ARGUMENTUM
AYLIK HUKUK DERGISI
OCAK-ARALIK 1999-2OOO Y I L : 9 - 1 1 S A Y I : 5 8 I S S N 1 0 1 7 - 6 2 5 X
B u s a y r y r , L 9 A d u s t o s 1 9 9 9 d e p r e m i n d e g e n G y a g t a k a y b e t t i $ i m i z , d e $ e r l i m e s l e k t a S r m z , E g e U n r v e r s i t e s i i k t i s a d i v e i d a r i B i l i m l e r F a k u l t e s i U l u s l a r a r a s r i t i g t < i t e r 8 6 l u m u D e v l e t l e r H u k u k u A n a b i l i m D a l r B a g k a n r Y r d . D o E D r . S U h e y l a S e n l e n - S u n a y ' r n a n t s t n a a r m a S a n e d i y o r u z .
i g i N n E K i L E R
HADDUni',tViw iXi rrnEL ESERI : istam'da Adalet Kavramt rle islam Hukukunda Savag ve Bang D o g . D r . F e t h i G e d i k l i
MECELLE'DE ARIYET SOZLESMESi D o g . D r . M e h m e t A k m a n
MECELLE'DE KANUN YOLLARI
D o g . D r . E k r e m B u S r a E k i n c i KENDr KADERiTr TAYLN HAKKI Y r d . D o g . D r . S e l a m i K U R A N
NORMATLT Oititv MANTIKSAL KURAMI: K, ve K, Yrd. Dog. Dr. Ahmet Hal0k ATALAY
airisix B)LGE KAVRAMI ve HUKTJKI REJIMI Y r d . D o g . D r . S e t a m i K U R A N
OSMAN U ANAYASAIARIN DA PAD|SAHIN HUKUK|
STATIJSU
Yrd. Dog. Dr. Nuri YASAR
i1vrnrNiN aitoinlMLi FESiH HAKKININ TopLLJ
s)z trg M E LE Riy rc s I N I RLAN DI RI LMASI D r . M . E r d e m O z o E M i R
H A D D U R i ' I U i I U i s l a m ' d a A d a l e t K a v r a m t i l e
D o E . D r . D e f e r l i h u k u k g u M a j i d K h a d d u r i ( b u n d a n s o n r a T u r k E e d e k i y a z t l r g r y l a M a c i d H a d d u r i d i y e . k u l l a n l l a c a k t r r ) ' n i n T u r k i y e ' d e b i r i n c i b a s k t s t 1 9 9 1 ' d e
y a p r l a n i s l a m ' d a A d a l e t K a v r a m t n t n i k i n c i , i s l a m H u k u k u n d a S a v a g v e B a n g a d l r k i t a b t n l n is e b i r i n c i b a s k r s r y e n i b i r b i n y r l a g i r m e k U z e r e b u l u n d u f , u m u z g u n l e r d e e g z a m a n l r o r a r a k y a y t m l a n m t $ b u l u n u y o r . B u r a d a b u v e s i l e i l e m u e l l i f , e s e r l e r i v e z i k r e d i l e n ik i
DAVA ARKADASLLGnIU MEYDANA GELrS S E K i L L E R i
A r . G i i r . G i i l c a n S U N A R
iorotoJi vE sosYAL orGisir't, BiR 1nutx:
TUNX|VT CUMHURIYET|
Ar. Giir. Rukiye AKKAYA
NiXiN VE SANAT ESERLERI KANLJNu ve ULUSLARARASI UYUM SOR UNLARI A r , G i i r . H a y r i B o z g e y i k ,
EBUSSUUD EFEND| Vt ?ATALCALI ALi EFENDi'rVirV SiR1ETLER it:E itoiti FETVALARI UzERiNDE BiR D E G E R L E N D I R M E
A r . G d r , A b d u l l a h D e m i r
ZARUNLIJ MAL| SORU M LULU K S/GOR TASI A r . G O r . i r e m A R A L
HAKiMiu oaVADA OZrt BiLGiSiIVi KL]LLANMASI A r . G t i r . M t i j g a n T U N $ - T E M E L
DERNEKLERIN SiVNSi FAAL|YETTE BULUNMA
rASAGTNA itisxiu sin ANAvASA MAHKEMESI
K A R A R I N I N I N C E L E N M E S i Ar, Giir. Arda ATAKAN
DELLL rESPiri OiOTNLERi MuDDEABLHE DAHLL tUiOinZ
Ar. Giir. Murat YAVA$
iTtNSTn MENKULLERLN EKONOMLK SEBEPLERLE
MOSTACEL SATISI
D r . G e o r g e s V o n d e r M i , i h l l e e v . : T a y l a n O z g u r K i r a z
i r i T E M E L E s E R i :
i s l a m H u k u k u n d a S a v a g v e B a n g
F e t h i G e d i k l i . E e v i r i k i t a b r v e r i l e c e k t i r .
h a k k r n d a b a z r t a n r t r o b i l g i l e r
M U e l l i f i n b i y o d r a f i s i
H e r i k i k i t a b t n 3 . s a y f a s r n d a y e r v e r i l e n h a y a t h i k a y e s i n e g d r e m u e l l i f 1 9 0 8 ' d e M r s t r ' d a d o ! m u g t u r . M t s l r ' t n o t a r i h l e r d e g e k l e n d e o l s a O s - m a n l r D e v l e t i ' n e ta b i o l d u { u n u h a t r r l a r s a k y a z a n n b i r O s m a n l t v a t a n d a g r o l a r a k y e t i g t i $ i n i d u S u n e b i l i r i z .
/5
M a r m a r a U n i v e r s i t e s i H u k u k F a k u l t e s i H u k u k T a r i h i A n a b i l i m D a l r .
SAYFA:468
Y r i k s e k 6 $ r e n i m i n i B e y r u t A m e r i k a n U n i v e r s i t e s i ' n d e y a p a n H a d d u r i , d o k t o r a s t n r 1 9 3 8 s e n e s i n d e A m e r i k a ' d a g i k a g o U n i v e r s i t e s i ' n d e ta m a m l a m r g t r r . GordUgu e6itimin kolayca dUgUndr"irtebilece$i gibi y a z a n m v a n a d i l i n i n Arapga olmasl hasebiyle islam k u l t u r r i m i r a s r n a , s o n r a d a n t a h s i l h a y a t r n r n Onemli b i r k r s m r n r y u r u t t u $ u i n g i l i z c e ofretimi sebebiyle de B a t r k U l t r l n i n U n t e m e l e s e r l e r i n e k o l a y c a u l a g a - b i l e c e k b i r d o n a n t m a s a h i p o l m u g t u r . H a d d u r i ' n i n b u d o n a n r m r n r k a l e m e a l m r g o l d u 6 u k i t a p l a r a fe v k a f a d e b i r g e k i l d e a k s e t t i r m i g o l d u f r u , b u r a d a s o z u n r i e t t i S i m i z e s e r l e r i n e b i r g o z a t r l m a s r y l a k o l a y c a a n la g r l a b i l e c e k t i r .
H a d d u r i d o k t o r a s t n t n a r d l n d a n I r a k ' t a m i l l i e i i t i m b a k a n l r $ l b U n y e s i n d e g O r e v u s t l e n m i s v e B a $ d a t ' t a k i y u k s e k 6 $ r e t m e n o k u l u n d a e $ i t i m v e h u k u k h o c a l r f r r y a p m r g t r r . 1 9 4 5 ' d e S a n F r a n s i s k o konferanstna Irak heyeti Uyesi olarak igtirak etmis- t i r . M e i e l l i f L 9 4 9 y r l r n d a n it i b a r e n A m e r i k a ' d a k i J o h n H o p k i n s U n i v e r s i t e s i n d e u l u s l a r a r a s t il i g k i l e r m e r k e - z i n d e O r t a d o $ u q a l r g m a l a r r n d a b u l u n m u g v e 1 9 7 0 ' t e n s o n r a y i n e a y n r U n i v e r s i t e d e g e n e O r t a - d o f u Qalrgmalan Enstitr-isri'ntin m U d u r l t i 6 u n t i y t i - r U t m U S t r l r . M a c i d H a d d u r i d r i n y a n r n g e g i t l i r i n i v e r - sitelerinde misafir 6$retim tiyesi olarak Ortado$u rizerine dersler vermig ve bu arada birgok ilmi der- n e g i n u y e s i v e y a y d n e t i c i s i o l a r a k d a Ealrgmrgtrrl.
Eserleri
H a d d u r i ' n i n e s e r l e r i n e b a k t r $ l m r z d a b u n l a - n n s a d e c e h u k u k s a h a s l n d a y o g u n l a g m a d r $ r n r , y a - z a n n h u k u k u n y a n t s t r a s i y a s e t b i l i m i s a h a s r n d a d a i m a l - i f i k r e t t i $ i n i g O r t i r i z . H a d d u r i ' n i n e s e r l e r i n i n b a g l r k l a r r n r d i l i m i z d e - y a y t m t a r i h l e r i i l e b i r l i k t e - S u S e k i l d e if a d e e d e b i l i r i z : I r a k ' r n M a n d a d a n K u r t u l m a s r ( 1 9 3 5 ) , H a r 0 n u ' r - R e g i d v e Sarlman Araslnda D i p l o m a t i k M u n a s e b e t l e r ( A r a p g a , B a $ d a t 1 9 3 9 ) , I r a k H U k u m e t i ( 1 9 4 6 ) , B a d r m s r z I r a k ( 1 9 5 1 ) , i s l a m H u k u k u n d a S a v a g v e B a r r g ( 1 9 5 5 ) , i s l a m H u k u k u i t m i ( 1 9 6 1 ) ( b u e s e r i m a m S a f i i ' n i n e r - R i s d l e a d h e s e r i n i n i n g i l i z c e y e g e v i r i s i d i r ) , M o d e r n L i b y a ( 1 9 6 3 ) , i s l a m M i l l e t l e r H u k u k u ( 1 9 6 6 ) , C u m h u r i y e t E i I r a k ( 1 9 6 9 ) , A r a p A l e m i n d e S i y a s i T e m a y r i l l e r ( 1 9 7 0 ) , A r a p Q a $ d a g l a r ( 1 9 7 3 ) , S o s y a l i s t I r a k ( L 9 7 8 ) , P o l i t i k a d a A r a p $ahsiyetleri (1981), Kdrfez S a v a g r ( 1 9 8 8 ) v e i s l a m ' d a A d a l e t K a v r a m r ( 1 9 8 4 ) O t e y a n d a n , H a d d u r i v e L e i b e s n y ' n i n o r t a k l a g a h a - zrrla.dklarr Ortadoluda Hukuk (Law in the Middle E a s t l , O r i g i n a n d D e v e l o p m e n t o f I s l a m i c L a w , V a g i n g t o n 1 9 5 5 ) a d l r e s e r s a h a s l n d a y a y t m r n d a n i t i b a r e n b i r b a g v u r u k a y n a l r o l m u g t u r .
H a d d u r i ' n i n m a k a l e l e r i d e 6 n e m l i k o n u l a r U z e r i n e d i r : B u n l a r d a n b a z l l a n " M U l k i y e t : is l a m H u - kukuna gdre eSitlik ve 6zgrirlukle mr.lnasebetleri"
( " P r o p e r t y : I t s R e l a t i o n s to E q u a l i t y a n d F r e e d o m in A c c o r d a n c e w i t h I s l a m i c L a w " , E q u a l i t y a n d F r e e d o m : P a s t , P r e s e n t a n d F u t u r e , I n t e r n a t i o n a l A s s o c i a t i o n f o r t h e P h i l o s o p h y o f L a w a n d S o c i a l P h i l o s o p h y , W i e s b a d e n L 9 7 6 , s , L 7 7 - 1 8 5 ) ; " i s l a m H u k u k u n d a e v l e n m e : M o d e r n i s t g 6 r t i g l e r " ( " M a r r i a g e i n I s l a m i c L a w : T h e M o d e r n i s t V i e w p o i n t s " , American Journal of Comparative Law, XXVI (L978), s . 2 L 3 - 2 t B ) ; " i s l a m H u k u k u n u n b a z r EaUdaS kavramlan" ("Some Contemporary Concepts of
I Macid Hadduri'nin hayatr hakkrnda daha e d i n m e k i s t e y e n l e r b u r a d a s d z k o n u s u e d i l e n taraflarrna ba ka bilirler.
a y r r n t r l r b i l g i k i t a p l a r r n b a s
A R G U M E N T U M
Islamic Law", world congress on phirosophy of Law a n d S o c i a l P h i l o s o p h y , W i e s b a d e n tgBZ, s. 81-85);
" i s l a m D e v l e t i n i n Y a p r s r " ( " N a t u r e of The Islamic State", Islamic Culture, c. XXI (t947), s. 327-331);
" i s l a m i d e v l e t i n h u k u k i kuramr" li'tne Juridicial T h e o r y o f t h e I s l a m i c state", The Muslim world, c., ( 1 9 5 1 ) , s . 1 8 1 - 1 8 5 ) ; " i s l a m H u k u k u n u n y a p r s r v e k a y n a k l a r r . . ( t ' N a t u r e a n d S o u r c e s of Isramic Law", T h e G e o r g e w a s h i n g t o n L a w Review, c. XXII (1953), s . 3 - 2 3 ) ; " D i n i h u k u k t a n m i i l i h u k u k a " ( " F r o m R e l i g i o u s t o N a t i o n a l L a w " R. N. Ansen, world c e n t e r : M i d - E a s t , N e w y o r k 1955) ve EI2'deki
" M a s l a h a " m a d d e s i s a y t l a b i l i r . G 6 r U l d U 6 U g i b i , H a d d u r i y a l n v c a d n e m l i bir yazar delil fakat aynl zamanda velud bir yazardlr da.
i s l a m h u k u k g u l a r r , k a r g r l a g t r r m a l r h u k u k a f a n r n d a g a l r g a n l a r v e b i r b r l t r i n o l a r a k Arap siyase- t i n d e k i e $ i l i m l e r i v e y a b e l l i bir Arap devletindeki geligmeleri anlayrp gozumlemek isteyecek aragtrr- m a c r l a r i g i n H a d d u r i ' n i n e s e r l e r i n i n 6 n e m i i n k a r e d i l e m e z . O z e l l i k l e I r a k ' r a n l a m a k iEin yazarn e s e r l e r i n i n i y i b i r b a g l a n g r e o l a c a $ r 96z ardr edil- m e m e l i d i r . B d y l e c e m r i e l l i f i n i l g i alanrnrn siyaset ve h u k u k o l a r a k b e l i r g i n l e g t i { i betirtitebitir. Mrieltif h a k k r n d a k i b u g e n e l b i l g i l e r i verdikten sonra, gimdi o n u n T U r k g e d e y a y r m l a n m r s e s e r l e r i n e daha yakrn- d a n b a k a b i l i r i z .
i s l a m ' d a A d a l e i K a v r a m l
. Q e v . : S e l a h a t t i n A y a z , y 6 n e l i 5 y a y l n l a r r , 2 . b S . , is t a n b u l 1 9 9 9 , 3 0 1 s .
" i s l a m ' d a A d a l e t K a v r a m t " , ( 6 z g u n a d r : T h e I s l a m i c c o n c e p t i o n o f J u s t i c e ) G i r i g G7-31) de dahil o l m a k t i z e r e d o k u z b o l u m d e n orugturulmugtur:
s i y a s i A d a l e t ( 3 3 - o z ) , i t a h i y a t DUzreminde Adatet ( 6 3 - 1 0 6 ) , F € l s e f i A d a l e t ( L O 7 - 1 3 8 ) , A h t a k D U z l e m i n d e A d a l e t ( 1 3 9 - L 7 4 ) , y a s a t Adaret (buna g e v i r i d e " H u k u k s a l adalet" dense daha uygun o l u r d u ) ( L 7 4 - 2 a 4 ) , K a v i m l e r A r a s r n d a Adaret (205- 218), Sosyal Adalet (2Lg-24O) ve Modern Qa$da A d a l e t K a v r a m r ( 2 4 1 - 2 B B ) bdlrim baglrklan altrnda m u e f l i f a d a l e t k a v r a m r n a f a r k l r cephelerden bak- m r g t r r , K i t a b r n b a g r n d a A B D ' n i n V i r j i n y a universite- s i ' n d e n R . K . R a m a z a n i ' n i n b i r " s u n u g " u v e m u e i l i f i n b i r d n s o z t i i l e s o n u n d a d a s e E i l m i g b i b l i y o d r a f y a ve s r n r r h s a y r d a m a d d e y e y e r v e r e n b i r dizin yer al- maktadrr.
1 . b 6 l U m o l a n G i r i g t e a d a l e t i n k a y n a k l a n , a d a l e t i n k e l i m e m a n a s r , K u r ' a n v e H a d i s t e adalet f i k r i , Qdlrgmanrn k a p s a m r v e y o n t e m i ( s . L 7 - 3 2 ) e i e a l r n m r g t r r .
H a d d u r i T U r k i y e ' d e d a h a Eok hilafet kav- r a m r i l e t a n r m l a n a n is l a m d e v l e t i n d e k i d e v l e t b a g - k a n h $ r k u r u m u n u g o g u n l u k l a im a m e t t e r i m i i l e k a r - g r l r y o r v e s i y a s i a d a l e t i n g e r g e k l e g t i r i l m e s i b a k l m r n - d a n b e l i r l e y i c i n i t e l i k t e 96rdugLi imam/halifenin m e s r u l u $ u m e s e l e s i n i i s l a m d u s u n c e o k u l l a r r n r n g d r r i g l e r i d o $ r u l t u s u n d a dzetliyor. Bagta sunni ve gii h i f a f e t ( i m a m e t ) k u r a m r n r a c r k l a y a n y a z a r , daha sonra Turkiye'de kimi gazeteciler2 tarafrndan s l o g a n v a r i s u r e t t e d a m g a l a n a n H a r i c i l e r i n g a y e t irgi
2 Taha Akyol'un birgok kdge yazrsrnda surdurdri$u bu tavrr drgrnda aynca Hariciler ve Hizbuttah: istam Toplumunda Ter1rin Kdkleil (Do$an Kitapgrlrk, istanbul 2000, 2og s.) k i t a b r n a d a b a k r l a b i l i r .
Y f L : g - 1 1 S A Y I : 5 8
I
Y I L : 9 - 1 1 S A Y I : 5 8 SAYFA:469 A R G U M E N T U M
g e k i c i o l a n h i l a f e t a n l a y t S t n t (s . 3 4 - 4 4 ) s e r g i l i y o r 3 . A r d r n d a n g e n e g o k i l g i g e k i c i o l a n k a d e r v e c e b r ( s .
44-49) ve ircd (Mtircie) fi$retisine gdre adalet (s.
4 9 - 6 1 ) a n l a y l S l a r t n t e l e a l r p d e l e r l e n d i r i r . B u m e - s e l e l e r k i t a b r n 2 . b 6 l U m u o l a n s i y a s i a d a l e t t e i S l e n - m i g t i r . B u r a d a " i l a h i i r a d e n i n i f a d e s i o l a r a k s i y a s i a d a l e t , d o d r u l u k a n l a m t n d a s i y a s i a d a l e t , a m e l k a r - g r l l f r c e z a v e m U k a f a t o l a r a k s i y a s i a d a l e t " m e s e - l e l e r i n e d e y e r v e r i l m i g t i r .
H a d d u r i ' n i n is l a m ' d a A d a l e t K a v r a m t k i t a b t b i r h u k u k f e l s e f e s i k i t a b r o l m a s t y a n t n d a b i r i s l a m d U s u n c e t a r i h i k i t a b l o l a r a k d a o k u n m a y a l a y l k t t r . N i t e k i m H a r i c i l i k , M U r c i e , M u t e z i l e , E S a r i l i k , M a t u r i d i l i k O l r e t i l e r i h a k k r n d a d e f e r l i b i l g i l e r v e r i l - m i g v e b u n l a r a r a s l n d a k i i r t i b a t l a r g d s t e r i l m i 5 t i r . B u k o n u l a r k i t a b r n 3 . b 6 l U m u o l a n i l a n i y a t d u i z l e m i n d e a d a l e t b o l u m u n d e t a r t l g r l m l g t r r . B 6 l t l m t i n a r a b a 5 - l r k l a r r g u n l a r d t r : " A k l t n i f a d e s i o l a r a k a d a l e t , T a n n ' n t n i r a d e s i n i n if a d e s i o l a r a k a d a l e t , i n s a n E a - b a s r n l n i f a d e s i o l a r a k a d a l e t : k e s b d l r e t i s i , h e t e r o d o k s a d a l e t 6 6 r e t i t e r i , T a n r t g u z e l l i $ i n i n v e T a n n s e v g i s i n i n i f a d e s i o l a r a k a d a l e t : S u f i z m " . M U - e l l i f e s e r i n d e " i n s a n g a b a s l n l n if a d e s i o l a r a k a d a l e t : k e s b O f i r e t i s i " b d l f l m U n d e ( 8 5 - 9 0 ) K e l S m r n d a t e m e l t a r t l g m a m e v z u l a r t a r a s l n d a b u l u n a n i n s a n f i i l l e r i n i n faili/yaplclst meselesini ele atmt9, Egari, Tahavi, M a t u r i d i v e B a k l l l a n i ' n i n k e s b k o n u s u n d a k i g d r u g l e r i n i d z e t l e y e r e k v e r m i S t i r . Is l a m d u S U n c e s i n i n n u g e t i n m e s e l e s i n i n a d a le t l e o l a n b a $ la n t l s t n t g 6sterm igtir.
F e l s e f f a d a l e t a d h 4 . b 6 l u m " r a s y o n e l a d a l e - t i n i l a h i a d a l e t i l e d o O a l a d a l e t a r a s r n d a k i k d p r u g 6 r e v i , i d e a l a d a l e t o l a r a k r a s y o n e l a d a l e t , s o s y a l b i r m u k a v e l e n i n if a d e s i o l a r a k r a s y o n e l a d a l e t , r a s y o n e l a d a l e t i n d o l a l a d a l e t n i t e l i $ i " n i ( s . 1 0 7 - 1 3 8 ) igermekted ir.
A h l e k d u z l e m i n d e a d a l e t a d l r 5 . b 6 l u m d e
" a h l d k i a d a l e t v e i s t e m l i l i k - i s t e m s i z l i k d f i r e t i l e r i , il a h i e r d e m l e r i n i f a d e s i a n l a m t n d a a h l 6 k i a d a l e t , y U k s e k b e g e r i e r d e m l e r i n i f a d e s i o l a r a k a h l a k i a d a l e t , y a p a y a t r i 6 t < v e a d a l e t " g i b i ( s . 1 3 9 - L 7 3 ) g o k $ n e m l i k o n u l a r t a r t t S t l m t g t t r .
K i t a b l n Y a s a l a d a l e t a d t n r t a g r y a n 6 . b 6 l l , i - munde (s. L75-2O4) "kanun Oztindeki adalet, tatbiki a d a l e t , 6 z s e l a d a l e t - b i E i m s e l a d a l e t g a t r g m a s l ' ih t i l a f ( m e z a l i m ) h u k u k u k a r 5 t s t n d a y a r g l s a l p r o s e d u r " a r a b a g l r k l a n a l t r n d a h u k u k O g r e t i s i v e o n u n u y g u l a m a y a y a n s t m a S t e l e a l l n m t g t t r . B u b o l u m d e e l e a l l n a n m e s e l e l e r , b 6 l U m s o n u n d a a y r t c a $ z e t l e n i p d e f r e r l e n d i r i l m i 5 t i r ( b k z . " K o n u y u d z e t l e y i c i g e n e l bakrg", s. 203 -2O4). Ancak burada geviri metinde y e r v e r i l e n k i m i k a v r a m l a r t n b e l i r s i z o l d u f u n u v e m e s e l f i i h t i l a f m a h k e m e s i v e y a u y u s m a z l t k m a h k e m e s i d i y e k a r g l l a n a n k u r u m u n o l a f r a n U s t U m a h k e m e t T i , t e m y i z m a h k e m e s i m i a n l a m t n a k u l - l a n l l d r $ r n r n b e l l i o l m a d r ! r n r b e l i r t m e k g e r e k i r ( s . 1 9 8 - 2 0 t ) .
7 . b 6 l t l m o l a n K a v i m l e r a r a s l n d a a d a l e t ( s . 2 0 5 - 2 1 8 ) y a z a n n d a n o t e t t i f l i g i b i a 5 a d r d a b a h s e - d e c e $ i m i z d i 6 e r e s e r i i s l a m H u k u k u n d a S a v a 5 v e B a r r g ' t n S a v a g H u k u k u a d l n t t a g l y a n i k i n c i k i t a b t n l n
3 Haricilerin bu gekilde lanetlenmesine kargr gtkan ve onlart k a t r n g i z g i l e r l e t a n t t a n b i r g o r u g i g i n b k z . D u c a n e C u n d i o $ l u ,
" i S l a m t a r i h i n i n i l k d e m O k r a t f l r k a S t : " H a r i c i l e r " " , Y e n i g a f a k Gazetesi, 18 $ubat 2000, s. 9.
C i h a d O l r e t i s i ( s . 6 5 - 8 1 ) b d l u m u n d e n b a z r d e d i S i k - l i k l e r l e ik t i b a s e d i l m i S t i r .
S o s y a l a d a l e t ( 2 L 9 - 2 3 9 ) a d t n r v e r d i $ i 8 . b d l t i m d e H a d d u r i , " s o s y a l a d a l e t v e i s l a m t o p l u m d r i z e n i , s o s y a l a d a l e t i n s i y a s i h u k u k v e t o p l u m e t k a r l i l e i l g i s i , N e c m e d d i n - i T e v f i , I b n H a l d u n ' u n a d a l e t a n l a y r g t V e i O n e l - E z r a k ' t n S o s y a l a d a l e t a n l a y t S t "
U z e r i n d e g e n i 5 s u r e t t e d u r m u g t u r .
K i t a b r n 9 . v e s o n b o l u m u o l a n M o d e r n g a l d a a d a l e t k a v r a m t b d l u m u n d e " i l a h i a d a l e t t e r a - z i s i s o r u n u n a y e n i d e n b a k t 5 , s i y a s i a d a l e t e y e n i d e n b a k t g , y a s a l a d a l e t t a r t r S m a s l , s o s y a l a d a l e t k o n u - s u n d a k i t a r t t g m a , v a h y i a d a l e t i n y e n i d e n g t j n d e m e g e f i g i , s o n u g l a r " b a S l t k l a r t a l t l n d a Y a z a r s 6 z l e r i n i t a m a m t a m t g t l r . B u b d l u m d e H a d d u r i O s m a n l t d e v - l e t i n d e n T u r k i y e ' y e e v r i l m e d e ( b u n a b U y u k d 6 n U S U m d e d e n e b i l i r ) h a y a t a g e g i r i l e n h u k u k r e f o r m u n u d a d e f i e r l e n d i r m e k t e d i r ( s . 2 5 2 - 3 ) : B u e v r i l m e y i e v r e n s e l d e v l e t t e n m i l l i ( m o d e r n ) d e v l e t e g e E i g o l a r a k g 6 r e n m U e l l i f , b u n u A f g a n i v e t a k i p g i l e r i n i n i h y a g - m o d e r n i s t i g b i r l i f i o l a r a k n i t e l e r v e b u i s b i r l i $ i n i n i l k m e y v e s i n i t 8 7 6 K a n u n - i E s a s i ' n i n i l a n e d i l m e s i y l e v e r d i 6 i n i s 6 y l e r . F a k a t k t s a s u r e n b u
" a n a y a s a " t e c r u b e S i y l e m o d e r n i s t l e r v e i h y a c t l a r a r a s t n d a k i y a p t c l iS b i r l i l i n i n k a y b o l d u d u n u v e B i r i n c i D U n y a H a r b i n d e n s o n r a T u r k i y e ' n i n is l a m i 6 l g U l e r i n t a m a m l n d a n v a z g e E e r e k B a t r l r 6 l g u l e r i i k t i b a s e t t i g i n i v e b u n u n S o n u c u n d a d a h a l k t n t n b i r k t s m r i s l a m a s a d r k k a l m r 5 v e h a t t a s o n y r l l a r d a i s l a m i a d a l e t i k l s m e n g u n d e m e g e t i r m i g o l s a d a T u r k i y e ' n i n a r t t k b i r m u s i U m a n d e v l e t i o l m a d r $ r n l v e i s l a m i a d a l e t
$ l E U s U n e d a y a n m a d r $ l n r k e s i n b i r d i l l e id d i a e d e r a . H a d d u r i b u k i t a b r n d a "m o d e r n i s t g e l e n e k g i "
o l a r a k n i t e l e n d i r i l e b i l e c e k b i r k o n u m d a b u l u n a r a k b a g l a n g r E t a n b u g u n e k a d a r a d a l e t k a v r a m l n l n is l a m d r i s t i n c e s i n d e v e h u k u k u n d a k i y e r i n i E e g i t l i d U z l e m l e r d e b e t i m l e y i p a r d t n d a n d a d e $ e r l e n - d i r m e l e r d e b u l u n m a k t a d r r . K i t a b t n t n s o n b 6 l u m u n d e V a z a r , i s l a m d u n y a s r n d a k i i s l a m h u k u k u n u n d u r u m u n a e l e g t i r i l i b i r g d z l e b a k m a y r d e n e m e k t e d i r ' Y a z a r s a d e c e m e v c u t d u r u m u a k s e t t i r m e m e k t e , g e r e k t i $ i y e r l e r d e k e n d i g . o r u 5 u n u d e r a h a t b i r S e k i l d e o r t a y a k o y m a k t a d l r . O t e y a n d a f l , H a d d u r i ' n i n h e r h a n g i b i r t a b u s u n u n o l m a d l! r , h e r k o n u y u t a r t r g r l a b i l i r b u l d u d u a n l a g r l m a k t a d r r . N e v a r k i b u e f e S f i r i l e r i n b a z t l a r l n t n t a r t l S l l m a y a a q r k o l d u $ u n u b e l i r t e l i m . O r n e k o l a r a k , m U e l l i f i n 2 0 2 . s a y f a d a k i i s l a m y a r g t l a m a h u k u k u n a v e m a h k e m e t e g k i l a t t n a d a i r e l e g t i r i l e r i b 6 Y l e d i r .
H a d d u r i k i t a b r n d a p e k g o k a l i m i n g o r u g l e r i n i v e b a z a n d a k t s a h a y a t h i k a y e l e r i n i v e r m i S t i r . B u n l a r A b d U l k e r i m b . A c e r r a d , B d k t l l a n i , B i g r i b n M u t e m i r , C a f e r e s - S a d t k , C e h m b . S a f v a n , e l - C u v e y n i , E b u A l i Cubbai, Ebu Bekr et-Turtugi, Ebu Cafer et-Tahavi,
a Nitekim ismet Ozel yenilerde yazdrlr bir yazrda ( " O $ r e t m e y e n t a r i h " , Y e n i $ a f a k G a z e t e s i , 1 9 M a y l s 2 0 0 0 , s . 3 ) b i r 6 $ r e t e n t a r i h i n , b i r d e o f r e t m e y e n t a r i h i n i c a t e d i l d i $ i n i , b u o $ r e t m e y e n t a r i h i n f a g i z m i I t a l y a d t g t n d a b i r g o k u l k e y e t e g m i l e t t i f i i n i , S o v y e t l e r B i r l i l i ' n i n s u p e r l i ! i n e k a r a r v e r d i f i n i v e T u r k i y e ' d e b i r " i r t i d e d " v a k t a s t n t n y a g a n l p y a g a n m a d r ! r n t k o n u g m a s e r b e s t i s i n i k i m s e y e t a n r m a d t ! t n t , b e l i r t i y o r . T u r k i y e ' d e is l a m h u k u k u n u n k a l d r r t l m a s t i g i n b k z . M . A k i f A y d t n , " T u r k H u k u k u n u n L a i k l e g m e S u r e c i n d e L o z a n ' t n O y n a d r f t R o l " , i s l a m v e O s m a n l t H u k u k u A r a g t r r m a l a n , i = Y a y t n c t t t k , i s t a n b u l 1 9 9 6 , s . 2 9 7 - 3 L z ( B u m a k a l e e v v e l c e i s l a m i A r a g t l r m a l a r d e r g i s i B / 3 - 4 ' t e ( 1 9 9 5 ) , s . 1 6 6 - L 7 2 a r a s t n d a n e g r e d i l m i g t i ) .
SAYFA:47A
s A Y F A j , 4 7 f l Y I L : 9 - l l
E b u H a n i f e , E b u H u z e y l e f - A l l a f , Ebu Musa er-Egari, E b u O s m a n e l - C a h i z , E b u Said b. Alilheyr, Ebu selaffi€, Gazzali, Geylan ed-Drmagki, Hasan el-Basri, i n n A r a b i , i n n B a b a v e y h , i O n R u g d , t(adi Abdtilcebbar, Kasrm er-Ressi, Kindi, Meghed, abed e l - c u h a n i , M a t u r i d i , M a v e r d i , Miskeveyh, €l-Hiffi, N a s r r u d d i n T u s i , N e c m e d d i n Tevfi, sahib b. Abbad, Said b. Cubeyr, Sicistani, SLihreverdi, gatlbi,
$ e y b a n ? , V a s r l b i n A t a , y a h y a i b n e l - H u s e y i n g i b i eski ve Afgani, Abduh, Regid Rrza, Ali Abdurrazrk, H u m e y n i , M e v d u d i , s e n h u r i g i b i modern isimlerdir.
H a d d u r i ' n i n k i t a b r n r n a d a l e t i s a d e c e h u k u k b a d l a m r n d a e l e a l m a d r $ r b i r a z y u k a n d a zikrettifiimiz b 6 l u m b a g l r k l a r r n d a n a E r k E a g o r u i l m e k t e d i r . A d a l e t gibi Oteden beri britrin toplumlarda ve bu arada D o $ u t o p l u m l a n n d a b a g a t bir yer verilen bir konu i g i n b u y a k l a g r m y e r i n d e d i r . Gergekten, hu- kumdarlara yol gdstermek tizere telif edilen
" s i y a s e t n a m e " k i t a p l a r r da bunu vurgulamaktadrr.
H u k r i m d a n n d o l a y r s r y f a d e v l e t i n e n t e m e l 96revi h a l k r a r a s r n d a a d a l e t i g e r g e k l e g t i r m e k t i r . Mesela, b u n l a r r n e n u n l u s u o l a n N i z a m u f m t i f k ' r i n e s e r i n i n r i g t i n c r i v e k r r k d o k u z u n c u f a s l r , hUkrimdarrn zulum g o r m u g o l a n l a r r n sikayeilerini dinlemesi ve adalet ve g u z e l a h l a k i l e m u t t a s r f b u f u n m a s r l usttjnedir.
N i t e k i m b u d t i g r l n c e , " a d a l e t mulkun temelidir" 6zlri d e y i g i n d e d e g o k g u z e l b i r g e k i f d e formrillegtirilmig- t i r . s d y l e m e y e g e r e k y o k k i burada "mrjlk" kelimesi
" d e v l e t " i i f a d e e t m e k t e d i r . Aynr gekirde, dinden ' k a y n a k l a n a n b i r h u k u k o l a n i s r a m h u k u k u n d a d a
a d a l e t i n Gok dnemli bir yer iggaf etmesi tabiidir.
u l k e m i z d e k i h u k u k f a k r i l t e l e r i n d e hukuk s o s y o l o j i s i il e b i r l i k t e b i r h u k u k felsefesi dersi oku- t u l m a s r n a ra f m e n , h e m b u dersrerde, hem de hukuk f e l s e f e s i i l e i l g i l i i n c e l e m e l e r d e asrrlarca uygulamrg o l d u d u m u z , h a l e n d e h a l k r m r z r n i n a n c r n r v e k u l t u r u n r i y a p a n i s l a m r n h u k u k felsefesinden bah- s e d i l m e m e s i 6 n e m l i b i r e k s i k t i k t i r . is l a m i l e o l a n b u b a d b i r t a r a f a b r r a k r l s a b i l e , h i e de!irse saf ilmi m e r a k u f r u n a o n d o r t a s r r d a olugmug muazzam bir b i r i k i m t e g k i l e d e n i s l a m h u k u k felsefesinin ne de- d i l i n e b a k m a m E l a z r m d r r 2 . B o y l e bir merak saye- s i n d e T r i r k h u k u k E u s u v e a y d r n r g e E m i g i ve gimdisi a r a s f n d a b i r b a d k u r a r a k t e m e l l e r i g e g m i g t e olan s a g l a m b i r y a n n i n g a e d e b i l i r . ote yandan, Batr hukuku felsefesine ve oradan kalkarak mevcut me- d e n i y e t e k a t k r s r d a a n c a k b u g e k i l d e olabilir. Bu s e b e p l e , e n t e l e k t r i e l l e r i m i z hig dedirse bundan s o n r a , b u m u a z z a m m i r a s t a n daha iyi yararlana- b i l m e . k i q i n g e r e k f i i l g i v e q a b a y r g o s t e r m e f i d i r l e r .
i s l a m ' d a A d a l e t K a v r a m r k i t a b r , p r o d r a m f a n n d a islam hukuku bulunan universite Olrencileri ve 6$retim uyeleri igin iyi bir yardrmcr k a y n a k o l a r a k k u l l a n r l a b i l i r . A y n r g e k i l d e i l a h i y a t v e
I NizamulmUlk, Siyasetname, gev.: M. S . e a v d a r o f i l u , istanbul universitesi Hukuk Fakultesi yayinra", iitanuut L954, s. 25-34 ve 242-244 ve daha birgok yerde. Ayrrca x v I I I . a s n n i l k y a n s r n d a y a s a m r g bir osmanlr devlet adamr o l a n D e f t e r d a r s a r r ' M e h m e d
p a g a ' n r n kaleme aldr$r Nes6yihu'l-vuzer6 ve'l-umeri (Devtet Adamlartna ogailer) a d l r ( 1 0 0 0 T e m e l E s e r , h a z . : H . R. ufiurar, istanbul 1987) r i s a l e s i n i n m u h t e l i f y e r l e r i n d e h u k u m d a n n a d a l e t i gergeklegtirmesine dair vurgular vardlr.
2 Bu agrdan bakrldr!rnda Cagaas Hukuk Fetsefesi ve Hukuk Kuramt Incelemeleri (haz. H. okgesiz, Atkrm yayrnevi, istanbul L997) adh 594 sayfatrk derlemeye istam hukuk f e l s e f e s i y l e i l g i l i h e r h a n g i bir makalenin dahil edilmemig o l m a s r b i r e k s i k l i k o l m a k t a d r r .
SAYI:58 A R G U M E N T U M
h u k u k f a k u l t e l e r i n i n y u k s e k lisans ve doktora p r o g r a m l a r r n r t a k i p e d e n 6 ! r e n c i l e r bu kitabr kar5r- f a g t r r m a h h u k u k a E r s r n d a n i l g i y l e o k u y a b i l i r l e r .
B u d n e m l i k i t a b r n y a y r m r n d a gdsterilmig b r i t t i n t i t i z l i $ e r a $ m e n , bu haliyle kitanrn yine de iyi b i r r e d a k s i y o n a i h t i y a g g 6 s t e r d i 0 i tespit edilebitir.
Ayrrca bu yaztyt yazdrktan sonra elimize gecen k i t a b r n a s l r i l e g e v i r i s i n i kargrlagtrrdrf r m r z d a , - , h a r f h a k k l n d a k i a E r k l a m a n t n ( i n g i l i z c e m e t i n , s h . x v x v l ) , ' i r r a r o a - i n s a n H a k l a n ' a d h e k k r s m r n r n (i n g i f iz c e metin, in. z::- 239) ve s6zkjkgtjk (ingirizce metin, sh.24 r-242) k r s r m l a n n r n T U r k g e b a s k r d a y e r a l m a d r f r n r g o r d u k . O t e y a n d a n , i m l a h a t a l a n n r n az olma*-as' iunrnda eeviride bazt kavramlarrn yerine oturmadr$r da a n l a g r l m a k t a d r r . Mesel6 yasa/yasal kavramlannr pekgok yerde h u ku k/h u ku ki kavra m la nyla d e d i s t i r e r e k o k u m a k daha yerinde olur. Ryrica evveliyetler, evveliyat, 6ncrju6nculler kelimeleri igin d e k i m i y e r l e r d e t e a m r j l / t e a m u l f e r daha uygun bir k a r g r h k t r r , 6 t e y a n d a n , g e r i a t - r g e r i y y e g i o i n e o f d u l u b e l i r s i z b i r i b a r e y e r i n e sade geriat ifadesinin k u f l a n r l m a s r y e t e r l i d i r . Terakub etmek (s. L4g) t e 5 e k k u l e t m e k a n l a m r n d a mrdrr? Ayrrca ArapEa eser a d l a r r n r n y a z t m r n d a bir birlik tutturulamamrgtrr.
K i t a p t a s r k s r k birinci, ikinci, ugunctj b6lume oiye y a p r l a n g d n d e r m e l e r i bulmak, bdlumter elverigli bir b i g i m d e n u m a r a l a n d r r r l m a d r $ r i E i n g u g l u k d o d u r m a k t a d r r ( 6 n c e igindekilere bakrp oradan g o n d e r i l e n bdlLime gitmek gibi). son olarak boyle bir k i t a p t a a y n n t r f r b i r dizine ihtiyag olmastna ragren, b a g t a n s a v m a b i r dizinre yetinilmesi, aErk deyigiyle s r n r r l r s a y r d a k a v r a m a / i s m e yer verilmesi, yer v e r i l e n l e r i n d e k i t a p iginde her gegtigi yerin degil r a s t g e l e k i m i y e r l e r i n i n igaret edilmesi, bu muhim e s e r i n g e v i r i s i n i n e l e g t i r i l e c e k hususlandrr. Bunlara b i r i n c i b a s k r d a y e r a l a n g e v i r e n adrnrn -ki selahattin A y a z ' d r r - b u b a s k r d a unutulmug olmasr da ilave e d i l m e l i d i r . B a z r y e r l e r d e de ne s6ylendi$i tam anlagrlamamaktadrr. Mesel6 263. sayfaoJti 2a n u m a r a l r d i p n o t t a g e g e n islami Begeri Hukuk ifadesi bdyledir.
i s l a m H u k u k u n d a S a v a g v e B a n g
Q e v . : F e t h i G e d i k l i , y 6 n e l i g y a y r n l a n , i s _ t a n b u l 1 9 9 9 , 3 1 0 s . 3 .
i s l a m H u k u k u n d a s a v a g v e B a ' g t a n r n m r s I r a k h b i l g e h u k u k g u v e d i p l o m a t M a c i d Hadduri'nin I s l a m ' d a A d a l e t Kavramrndan sonra TurkEedeki i k i n c i e s e r i d i r . Y a z a r r n klasiklegtigi s O y l e n e b i l e i e k b u e s e r i , y a z l J m a s r n l n t i z e r i n d e n y a n m a s n agkrn bir m u d d e t g e g m e s i n e r a $ m e n , islam milleUerarasl h u k u k u s a h a s r n d a k i b a g v u r u k a y n a l r o l m a d z e l l i $ i n i b u g U n d e m u h a f a z a e t m e k t e d i r .
T U r k i y e ' d e iy i t a n r n a n H a d d u r i ' n i n e s e r i n i n r , V I , v I I , x v v e x v l . bolumleri M. Vedat roprak tarafrndan gevrilerek srrasryla "islam ve devlet teo- r i s i " , " c i h a d " , " A s k e r i dtizen", "Dartirislamda ya- b a n c r l a r " , "D a r u i l h a r b d e m u s l r i m a n l a r " b a g l r k l a r r y l a 5 o c a k - 1 6 g u b a t L 9 T B tarihferi arasrnda g016 der- g i s i n d e y a y r m l a n m r g t r . E s e r i n tamamr ise bu ilk t e g e b b t i s t e n ta m y i r m i y r l sonra 1998,de istanbul'da F e n e r Y a y r n l a r r n c a , N. ozberk gevirisiyle (Majid K h o d u r i ( s i c ) , isl6m'da savag ve Barrg) aoryla
3 Burada istam Hukukunda savag ve Bang uzerinde sdylenenler, adr gegen kitaba yazdr$rmrz "sunui"un (s. g- 1 1) ufak-tefek de$igikliklerle tekrarrndan ibarettir.
A R G U M E N T U M
n e $ r e d i l m i g t i r . S o n b i r t e r c U m e i s e g i m d i b u r a d a t a n r t t r ! t m l z v e t a r a f t m l z d a n y a p l l a n l d t r . B t i t U n b u q e v i r i t e g e b b u s l e r i k i t a b r n T u r k i y e ' d e u y a n d r r d r f r r k u v v e t l i i l g iy i g o s t e r m e k t e d i r .
B u r a d a k i t a b r n i g e r i f i i n d e n b a h s e t m e d e n 6 n c e g e v i r i b a s t m d a g 6 z e E a r p a n b a z l d i k k a t s i z l i k l e r i n o t e t m e k i s t e r i m . H e r g e y d e n e v v e l D i z i n i n d a h a k a p s a m l r tu t u l m a m a s t b i r e k s i k l i k o l m u 5 t u r . M e v c u t h a l i y l e d i z i n d e y e r a l a n k a v r a m / i s i m l e r i n k i t a p i E i n d e g e E t i { i h e r y e r d e i g a r e t l e n m e m i g t i r . A y r l c a s a y f a n u m a r a l a n n d a m e y d a n a g e l e n b i r k a y m a n e t i c e s i a r a n r l a n k a v r a m t v e y a i s m i m e t i n d e b u l a b i l m e k ig i n k a r g r s r n d a g o s t e r i l e n s a y f a n u m a r a s l n a 4 i l a v e e d i l m e s i g e r e k m e k t e d i r . O t e y a n d a n E e v i r i n i n y a p r l d r $ r 6 z 9 U n e s e r i n a d r y a n l r g d i z i l m i g t i r ( b k z . s . 4 ) . D o d r u s u W a r a n d P e a c e i n t h e I s l a m i c L a w o l a c a k t l r .
i s l a m H u k u k u n d a S a v a g v e B a r l S u E a l t - k i t a p t a n o l u g m u 5 t u r : I . K i t a p " i s l a m d a d e v l e t k u - r a m r , h u k u k u n n i t e l i $ i v e k a y n a k l a r r v e i s l a m M i ' l - l e t l e r H u k u k u " k a v r a m l a r t n t ta r t r S m a k t a d t r . B u r a d a e l e a l r n a n i s l a r n d e v l e t i n i n t e o k r a t i k o l u p o l m a d l f r r m e s e l e s i b u g u n d e g u n d e m d e k i y e r i n i k o r u m a k t a d t r . I I . K i t a p " S a v a g H u k u k u : C i h a d " b a S l r f t a l t r n d a B a t t d u n y a s t n t n m u s l u m a n l a r a k a r g l d a i m i b i r s u q l a m a a r a c t o l a r a k r s t i s m a r e t t i $ i c i h a d k a v r a m l v e o n u n l a i l g i l i s o r u n l a r r t a h l i l e t m e k t e d i r . I I I . K i t a p t a Y a z a r
" B a r r g H u k u k u " b a g l r $ r a l t r n d a y a r g t l a m a y e t k i s i , h a r b i l e r , m u s t e m i n l e r , z i m m i l e r v e d a r u l h a r b d e m U s l r i m a n l a r r n k o n u m u i l e b e r a b e r d a r u l i s l a m v e d a r u l h a r b a r a s t n d a k i t i c a r i m t i n a s e b e t l e r , t a h k i m , d i p l o m a s i , t a r a f s l z l r k g i b i m i l l e t l e r a r a s l h u k u k k o n u la r r n r i n c e l e m e k t e d i r ' .
H a d d u r i ' n i n k i t a b t n l d e i e r l i k r l a n g e Y , Y a z a - n n k o n u s u n u s a d e c e k l a s i k f r k r h k i t a p l a r r n d a n o l d u $ u g i b i a k t a r m a k l a y e t i n m e y e r e k , I s l a m - O s - m a n l r t a r i h i n d e n v e r d i f r i o r n e k l e r l e u y g u l a m a l t o l a - r a k , A v r u p a d a g e l i s e n y e n t m o d e r n m i l l e t l e r a r a s l n u k u k a a t l f l a r y a p a r a k v e e t k i l e n m e l e r e d e $ i n e r e k , k a r g r l a g t r r m a l r o l a r a k d a i g l e m e s i d i r . " Z i m m i l e r i n S t a t u s u " b d l u r n u n d e m e t n i v e r i l i p d e f r e r l e n d i r i l m e s i y a p r l a n H z . O m e r ' i n S u r i y e h r r i s t i y a n l a r t n a v e r d i f r i i d d i a e d i l e n a h d i n i n , o f l a l t l n c l a s n n b i r i n c i y a r l s t n d a
" F a s l f i 5 e r a ' i t i ' l - I s l a m a l e ' l - k t i f f d r " k a y d r i l e 1 n u - m a r a l r M a n i s a $ e r ' i y y e S i c i l i n d e k a r S t m l z a E t k m a s t b u m e t n ' i n u y g u l a m a d a k i 6 n e m i n e i g a r e t e t m e s i b a k r m r n d a n q o k i l g i g e k i c i d i r ( b k z . F . M . E m e c e n , U n u t u l m u g B i r C e m a a t M a n i s a Y a h u d i l e r i , i s t a n b u l 1 9 9 7 , s . 6 1 , d n . 1 ) .
T u r k e n t e l e k t u e l i b u k i t a p t a b i r A r a p a y d r n l - n r n k a l e m i n d e n d a h a o n c e k e n d i d i l i n d e o k u m a i m k a n r b u l a m a d r $ r O s m a n l l D e v l e t i ' n i n A v n u p a K a m u H u k u k u o l a r a k d a a d l a n d t r t l a n m o d e r n m i l l e t l e r a r a s l h u k u k a d a h i l e d i l m e s u r e c i n i n k i m i i l g l n q n o k t a l a r l n l , g u n u m u z d e k i A v r u p a B i r l i f i ' n e i l i S k i n t a r t l S m a l a r l d a h a t r r l a y a r a k i l g i y l e o k u y a c a k t t r .
K i t a p t a , i s l a m u l k e l e r i v e b u a r a d a T u r k i - y e ' n i n B a t r il e " k a r g l l a g m a " s t d e v a m e t t i $ i m u d d e t E e c a n i r l r f r n r k o r u y a c a $ l n d a n S u p h e e d i l e m e y e c e k o l a n t e o k r a s i , i s l a m h u k u k u n u n m o d e r n d u n y a y a u y a r l a n m a s t m e s e l e s i g i b i t a r t r S m a b a 5 l t k l a r t n a H a d d u r i ' n i n o n e m l i k a t k l l a r g e t i r d i 6 i g 6 r u l e c e k t i r .
M u e l l i f i n K t b n s ' t n i s l a m h u k u k u n d a k i k o n u - m u n a a y l r d r $ r s a y f a l a r , h 6 l e n B o f u i l e B a t l a r a s t n d a q d z u l m e m i g b i r m e s e l e o l a r a k g t i n d e m d e k i y e r i n i k * r u y a n K r b r t s ' t n b i z i m d u n y a m l z i E i n ta g l d r f r 6 n e m i
k a v r a m a y a y a r d t m c t o l a c a k t t r . Y i n e g e q m t g t e m U s l u m a n h u k u k g u l a n n K t b r t s ' a y a k l a g l m l i l e b u k i t a b r n s o n b 6 l L l m u n d e A v r u p a l r h u k u k q u l a r t n O s - m a n l r i m p a r a t o r l u f u n a v e A v r u p a - d r 5 r to p l u m l a r a o l a n y a k l a g t m l , i k i m e d e n i y e t i n k a r g l l a 5 t l r l i m a s t b a k r m r n d a n o O r e t i c i d i r .
K i t a b r n " S o n d e y i " a d r n t t a g l y a n k a p a n t S b o l u m U n u n b u t u n a y d t n l a r v e h a t t a d e v l e t a d a m l a r l t a r a f r n d a n c i d d i y e t l e o k u n m a s l g e r e k t i ! i k a n a a t i n - d e y i m . B u b O l t i m u o k u r k e n T u r k i y e v e A v r u p a i l i S - k i l e r i n i n h u k u k , s i y a s e t , i k t i s a t v b . g e g i t l i d i s i p l i n l e r b a { l a m t n d a n e k a d a r d a y e n i d e n Y a a l m a y a m u h t a g o l d u f r u n u fa r k e t m e m e k m t i m k r i n d e d i l d i r . B u g o r e v r y e r i n e g e t i r m e n i n e r t e l e n e m e y e c e k b i r i 5 o l a r a k d n r i n d e d u r d u d u n u T U r k e n t e l e k t u e l i n i n b i r a n e v v e l k a v r a y a c a ! t n t u m m a k i s t e r i m .
B u r a d a e o k 6 n e m l i b u l d u f u m b a g l c a b i r n o k t a y a d a h a i g a r e t e t m e k i s t e r i m . K i t a b t o k u r k e n A v r u p a l r b i l i m a d a m l a n n t n 6 z e l l i k l e o n d o k u z u n c u y u z y r l d a I s l a m d t i n y a s t n t n k l a s i k e s e r l e r i n i n e o k 6 n e m l i b i r k r s m t n t y a k e n d i d i l l e r i n e g e v i r e r e k v e y a t r p k r b a s r m l a r t n t y a p a r a k k o l a y u l a g r l a b i l i r v e k u l l a - n r l a b i l i r b i r h a l e k o y m a k t a k i o l a ! a n t i s t u g a y r e t i n e h a y r a n o l m a m a k , a m a a y n t z a m a n d a d a b i z i m b u - y t i k m i r a s t m t z a o l a n b u y u k u z a k l r f t m l z r g d r u p h a - y r f l a n m a m a k e l d e d e d il .
N e t i c e o l a r a k , b u g u n i s l a m a n l a y l S l m l z l n n e k a d a r s t 6 , d e r i n l i k t e n u z a k , d t S l a y t c t , a y l r l c l v e d r i s r i n c e y i s t n t r l a y t c t o l d u $ u n u h a t r r l a r s a k , m U s l U m a n m t i t e f e k k i r l e r i n g e g m i S t e g e r g e k l e g t i r - d i k l e r i o l a $ a n u s t u z e n g i n , g e S i t l i , f a r k l l v e o O l q u d e d e a n l a m l r t a r t r g m a l a r t n b i z e y e n i b i r u f u k a E a b i l e - c e g i n d e g U p h e y o k t u r . B u i m k a n d a n y a r a r l a n m a k g e r e k i r . H a d d u r i ' n i n e s e r l e r i n i o k u m a k b i z i u n u t - t u f u m u z v e y a b a d t m t z r i { r e t i b i r g e k i l d e s u r d u r - d u d u m u z i s l a m m i r a s t y l a v e o n u n b t l y t i k t e m s i l c r - l e r i y l e y e n i d e n t a n t g t l r a c a k t r r . B u i k i k i t a p t a g e g - r r i g l e r i m i z d e n b i z e k a l a n m i r a s t n m u a z z a m l r $ r n r b i r k e r e d a h a g 6 r m e f r r s a t t b u l u r k e n , b U f t r s a t t , s o z k o n u s u b U y u k m i r a s l a o l u m l u v e d e v a m l l b i r i l i s k i y e g i r e r e k d e $ e r l e n d i r m e y i d i l e r i m a .
4 B o l a z i g i U n i v e r s i t e s i m e n s u b u v e m e z u n u b i r o b e k g e n q t a r a f r n d a n k u r u l a n U l u s l a r a r a s l i t i g t c i t e r K u lu b u ' n u n n e g r e t t i { i F i k r i y a t i s i m l i d u g u n c e v e a r a g t r r m a d e r g i s i n d e l C i i t : 1 , S a y t' . 1 , Y a z ' 9 9 ) S a d r t U r u n V t a r a f r n d a n y a z r l a n " i b n M i s k e v e y h ' i n T e z h i b 0 ' l - A h l e k ' r b a ! l a m r n d a I s l a m ' r n a d a l e t t a s a v v u r u n a b i r b a k t g " a d l r m a k a l e s i b u y o l d a a t t l m t S s e v i n d i r i c i v e u m u t l a n d t n c l b i r a d t m d r r . I b n M i s k e v e y h 9 3 2 ' d e i r a n ' t n R e y S e h r i n d e d o ! m u 9 , a s t r l t k b i r o m r u n s o n u n d a 1 0 3 0 ' d a B a $ d a t ' t a v e f a t e t m i S t i r .
Y I L : 9 - 1 1 S A Y I : 5 8 S A Y F A . . 4 7 L
SAYFA=472 Y I L : 9 - 1 1 S A Y I : 5 8
M ECELLE',DE ARiYET S6ZIE$MESi
Doe Dr. Mehmet Akman*
A R G U M E N T U M
Ariyet sdzlegmesi hayrrseverlik esastna da- yanan bir hukuki iglemdir. Yardlmlagma toplum istikrannrn temeli of du$u gibi, muhtag olan kiSiye yardrm elini uzatmak da medeni bir davranrgtrr. Ariyet s6zlegmesi, kutUphanelerden drganya 6dUnE kitap ver- mekten, komgular ve arkadaglar arasrnda krsa srireli ihtiyaglan kargrlamak amacryla gegitli mallann odring verilmesine kadar sayrlamayacak kadar gok alanda kullanrlmrgtlrl. Ariyet sozlegmesi aynca ileride incelenece$i Uzere vakrf ve miri arazi gibi temel hukuki kurumlann mahiyetini anlama ve aErklamamlzda bize yardrmcr olan bir iglemdir. Konuyla ilgili tig monografik gallgma tespit edilebilmigtir. Tarih strastna gore bunlardan ilki istanbul Hukuk Fakultesinin nrivesini teSkil eden, t974'de aqrlmrg bulunan Galatasaray Med- rese-i Hukuk-t 9ahanesinde, L29B/L879 ylfrnda Ohannes Karakagyan tarafrndan hazrrlanan Ariyetin Milel-i Muhtelife ile Tatbiki isimli "doktora risalesi"dir.
Kuguk boy 34 sayfadan ibaret bu galrgma aynt ytl yayrmlanmrgtrr. Yaklaglk bir astr sonra Mehmet Akman, (Mecelle'de Ariyet SOzlegmesi, istanbul 1989) ve Remzi Kara'nrn (islam Hukukunda Ariyet Akdi, istanbul 1990) yayrmtanmamrg yUksek lisans tezleri konuyu farkh ydnleriyle ele almrgtrr. Elinizdeki Eahgma temelde yazann tezine dayanmakla birlikte kaynak ve igerik baklmrndan ilk halinden oldukEa farkhhk an etmektedir.
Bu makalede Hanefi mezhebinin ilk yazrlr kaynaklanndan olan Tahdvi'nin (61. 32L/933) Muhtasar isimli eserinden yola grkrlarak Serahsi (61. 483/L090), K6s6ni (ol. 587 /L191) ve nihayet inn Abidin'de (ot.
L252/ 1836) buyuk oranda son bulan kazuistik metotla kaleme ahnan flkrh kulfiyatrnln incelenmesiyle, esasen bunlarrn tedvininden ibaret olan Mecelle'd€, ariyet s6zlegmesinin nasrl dUzenlendi$i, hUkumleri ve tarihsel sureg iginde hukuki de$erlendirmeler arasrnda bir dedisiklik olup olmadr$l incelenmeye gallgrlacaktlr.
Aynca bir mukayese imkanl sa!lamak bakrmrndan zaman zaman Ttirk BorElar Kanunundaki ilgili hrikrlmlere ve doktrin gdrUglerine yer verilecektir.
Ariyet s6zlegmesi Mecelle'de Kitabu'l-EmSndt baglr$l altrnda altrncr kitap olarak vedia sdzlegmesiyle birlikte duzenlenmigtir. Ahmed Cevdet Paga bir sure Mecelle ilim heyetinden aynlmak zorunda kahnca onun yoklu$unda vedia kitabl yayrmlanmrgtr. Yayrmlanan bu nushalar dil ve igerik bakrmrndan Mecelle'nin daha once yayrmlanan b6lUmleriyle uyum iginde de$ildi. Bu nedenle ilim Eevrelerinde slkr bir elegtiriye u$ramrgtr.
Bunun uzerine Ahmed Cevdet Paga g6revine iade edildi. ilim heyeti, vedia kitabrnr yeniden hazrrlayarak ariyet sozle5mesiyle birlikte kitabri'l-em6'n6t adr altrnda negretti. Eski nushalar imha edildi. Bu imha igleminde o kadar ileriye gidifdi ki eski nrishalar ancak yakn zamanlarda gLin rgrfr rna Erkarrlabildi2.
* Marmara universitesi Hukuk Fakriltesi Hukuk Tarihi A n a b i l i m d a h .
I o s m a n l r v a k r f k u t u p h a n e l e r i n i n v a k f i y e l e r i n d e k i t a p a r i y e t i i l g i l i g a f t l a r O n e m l i b i r y e r t u t m a k t a d r r . B u k o n u d a g e n i g b i l g i i g i n b k . i s m a i l E . E r u j n s a l , T i i r k K i i t i i p h a n e l e r i T a r i h i I l , K u r u l u g t a n T a n z i m a t ' a K a d a r O s m a n k V a k l f K i i t i , i p h a n e l e r i , A n k a r a 1 9 8 8 , s . 2 4 6 - 2 6 4 .
' M. Akif Aydrn, " Mecelle'nin yururlukten kaldrrrlan altrnct k i t a b r : K i t a b u ' l - V e d i a " , O s m a n l r A r a g t l r m a l a r l , sayt XIII, s . 2 0 7 - 2 2 6 .
Kitabri'l-emdn6tta vedia s6zlegmesi 6nce, ariyet sonra yer ahr. Bu tesadrifi bir srralama de$ildir.
Ariyette ileride g6rtilece$i tizere hem menfaatin temliki hem de malrn tevdii mevcut iken vediada yaln vca malrn tevdii (ida) sdz konusudur. Bu anlamda vedia basit, ariyet murekkep olarak nitelendiritebirit'.
Ariyet sdzlegmesinin tanrmr kitebu'l-em6n6trn mukaddimesinde yaprlmrstrr. Daha sonra aralannda ariyet ve vedianrn da bulundulu emanet sOzlegmeteri hakkrnda genel hukumlere yer verilmigtir. Kitabrn riguncri babrnda "akd ve gart-r idreye muteallik mesdil beyanrndadrr" alt bagh$ryla ariyet sozlegmesine ait aynntlh duzenlemelere geEilmigtir. Bu baghk altrnda 29 madde yer almaktadrr (773-B3z). Mukaddimede geEen 3 madde ve genel huktim olarak konutan 4 maddeyi de goz 6nune ahrsak ariyet sozlegmesinin 36 maddede dUzenlendiSi g6nj[ir.
r. ARiyET sOzlrgMESiNiN TANrMr, KU-
RULMASI VE UNSURLARI
A. ARIYET SOZLESMeSiTiT TANTMT
Mecelle, ariyet sdzlegmesini dedil de sozlegme konusu nesneyi tanrmlamayr tercih etmigtir: "Ariyet meccanen yani bilS-bedel menfaati temlik olunan maldrr ki mu6r ve mristedr dahi denitir." (MAA, md.
765). Mecelle'de, ariyet vermeye i6re, ariyet verene muir ve ariyet alana da mristeir tabirleri kullanrlmrgtrr.
Yukandaki ifadelerden Mecelle'nin ariyet sOzlegmesini
"Meccanen yani ivazstz olarak menfaati temlik olunan malr vermektir." geklinde tanrmladrlr sOylenebilir. Frkrh kitaplannda ise daha de$igik bir tanrmlamayla kargrlagrlmaktadrr. Frkrh ktllliyatf arrndaki tanrma 96re ariyet "Kargrlrksrz olarak bir mahn menfaatini ariyet alana temlik etmektir."4. Ali Haydar Efendi "Mecelfe'nin tarifi gibi ariyeti tarif eden kitap g6rmedim." demekten kendini alamamlgtlt'.
Sefii ve Hanbeli hukukEulara g6re ariyet, bir m a h n k u l l a n r m h a k k r n r n i b a h a s r d r r . i b a h a n r n ik i a n l a m r vardlr. Yenilip igilecek geyleri bir kimseye kargrhksrz olarak vermek anlamrna geldi!i gibi6, bir mahn meccanen kullanrlmasfna izin vermek anlamlna dahi gelmektedirT ki burada kastedilen ikinci antamdrr.
Hanefilerden Kerhi de gafli ve Hanbeli hukukEularla
' Ali Haydar Efendi, Dtirerii'l-Hlikkam gerhii Mecelleti,t- A h k A m , i s t a n b u l 1 3 3 0 , c . I , s . 5 4 5 .
4 Serahsi, el-Mebs0t, Beyrut ty., c.XI, s. 133; Molla Huisrev, Dtirerii'l-Hiikkam fi gerh-i Gureri'l-Ahkam, I s t a n b u l L 9 7 8 , c . I I , s. 24t; ibrahim Harebi, Miilteka'l- E b h u r , B e y r u t 1 9 8 9 , c. II, s. L47; inn Abidin, Reddii,l- Muhtir ale'd-Diirri'l-Muht6r, Beyrut Lgg4, c. VIII, s.
474. Mevsrli (61..683/L284) ise ariyetin, menfaatin
ba$rglamasrndan ibaret oldu$unu ifade etmektedir. itt<
b a k r g t a g a g r r t r c r g i b i g e l e n bu tanrm ashnda yukarrdaki' t a n r m d a n f a r k h d e l i l d i r . zira ba!rgrama nesnenin ayn m u l k i y e t i n i k a r g t l l k s t z o f a r a k t e m l i k e t m e k t i r . Muellif ariyetin t a n r m l n d a " i v a z s r z te m l i k " demek yerine bu trir bir kullanrmr t e r c i h e t m i g t i r ; b k . e t - i n t i y a r li-Talili'l-Muhtar, istanbul L g B 7 , c . I I I , s . 5 5 .
s Afi Haydar, II, 4LS.
6 "ibaha bir geyi bile ivaz ekl ve tenavul etmek uzre ahara i z i n v e r u h s a t v e r m e k t i r " ( M A A , md. 836).
7 Mesela Mecelle'nin 750. maddesinde ibaha terimi bu a n l a m d a k u l l a n r l m r g t r r : " R S h i n i n izni olmadrkEa murtehin rehinden intifa edemez. Amma r6hinin izin ve ibahasryta m t i r t e h i n r e h n i k u l l a n r r v e meyve ve srit gibi hasrlatrnr a l r r v e b u n l a r r n m u k a b i l i n d e d e y i n d e n bir gey sakrt olrnaz."
Y I L : 9 - 1 1 S A Y I : 5 8 SAYFA=473 A R G U M E N T U M
aynt gOruStedir. Kerhi, ariyette nesneden yararlanma miktai ve suresinin belirlenmesinin 5aft olmamastndan hareketle, temel hususlardaki bilinmeztif in (cehalet) temlikin gegerlilifini etkiledi$ini, oysa ibahanrn sthhatini etkilemeJigini Oelirterek bunun bir ibaha oldu$unu ileri surmugtur. Serahsi, Kerhi'nin bu gdrUstintj naklederek, ariyette Sure, yer ve miktar gibi hususlann befirlenmesinin Saft olmadlfitnt, bu tUr bir belidemenin taraflar arastndaki anlaSmazfu!rn sonuglandlrllmasl (kat-r munazaa) amactyla ivazlt akitler iEin arandt$tnt, ariyet verenin nesneyi geri almak istemesi halinde bu hakklnrn mutlak olduf unu, dolayrsryla akit taraflar arasrnda anla5mazfik frkmasrna mahal bulunmadrlrnr ifade etmigtiP. inn A-Uiain de buradaki bilinmezli$in ariyet uerilen geyin bilinmezli!i olmadtf tnt, temlik edilen menfaatin bilinmezli$i oldu$unu, bunun da ariyet akdini fasit krlmayacadrnr ifade etmektedirs.
itci tanlmlama arastndaki farkhhk dnemli bir hukuki sonug do$urmaktadrr. Ariyet menfaatin temlikinden ibaret kabul edilirse, ariyet alan kiSi s6zlegmeye konu nesneyi bir bagkasrna ariyet olarak verebilir. Ariyet bir ibaha olarak nitelenirse o takdirde ariyet alan bu tasarrufta bulunamaz sadece kullantm hakkrna sahip olurlo.
Ariyet kelime olarak birkag anlama gel- mektedir. Ndbetlegmek, htzllca gidip gelmek an- lamlalna geldi6i gibi bir nesneyi kargrfuksrz olarak kullanmayr istemek insana zor gelebilece!inden utanmak ve aylp anlamlarlna dahi gelmektedir' Serahsi, ivazdan arf oldu$u igin bu anlama gelmek uzere ariyet denildi$ini ifade etmektedirll'
B. TANIMIN MUKAYESELI HUKUK AEISINDAN
DEGERLEN oiniu'n rsi
7. Roma Hukukunda
Roma Hukukunda ariyete commodatum adt verilmi5tir, Commodatum, tuketilemeyen bir nesnenin, iade edilmek uzere ivazslz olarak difier bir kimseye verilmesidir. Roma Hukukunda ariyet verenin malln maliki olmast 5artr aranmaml5tlr. Bir htrslz bile galdrfr nesneyi ariyet btara[ di$er bir kimseye verebilir. ileride aynntttt olarak gfirulece$i uzere Mecelle ariyet verenin menfaat mulkiyetine sahip olmast 9aftnt aramt5fir.
Ariyet alana dedentor denilir. Dedentor' malln korunmasl igin yaptrdr masraflarl ve maldan gdrdtidri zararlan talep edebilir. Ariyet s6zlegmesinden do$an davanln ismi actio commodatidir. Ariyet, Roma Huku- kunda da islSm Hukukunda oldu!u gibi ayni bir sozlegme oldu$undan ancak ariyet nesnenin teslimi ile sdzlegme olugmakta ve o andan itibaren ariyet alan borE atUna girmekteYdil2.
2. isvigre-T[irk, Alman ve Fransz Hukuk- lannda
Ariyet sozlegmesi, Borglar Kanununda mehaz kanunda oldu$u gibi "Ariyet bir akittir ki onunla ariyet veren bir Seyin bedava kullanllmaslnl ariyet verene brrakmak ve alan dahi o geyi kullandlktan sonra geri vermekle mtikellef olur." Seklinde tantmlanmlstlr (BK' md. 2gg). Turk Borglar Kanununun dUzenlemesi iginde
I Serahsi, XI, 133; aynca bk. Mer6inini, el-Hidaye, c. III, istanbul ty, s. 220.
e ibn Abidin, vIII, 474-475.
1 0 Vehbe Zuhayfi, el-Frkhti'l-isl6mi ve Edilletiihu, 9am 1 9 8 5 , c . V , s . 5 5 . T a n t m l a m a k o n u s u n d a a y r t n t t l t b i l g i i g i n b k . A l i H a y d a r , I T , 4 1 1 - 4 1 5 .
1 1 S e r a h s i , X I , 1 3 3 .
1 7 KarakagyEh, s.. 9; Salvatore Di Marzo, Roma Hulkuku, g e v . Z i y a U m u r , i s t a n b u l 1 9 5 4 , s . 3 6 9 ; T u r k f i n R a d o , R o m a H u k u k u D e r s l e r i - B o r g l a r H u k u k u , i s t a n b u l 1 9 8 2 , s . 7 0 .
ariyec s6zlegmesi rvai bir sdzlegme niteli$indedirl3' Buna g6re, taraflann anlagmalarl akdin olugmasl iEin yetediJir. Ancak ariyet alantn borcu, 6zellikle iade borcu geyin kendisine teslim edilmesinden once do$maz. Bu sonuq do$al olarak sdzleSmenin tamam- lan-maslyla ilgili O-egit,- ifasr ve hukmu ile ilgilidirla' Yukarrdaki tantmdan anla5rlacafir Uzere ariyet sfizlegmesi eksik iki tarafa borg ytikleyen sOzleimelerdendir. Ariyet veren nesneyi ariyet alana teslim etme yukumh.ih,igu alttna girmekte buna kargtltk ariyet alantn nesneyi geri verme borcu ancak nesneyi tesiim almastndan sonra ortaya grkmaktadtr. Bu gekilde, taraflarln borglarl bir karSrlrkfufik iEinde olma- maktadtrl5.
Alman ve Franstz Hukuklarr ise ariyeti ayni akit olarak kabul ederler. Ancak iki ulkenin doktrini ariyeti rvai akitlerden sayma e$ilimindedir. Franstz Hukukunda ariyet kazln bir tUru kabul edilir. Buna g6re kana tuketim 6duncu, ariyete ise kullantm oOUncU denmektedirls.
c. BENZER HUKUKI I9UTqLERDEN AYRIL- MASI
1. AriYet ve BaQglama
Ba$r5lama (hibe) bir malt ivazsv olarak b a 5 k a s r n a t e m l i k e t m e k t i r ( M A A , m d . 8 3 3 ) . A r i y e t i ba!rSlamadan aylran unsur ariyet altnan Seyi geri ueime borcunun bulunmasrdtr. Di$er bir 6nemli nokta da ba$rglamada, bafrSlanan Seyin mUlkiyeti ba$rglanan gegtigi halde ariyette rakabe adr verilen kuru mulkiyet iriyet verende kallrl7.
2. AriYet ve Kaz
mecefle'de kaz akdi duzenlenmemiStir. Kanla ilgili hukumler flkrh kitaplannda yer altr. Buna gore 16o, misliyattan olan bir mafi daha sonra mislini almak r.izere bagkasrna borg vermektir. Ariyeti kazdan aylran y6n, ariyette verilen geyin aynen geri verilmesi zorunlulu$unun bulunmastdtr. Kan da ise sdzlegmeye konu 5ey aynen iade olunmayrp misli iade olunur' Ariyetten'do$an borE, parga borcu, kazdan dof an borE ise nev'i borcudur. Aynca tagtnmazlarln ariyet sdzlegmesine konu edilmesi mUmkun iken tagtnmaza iliskin bir karz akdi dtjgUnUlemez. Kaztn konusu genel- titile misli esya oldugu harde ariyetin konusu genellikle gayri misli 5eYlerdir18.
3. AriYet ve Kira
Mecelle'ye g6re kira (icare) menfaat-i mafumeyi ivazt malum mukabelesinde bey' etmektir (MAA, md. 405). Gerek ariyet gerek kira kullandtrma amactnr guden sozleSmelerdir. Her lki sdzleSme de emanet s6zlegmelerindendir (MAA, md. 762). iXi sdzlegme araslndaki en flnemli fark ivazlt olup olmama noktaslndadtr.
4. AriYet ve Vedia
Mecelle'ye g6re vedia, "kendi maltntn mu- hafazastnt di{ere ihale etmektir" (MAA, md. 764).
1 3 Aksi gorug igin bk., Sakir Berki, "Ariyet", AUHFD, sayl 1- 2 ( 1 9 5 4 ) , s . 2 9 6 v d .
1 4 ' F. - f r i e c m e t t i n
F e y z i o l l u , B o r g l a r H u k u k u , A k d i n M u h t e l i f N e v ' i l e r i , i s t a n b u l 1 9 8 0 , c . I , s . 7 2 7 .
is Cevdet Yavuz, Ti,irk Borglar Hukuku 6zel Hiikiimler, 5 . b a s k r , is t a n b u l 1 9 9 7 , s . 3 6 0 .
1 6 Hacl Adil, "isvigre Hukuk-r Medenisine nazaran 6dung v e r m e k ( A r i y e t u e k a r = ) ' , D F H F M , c . I V , s a y t 2 3 , ( i s t a n b u l
1926), s. 1.
1 7 Ai!rglama konusunda genig bilgi igin bk. Abdtllkadir
$ e n e r , i s l 6 m H u k u k u n d a H i b e , - A n k a r a 1 9 8 4 .
f s M. Ahmed zerka, el-Frkhii'l-isl6mi fi sevbihi'l-cedid,
$ a m 1 9 6 8 , c . I , s . 2 7 3
SAYFA:474 Y I L : 9 - 1 1 S A Y I : 5 8
vediayla ariyet arasrndaki en dnemli fark vedia alana mall kullanma hakkrnrn verilmemesidir. Ayrrca vedia alan yaptrlr muhafaza isi kargrfr$r ucret talep edebilir (MAA, md. 777). Borglar Kanununa g6re de vedia sozlegmesi Ucretli olabilir (BK. md. 463/II).
D. ARiyET SOZLE$MESINiN KURULMAST VE
UNSURLARI
1. Genel Olarak
Mecelle sdzlegmeyi "Akit, tarafeynin bir hususu iltizam ve taahhrit etmeleridir ki icab ve kabu[in iftibatrndan ibarettir. " geklinde tanrmla- maktadrr (MAA, md. 103). islam Hukukunda akdin kurulmasrna rukun ve inikat adr verilmektedir. inikat,
"icab ve kabu[in mutealhkrnda eseri zahir olacak vechile yekdilere bervech-i megruh ta'rikidir" (MAA, md. 104). Gonildu0u uzere frkrh kitaplannda ve Mecelle'de sozlegmenin kurulmasr ile ilgili icap ve kabul kavramlan bugrin de kullanrlageten kavramlardrr.
Ancak bu benzerlik yanrltrcr olabilir. zira isl6m Hukukunda sozlegmenin kurulmasr Trjrk-isvigre Hukuklanndan farkfr olarak iki ana agamada gergekle- sir. icap ve kabul ile dolan sdzlegmenin kurutabifmesi iEin srhhat gartlan adr verilen bazt ek garttann da yerine getirilmesi gerekmektedir ki bu gartlarrn eksikligi akdi fasit krlar. Fasit akit batrl akit demek degitdir; dogmug ancak sakat olarak kurulmugtur. Bedeli meEhul olan satlm sdzlegmesi bunun bir 6rne$idir.
Bu iki asamanrn drgrnda eklenmesi gereken ve gerekti$inde yerine getiritmesi aranan iki ajama daha vardrr. Bunlar nefaz ve luzum garttandrr. Akdin sonue do0urmasr bir bagkasrnrn izin veya icazetine baflr olup da bu yerine getirilmemigse akit gayr-i nafizdir.
Bagkasrnrn izin veya icazetine ba!h bulunan akiilere mevkuf akitler adr verilir. Akir, bagkasrnrn izin veya icazetine ba!h olmamakla birlikte taraflardan birine seEimlik hak tanrdr!rndan 16zrm yani ballayrcr o l m a y a b i l i r l .
2. Ariyet sozlegmesinin Kurucu llnsuru: icap ve Kabul
Hanefi mezhebindeki baskrn gdruge g6re ariyet sdzlegmesinin rriknui yani kurucu unsuru ariyet verenin icablndan ibarettir; ariyet afanrn kabul beyanl aranan bir gart de$ildir. Hanefi hukukEulardan Zrifer'e gore ise ariyet alanrn kabulu dahi ariyetin ruknudut'.
Bu farkhlrk ariyeti tek taraflr ya da iki taraftr hukuki iglem olarak nitelemekten kaynaklanmaktadrr. Ariyeti ve balrglamayl tek taraflr hukuki iglem olarak kabul eden Hanefi hukukgular, ariyette menfaat mulkiyetinin di$er ekit tarafa gegmesi igin matrn teslimini gerekli gormuglerdir. Ancak bu gereklilik, ariyetin tek taraftr hukuki iglem olmasr nitelifiini dedistirmez. zira hukuki
iglem teslimden 6nce yani sadece icapla
tamamlanmrgtrr. Kabul ve teslim alma akdin kurutmasr iEin defil, iglemin hukuk? sonuglannrn meydana getmesi iEin garttrt'.
Mecelle, Zifer'in igtihadlnr benimseyerek ariyeti gift tarafh bir hukuki iglem olarak nitelemigtir.
t isl6m Hukukunda sdzlegmenin kururmasr konusunda bk.
H a y r e t t i n K a r a m a n , M u k a y e s e l i isl6m Hukuku, istanbut 1 9 8 8 , c . I I , s . 4 6 v d . ; A b d u l k e r i m Zeydan, el-Medhal li- D i r 6 s e t i ' g - g e r i a t i ' l - i s l 6 m i y y e , B a $ d a t 1 9 8 6 , s . 2 g B v d . 2 Kasani, Bedaiu's-Sanai fi Tertibi'g-gerai, Beyrut 1996, c . V I , s . 3 2 7 .
1 u , A t i r A y d r n , " i s l d m H u k u k u n d a t e k t a r a f r r h u k u k i i g l e m " , i s l a m v e o s m a n t r H u k u k u Aragtrrmalarr, istanbul 1996, s . 2 2 3 . o z e f li k l e b a $ r g l a m a n r n t e k t a r a f l r b i r h u k u k i i g l e m o l u p o l m a d r $ r h u s u s u n d a g e n i g b i l g i i g i n b k . K a d r z 6 d e
gemseddin Ahmed, Netiici,i'l-Efkir fi Kegfi'r-Rum0z
v e ' f - E s r i r , c . I X , K a h i r e L970, s. 19 vd.
A R G U M E N T U M
Buna gore ariyet iglemi bir akit olup, icap, kabul ve teati ile kurulur: "i6re icap ve kabul ile ve teati ile mtinakit olur. Mesela bir kimse birine su mahmr sanan iare ettim yahut ariyet verdim deyip o dahi kabul eyledim dese yahut bir sey sOylemeyerek kabz etse veyahut biri dilerine su malr bana ariyet ver deyip o dahi verse i6re munakit olur." (MAA, md. 804).
Mecelle'deki bu ifade bize Mecelle,nin Hanefi mezhebindeki baskn gdrugu de6il de imam Zufer'in igtihadlnr benimsedi$ini gdstermektedir.
Taraflar gergekten akdi orugturmayr amae - lamrglarsa, Mecelle'nin 3. maddesinde yer alan
"UkCrdda itibar mekasrd ve medniyedir, elfaz ve mebdniye de$ildir." ilkesi gere!i kullanrlan lafvlar s6zfegmenin kurulmasrnda onem taglmaza.
icap ariyet veren, kabur de ariyet aran tarafrndan yaprlabilece$i gibi tersi de mtjmkrindurs.
icap ve kabul yerine bu anlama gelen fiiti tasarruffarla da akit kurulabilir. isldm Hukukunda buna te6ti adr verilir. Vaat ile sOzlegme kurulmug olmaz. Mesela bir kimse dilerine "Yann kullanmak rjzere su mahnr ver.,, dese, di$eri de "yann veririm." geklinde ievap verse ve bunun rizerine ariyet isteyen ertesi gun gidip o nesneyi izinsiz olarak afsa gasrp durumuna duger. zira henuz ariyet sozlegmesi kurulmug olmayrp sadece mricerret bir sozlesme vaadi s6z konusuduf .
Ariyet sdzlegmesine konu mahn bilinmesi gerekir. isl6m Hukukunda kural olarak akit anrnda mevcut olmayan bir nesne sozlegmeye konu olamaz.
Mesela denizden grkanlacak inci hentlz grkanlmadan sdzlegme konusu yaprlamaz (MAA, md. 811).
Ariyet verenin, sdzlegmeye konu mala mafik olmasr gerekir. Daha 6nce de belirtildif i gibi ariyet menfaatin kargrhksrz olarak temlikinden ibarettir.
Temlik ise ancak malikin yapabilecefii bir tasarruftur.
Bununla birlikte, ariyet verenin matrn rakabesine yani kuru mulkiyetine sahip ormasr gaft olmayrp sadece menfaatine malik olmasr yeterlidir. Mesela menfaat mtilkiyetine sahip olan kiracr evi bagkasrna ariyet ofarak verebilir. Aynca Meceile'nin 919 ve 820.
maddelerinde yer aldrlr uzere ariyet alan dahi nesneyi bagkasrna ariyet ofarak verebilir.
Ariyet verenin sukutu kabul sayrtmaz. stikut, icap kabul ve teatiden biri kabul edilmedili gibi susan kigiye (sdkite) soz isnat orunamayacagi Mecelle,nin genel htikumlerinden biridir. Aynr hukmrin devamrnda
"Maraz-r hacette sukut ikrardan sayrhr.,, denilmigtir.
Ariyet verenin stjkutu maraz-r hacette vaki olamayaca$rndan kabul ve rva otarak yorumlanamaz.
Ariyet alanrn sukutu ise kabul sayrrrr (MM, fi1d . 67).
3. Ariyet sdzlegmesinin Tamamlayrcr lhnsurlarr (Srhhat gaftlarr)
a .
Hanefilere g6re ariyet verenin temyiz gricrine sahip olmqsr yeterlidir, bulula erme gartr aranmamr5trrT. Akll hastasr ile veti yJ oa vasisinden izin almayan kuguf un ariyet sozlegmesine taraf olmasr mtimktin defildir. Sabiyy-i mezun denilen izinli kuguk ariyet ahp verme ehfiyetine sahiptir (MAA, md. gog).
Gayri mtimeyyiz kugtik tam fiil (eda) ehliyetine sahip bir kimseden bir nesneyi ariyet ofarak alir da nesne
a ibrahim Halebi, II, L4.l; Ziyaeddin Turkzdde, Mecelle-i A h k 6 m - r A d l i y e g e r h i , istanbul 1312, s. 432.
s Mustafa Fevzi, Meceile-i Ahkam-r naliye'den Kitabti'l- E m i n 6 t v e K i t a b i i ' l - H i b e g e r h i , istanbul 1328, s. 90.
6 Ali Haydar, II, 549.
7 Kasani, VI, 327 .
