[rnr vurgulamrqtrr. uygula-mada bazt andlaqmalarrn onaylanmadan (basit uruil. undtlgrnu yapma) ytirtirlii[e konuluqu, doktrinde oNAYLAMANIN ge_
nel kural olmasr desteklenirken bunun istisnalannrn olaci[r yaklaqrmtnt tiretmigtir. Yine basit usulle (imza veya nota d.E-qimiyle) ytinirli.ik kazanan andlaqmalann, onay ile yiiri.irliik ka-zananlardan daha gok olmasr oigusu, "imzakural, onaylama is-tisna" gortiqtinti dofurmugtur (32).
Agrklamalar rgrfrnda sorun, devleti ytiki.im altrna sokmaya yetkili iradenin olugumu, bu iradenin hangi organ tarafrndin belirtilecefi, di.i$i.im tegkil etmekteclir. Uluiluroiosr Hukuk bu dtili.imtin Eoztimtinii iE-hukuka (Anayasaya) brrakmrqrrr (33).
1961 Anayasaslnln programladr[r 244 Sayrh Kanun uya-nnca bir andlagmanrn yiirtirltifti (onaylama ve .sair tasarruflir), Bakanlar Kurulu Kararnamesi ile gerqekleqecektir. B6yle olun-ca "andlaqmalarl onaylamak" yetkisinin yorumu cine m kazan-maktadtr. "Ytiriitme bir btittindtir" kurah esas ahnrp Anayasa-nrn 104 ve 105. maddeleri birlikte clelerlendirildifinde bu ga-hgmada vurgulanan zamanm kogulla.rna gore iglerfik kazanaLi-len Anayasa uygulamalarr, anayasal dtizene katrlmaktadrr.
Anayasal baflamda parlamenter dinamikler goztimlemeye y6n verir (34).
^,_ _?!!_sgvrh Kanunun l. maddesinin baqhfr "rl/tz| yETKi-SININ VERILMESI" qeklindedir.
"Milletlerarasl andlaqmalarrn parafe edilmesi, imzalanma-sl. " . igin Tiirkiye Cumhuriyetinin ternsilcilerinin tayini ve temsilcilerin yetkilerinin tespiti, Bakanlar Kurulu Kararname-siyle olur. Bu kararnameler Resmi Gazetede yayrnlanmaz,, ( m d . l ) .
soylendifi iizerc "cumhurbaqkanlnln, Bagbakanln ve Dr-qiqleri Bakanrnrn bir yetki belgesine gerek olmaks rzrn" bir and-Iaqmaya imza atabilmesi, okunan $u htikme uymamaktadrr.
E[er oyle olsaydr, hi.iktim aksini ongormeliydi. Eler "tearntil,,e dayanrlacaksa yukarda deginilen hususlar gcizarOr eait emez.
$imdi qu soru sorulabilir? ll73 Sayrli Kanundaki "Millet-lerarasr hukuk ve Anayasa gere$ince cumhurbagkanlnrn ve baqbakantn yetkileri sakh kalmak kaydryle" hrikmtintin srrrr nedir? [Jluslararasr Hukuktaki geligimlerden bahis agrldr. Geli-gim ig-hukuk (Anayasa) ba[lamrnda ele ahnaca$rna gcire pozi-tif hiikiimler yol gosterici olacaktrr. Cumhurbagkanr herneka-dar devletin baqr safatryla Tiirkiye Cumhuriyetirri "t"-sil eder"
(md. 104) sciziinden irnza atma yetkisini grkarmak olanakl ise de Anayasada agrkga sayrlanlar drqrnda davranabilece$ini gcis-teren bir: htiktim gcirtilmemektedir. Kanunlarda da tanrk oiun-madr[rn a nazaran Baqbakantn da "imza atma" yetkisinin agrkga yaztldrfrnr gdsteren bir htiktim izlenememiqtir. Zaten imzaya yetkili kimseyi saptayacak kararnamelerin "yayrnlanmaz" olu-qu bilgi akrqrnr krstr$rna gcire yaprlacak tek ig *.u.ut kurallar-dan yola grkmaktrr. Ama gergek qudur ki, imia atacak temsilci-yi "takdir hakkr" Bakanlar Kuruluna aittir (md. I vd.). Bunun bdyle olmast dofaldrr. Qtink[ htiktimet "genel siyaseti;' ytiri.itiir ve parlamanto kargrsrnda sorumludur. Gergi kl^sik olarak Cumhurbaqkantnln uluslararasr ancllagmalarr imzalama yetkisi ilkedir. Anayi-rsada agrkga trelirtilmeclifine gore bu durum
sim-SAYFAz46I ARGUMEI\TUM
gesel defer tagrmaktadrr. Tarihsel stirece bakrhrsa devleti tem-Jil rO"nGrin temsil yetkisinin kaynalt, Cumhurbaqkanhlr ku-rumunda anlam kazanr. Ancak parlarnenter rejim si.irecinde Cumhurbaqkanr temsil yetkisini, Baqbakan ve Drgigleri Bakant-nr tayin ederek, 6teki temsilcilere de yetki belgelerini, bu bel-geleiin hazrrlanmaslna olanak tantyan Bakanlar Kurulu Karar-namelerini imza etmek yontemiyle aktanr.
l1i3 Sayrh Kanunun 1. maddesinin 5. bendi de trpkr temsil yetkisin. tuhip olan temsilcilerin (2441md. 1'e paralel) Bakan-iar Kurulu Kararnamesi ile gorevlendireceklerine iqaret etmek-tedir.
244 Sayrh Kanun (md. 1,4) ve adr geqen Genelge kurallan, uluslara.usi kurallara uygunlu[unun gdsterilebilmesi zor degil-dir. Mevzuatrn ele ahnan hi.ikiimlerinin ve sistemin Cumhur-bagkanrna her istedi[i zaman andlaqmalan rmza yetkisi tek
ba-$lna "takdir yetkisi" vermedigi savunulabilir. Genelge htiktim-ieriyle de imza yetkisi "Anayasa hiikiimleri dairesinde" Cum-hurLaqkanrna ait olabilir. 1982 Anayasasr rejiminin igerdifi kargr-imza kurah gerefince, Cumhurbaqkanlnln hukuki sonug-lar ho[urabilecek higbir iqlemi, Bakansonug-lar Kurulunun nzasr ol-maksrzrn yerine getiril emez. Siyasal tercih ve bunun sonuqlan-na katlanma, sorumlu htiktimettedir. Dolayrsryla pozitif hti-ktimler ve sistem gere[i, Cunhurbaqkanlna ait dolrudan imza atma yetkisinden soz agma olanagr goriilemiyor. Parlamenter gelenekte uygulama Bagbakan mihverlidir. E[er Lmza edilecek andlagma gok dnemli ise Cumhurbaqkanlan Lmza torerine ba$-kanhk ederek bu onemi perginleyebilir (35).
pozitif hukuk kurallarr, hi,iki.imetin nzasr olmadan siyasi ve hukuki sonuglar dofurabilecek bir andla$maya imza atabilecek temsilcinin imza atma hakkrnrn olamtyacafrnr gosteriyor. Sis-temin sorumluluk ilkesinin gerefi bunu do!rulamaktadrr.
(6) "sorumsuzluk" itkesi igin bk. ozBuDuI'l , s.281-289.
(7) QEL|K, "AndloEmolar Konusundaki Kanun Anaya-saya Ayktridr", M\LL|YET,2T Temmuz 1963; "Andl"!ry?l:!
Konusundaki Kanun Anayasaya AE*Qa Ayktrtdtr", MILLI' YET,l9 Agustos l963 ; "Andll;ma Yapma Yetkisi" ,s.381 vd.
(S) QELiK, "AndlaEma Yapma Yetkisi" ,s.389 '.
(g) KIRCA, "AndlaEmalar Konusundaki", MILLIYET, 6 A{ustos I963
( I 0 ) . B E L | K , " D t $ M t i n a s e b e t l e r i m i z A n a y a s Q " ' " , CUMHURIYET, 6 EYIilI 1963 ;
D(IRAN,"ZttlaSma Zihniyeti ..." , CUMHURIYET, 14 Ekim 1963;
" DtJ Miinasebetler...",C(J M HU RiY PT,, 9T:^fuz I 963 ; Aynca bk. TEMSifCifER MECLIY TUTANAK DER' CiSi, 47. Birle$iry, C.3,s.375,376,377,1 6.4.1961,
( I I ) BEL|K,"Anayasa ve Milletlerar^st" '" , CUMHU' R|YET, 2I Kasrm 1963 .
( 1 2 ) TOLUNER,s.370-37 I vd.
(13 ) KIRCA, "Anr\laSmalar Kortttsundaki ' ' '" , MILLI-YET, 6 A{usros I963 ,
f ful QEL|K, Milletlerarasr Hukuk,s'202 vd.; OZBU-DUN,S .178-179.
( 1 5 ) i A U . , s . l 7 9
(16) Bk. KANUN NO: I173, Milletlerarast Mtinasebet' lerin Ytirt)tt)tmesi ve Koordinasyonu Hakktnda Kanun, 5 Ma-y r s 1 9 6 9 ( R . G . : S a Ma-y t 1 3 2 0 1 , 1 7 M a y r s 1 9 6 9 ) , 5 . t . O j S f f J n , -C.8,s.2045.
Bu Kqnunun l. maddesinin 5. bendinde "Ttirkiye Cumhuriyetini temsil yetkisine sahip olsrak Bakanlar Kurulu Kararnamesi ile... gorevlendirilen temsilciler veya temsilci heyetleri baskanlarr, Ttirkiye Cumhuriyetini baglayacak hu' suslarda Hiiki)metin emir ve talimatrm DryiSlet'i Bakanhg ka' nalryle ahrlar" (l . fikrax) hiikmtinden t'e 244 Sayilr Kanunun I .madclesinde "tentsil yetkisi"ne sahip olacakltrul Bakanlar Kttrulu Kararnamesiyle saptanaca{t ongortiltiyor. Denebilir' ki, dr$ mtinasebetlerin ytirtitiitmesinde hiE kimse htikiimetin bil gi si dt Smdo davranantaz.-
(17) Bu gdrtiE iEin bk. ToLuNER,s.-i58. Aslmda zorl4n-lu iElemler arastncla ayrtm yapry " aEtkltk kazandu'ntak" gorli-Siin-i)n pozitif mevzuatta pek oyte yerine oturabildiEi karusmda defiitim. Qiinkti "onaylamQk" sozciifrii, ancak 1982 reiimi igin-de bir iE[ev yerine getirebilmektedir. E{er derseniz ki, "onay' Iama" kavremt bir "ancllasma akdi"nin biltiln iElemlet'ini kap' sar, yf)rtitme iEinde Eeliskiler basgosterebilir. Oyleyse sistemin manfi lt onem kazanmaktadrr.
(15) 1964 tarihli bir rapor, s.4 ; TOLUNER,s'358' ( I9 ) Q ELiK bu yoruma kattlmamaktadrr. $oyle ki:
"Kantmlzce, bu fikrada "yaymtlanma ile yiiriirltige konabilir"
anlamtncla yorumlanntaldt. Bu andlasmalar CumhurbaEkant taraftndan gene onaylanacak, fakat... Btiytik Millet Meclisinin o n c e cl e-n "onoylamayt bir kanunla uygun bulmasf' koEulu at.anmayacaknr" (QELiK, Mtlletleraray Hukuk, s.20 1 ).
Anayasa dikkatle gozlendiPinde, "andlaEmalart uygun bulma" menttfitrun ivmeleri yasamo organlntn gekim qlaruna dt)smektedir. Bunu bir "emniyet siibabt" iElevini yerine getiren 4. fikradan E*arabiliriz: "Tilrk Kannnlarma degiEiklik getiren her ttirll) andlasmalann" ylsama orgarunca uygun bulunmast gerekmektedir. 90. maddenin hangi frkrasma giderseniz gidi' ,it, korSrruzda yosama orgarurun ilk g*tS etkilerini goreceksi' niz.
( 2 0 ) B k . T O L ( I N E R , s . 3 5 9 - 3 6 0 . 2 4 4 S a y t u K a n u n u n 3 ' maddesi orneklenmektedir. Maddenin baghg "Onaylama ve Sair tasarruflar"dv. Bunlar igin gerekli iElemler "Bakanlar Kurulu Kararnamesi" ile gerEekleEtirilecektir. Ancak sozkonu-(I) Bk. Emin Memis, "1921 TeskiQtq Esasiye Kanunu
(Jzerine boga, itgtng Bir $ekil Sorunu Tarnsnlay u, iki Ana-yaya! Rejim Olgusu", |DARE HUKUKU ve ILIMLER DER-'CiSi
(prof. Or. ftit|t DURAN'a ArmaEan Ozel Saytst), Sayt I' 3 , Y i l 9 , 1 9 8 8 , s . 2 1 7 - 2 4 1
(2) Bk. Erdodan TEZIQ, AnaYasa 1 9 8 6 , s . 3 7 0 - 3 7 I ;
Ergun OZ?UDUN,Tiirk AnaYasa 1 9 8 6 , s . 1 7 2 v d .
(3) Bk. KANUN NO:244,31.Mayrc 1963 (Resmt H a z i r a n 1 9 6 3 , S a y t : I1 4 2 5 ) 5 . t . D U S T U R , C . 2 - s . 1 5 0 7 ' ( 4 ) E . 1 9 6 3 1 I 1 , K . 1 9 6 5 1 I 2 , K . t . : 4 . 3 . 1 9 6 5 ( R e s m i Aralft 1965 , Sayt: 12 1 85 ; AMKD , Sayr :3 , s .67 -83 )'
Doktrinde yapilan olumlu-olumsuz gorilEler igin hk.
:Mahmut BEL|K, "Dt{ M.ilnasebetlerimiz Anayasa Drymda mt Yi)ri)tiilecek? cuMHuniynr,6 Eylill 1263; "Anayasa ve Mil-letlerarast Milnasebetler", CUMHURIYET, 2l Kastm 1963 ; CoEkun KIRCA, "Snd.laEmalar Konusundaki Kanun !ryy:::.
ya uygundur", tutittiynT, 6 A{ustos. 1963; Edip QELIK, Mil--letleraray
Hukuk,4. Bast, l. Cilt, Istanbul, 1980,s.197-208;
" A n d l a $ m a Y a p m a Y e t k i s i , i H F D , C . X X X I , S a y t : . 1 - ! , 1965,s.378-396 ; Sevin TOLUNER,Milletlerqrast Hukuk lle Ig Hukuk Arasmdaki iliskiler, istanbul, 1973,s.356-376 ; .Ltitfi DURAN, "Dt$ Miinasebetler Anayasa Dryt", C(JMHURIYET, 8 Temmuz I963;"ZfilaSma Zihniyeti-Andlagmalar Kanunu Et' raftnda", 14 Ekim 1963; Milmtaz SOYSAL, Drg Politika ve parlemento -D,S Politika Alarunda Yasamo-Yi)riitme iliEkiteri (Jzerine KarEtlasttrmalt Bir i nceleme , AUSBFY . NO : 183 -I 8 5 , 1 9 6 4 , s . 2 I I - 2 1 2 . . .
(5 ) DURAN , " Dr$ Milnasebetler. . ." , CUMH\IRIYET, 6 Evltil 1963.
Hukuku, istanbul, Hukuku, Ankarq, G . : l l G . : 2 4