第四章 人、物、cemas 的轉換
第二節 死亡、tavitavi’與’uma’an
透過Pu’uma’an 的 kai,即本章第一節的 kai 6 與 kai 15 的分析,我們掌握了原 本其意義僅代表是物質或空間的’uma’an 成為具有 cemas 性質的轉化過程。由之,
我們可以大膽地說,排灣人的物是物,但有神性;物是cemas,然也不是 cemas。
那麼,究竟’uma’an 與放置’uma’an 的 tavitavi’(放已祭祀過的祭品之處)關係為何?
另外,在新的’uma’an 要放在專門擺放’uma’an 的位置時,那些要給予他保護與照 管的、之前的、住在原先有的(舊的)’uma’an 裡面、已在非人界的 vuvu 與 matjaljaljak 是如何成為cemas 的?反過來問,在既物非 cemas,既 cemas 又非物的’uma’an 之 前流動穿梭的人,如何化身成為’uma’an 的 vuvu 和 matjaljaljak?又,這個與排灣 人的’uma’具有不可分離性、在蔣斌(1995)的研究中被稱為是「『家屋中的家屋』,
也就是家屋的『精髓』。」(p.202)的’uma’an,其最初與’uma’的關係是如何發生 的?這些是筆者接下來想要進一步探究的。
宇宙的層界除了Na’emati 的居住世界 pidi 是人不能到的之外,其餘的都是人 存在的地方,而「死亡」是貫串不同層界的方法。(譚昌國1992:45)根據神話,
人原來是不死的(石磊 1971:462),但何以最後終必一死?按照下列這則流傳在 屏東Makazayazaya(瑪家)的 tjaucikel(講述)可為我們找到線索:
tua zua nu vavulungan anga caucau, a za male’a’aljak, a male’avuvu niamadju vaik anga masengeseng a seman sangel tua zua kasiw; remezerez, rimizariz ta kasiw, sa san sangeli a iladjan niamadju, sa pa’iladji a lamaljemaljeng a pizua. sa za lamaljemaljeng maleta na qimiladj i zua cuacuai anga ini a migaguagua’, au a zua kinacavacavan niamadju manu macacaing anga a ta zua iniladjan a kasiw, a za sangel, a za iladjan. sa kemapaz a tjaljuzua. a kemapaz, sa venevu’ ta mala cemel i tua kinacavacavan, patje i maza i ulu’, a min anga maca makeljang tu caucau a kalipekipekip timadju. sa a za na mayatazua, mavan anga za sipaseljenguanguaq nua male a kakedriyan ta lamaljemaljeng. numevulung anga tiamadju, a tacemkemkeljan i tua taqinaljanaljan mamamaw a matazua.
macacuacaul ta na matucu a kakudan. sa nu li vaik tiamadju a sema vavuwa, sema kavuavuwan, nu i zua qemaljup tiamadju a sema gadu, pasasaven a zua lamaljemaljeng niamadju, sa pavalin, sa maqadaw, mavali a za tiamadju,
salengua’ tiamadju. patje tjanu’ita ta ’uma’ na miseleman. sa nu mangetjez anga tiamadju kemasi vavuwa, kemasi kavuavuwan nu masulesulem, pai, caculjuin anga tiamadju uta a pasa i maza i tjuma’. avan nu vucelelj nu ’azemezemetj, manu qemesan tiamadju, manu saqetju’ tiamadju aya. sa aya tua nu tja cuacuai a cavilj tja tjuluvu a lamaljemaljeng a na maya tazua a pinaqiladj i tua sangel, i tua kasiw. sa a nu amin sa’amaya za pasasaw niamadju tua lamaljemaljeng, a tua patjumaq, patjevecekadan nu adaw, nu vengin. aza male a lamaljemaljeng i a bulai a mayatazua a papusadjelungan tua tja tjaivilivililj, tua tja ’aljak, tua tja vuvu, timitjanga lamaljemaljeng a sikapaula niamadju aya. sa maljavaljaval tiamadju. i zua timadju a na masan puvaluvalung ta lamaljemaljeng a maya tucu: “ u vaik a’en a kalim tua li tja sazuan, tja ’a’ateveljan, tja kakaizuanan a palalau; nu vaik a’en, a ita adaw, drusa adaw, patje pitju’ a adaw, sa ini a en a kicepeliw, makeljang tu izua za nangua’ a lavac a li tja tjaljuzuan a lamaljemaljeng. sa kitjavililju anga ta u pinakazuanan.” aya timadju. pai, ljemau’i tiamadju a zuma, sa vaik aza timadju. kemaljavaljava tiamadju, ita a adaw aya, drusa a adaw, patje pitju a adaw, ini ka mangetjez timadju. manu izua caucau a pa’enetj taza sini’aivu naza vavulungan. kakatiatiaw, a vaik a sema gadu, sema vavuwa a masengeseng a za male ka kakedriyan, ma’acuvucuvung, vaik tiamadju a matjatjaivilivililj taza pinakazuan naza timadju a sangasangasan a navaik, sa meneka anga tiamadju i ’inaljan.(口述者:酋卡爾[許松, 2009/02/26]/
記音者:筆者)
還有一則來自Tjadridrik(大谷)有關 tavitavi’(放已祭祀過的祭品之處)的由來也 可以幫助我們解開這個疑惑:
izu za na male ka tja vuvu, sinia’upu’ anga tua lamaljengan aya; na kalipkipkip anga ta kinalamaljeng, ika macai aya; kadjau ki pida nga ’idai a cavilj nimadju, ika macai aya; au, numaitucu, tja san tjaucikelau’an numaya, tja sipa’upuan timadju aya; kau, aza tavitavi’, avan azua sinan timadju azua;
tu sinan kakitarangan anga tua ’uma’an timadju tua kinaladru’ nua nasi;
kadjau ki na pida ’idai anga kina i kacauwanan nimadju; aza ’aljak lja, ika a midradrua anga ta kina lamaljeng, na nama’ama’al anga aya, lja’ua, nakamayan sakamaya a kalipkipkip aya, ika macai aya; kau, sinipa’upu’ na lamaljemaljeng aya; kau, pinizua i ta ’uma’an i vecekadan; azua nu palisi angata padjaljudjaljunan azua, a timadju.(口述者:saDremedreman[朱連 金, 2007/08/25]/記音者:筆者)
上列二則 tjaucikel,我們看到 vuvu/matjaljaljak 的「長生不死」是其共通點,
而以不同狀態繼續生存在人間則是二者的殊異點。前者lamaljemaljeng(老人)的 pu’ita tjen a macai, sa tje sa tua cemas; nu si pulima i tjen a macai, sema tja nu ’a’awuwan i tjen, avan a zua kema lja nekanga i tjen. nekanga i tjen, a zua tja luse’ anga na sema tja nu ’a’awuwan.(口述者:saKeljeng [曾綉琴,
2007/01/27]/記音者:筆者)
[譯文]
我們人哪死了之後,我們就終結了。當我們第一次死時,我們就到cemas 那裡;當死了五次之後,則就進到’a’awuwan(真正的竹子)裡面。那時,
我們就是真正的沒有了;我們沒有了,進到’a’awuwan 的就只是我們的淚 水而已了。(翻譯者:筆者)
另外一種則是把人死後的去處描述的非常清楚:
首先死者之魂來到i tjemakaziang 之暫時居所,在此先化為蛇,再化為禿 鷹;當通過了象徵幸福的竹子後已幾乎化成水昇天了。此時再由造物者 決定此人之魂應到i makarizeng 和祖先們一起,或是直接上到 i tjarhi vavau 和創立部落的祖神88們一起。經過上述蛇、禿鷹至化為水之過程後,魂才 達到永生,不再轉化,到達永久的居所i makarizeng。(許功明 1994:12)
排灣人如何成為cemas?在第二章第二節對 cemas 的意義之討論中,既已事先透露 人活著是因cemas 內住於身體裡面,而身體停止運作也是因 cemas 已離開的緣故。
所以無論人活著或已無氣息都是 cemas,只是以不同的形式存在著。而死亡的發 生,從前面二則 tjaucikel 來看,筆者認為除了是長者與晚輩雙向對彼此的憐愛與 疼惜之表現以外,很重要的是,藉由存在的形式轉換,後代可和vuvu 與 matjaljaljak 在’uma’裡面永遠住在一起。亦即放置’uma’an 的 tavitavi’(見圖 18、19、20),成
圖18 ’uma’an 之一(目荄拍攝)
88 本段描述的「祖先」指的是不具名的 vuvu,「祖神」則指有具體名字,且出現在 tjaucikel(講述)
箭頭指處即是’upu’裡面的 tavitavi’和’uma’an
圖19 圖 18 的 tavitavi’與’uma’an 之放大版(目荄拍攝)
圖20 ’uma’an 之二(舊古樓遺址)(官佳岫提供)
為人間的後代與非人界的vuvu 和 matjaljaljak 溝通的場域;’uma’an 按照上一節的 分析,也就是vuvu 和 matjaljaljak 居住的地方。因此,當人一旦死亡,且喪禮所有 相關的palisiyan 都執行的正確無誤時,就是以好的 cemas 的狀態存在,反之就變 成壞的cemas,亦即 galalj(鬼)游移飄蕩在人間與非人界。至於人死後在’uma’an 的身份是vuvu 或是 matjaljaljak,就要看人間的後代與他的關係是什麼來決定。以 下筆者舉一段與報導人的問答作為例子來說明:
筆 者:以最近去世的Dra’ai 的媽媽 saLavulavu 為例。當她死後就成為 Dra’ai 的 vuvu 嗎?
報導人:假設現在我們mapalisi 的對象是 Dra’ai,則“malekavuvu”是指她的媽媽的 tjaisangas(前輩),而“malekamatjaljaljak”則是指她的爸爸和媽媽。
筆 者:所以“malekavuvu”不包括 Dra’ai 的媽媽 saLavulavu 在內?
報導人:對。
筆 者:那人死後要怎麼樣才會變成vuvu?
報導人:我們的雙親的雙親就是vuvu 啊。“malekavuvu, malekamatjaljaljak.”就是指 我 們 的 vuvu 以 及 我 們 的 matjaljaljak 。 至 於 “tja sumusumusen, tja sevalivaliten.”指的則是我們正在取代的那些去世的年代更久遠的 vuvu。
筆 者:但是我們並不知道他們是誰。對不對?
報導人:對,我們不知道他們是誰,不過我們總是一定會有vuvu 的嘛;以前的、
很早之前的vuvu。
從以上對話,可以知道排灣人稱呼’uma’an 裡面的 vuvu 和 matjaljaljak 是以人間的 親屬關係作為依據。從這兒,我們看到死亡對於排灣人而言,並不是威脅與失序,
而是一種可以使ta’uma’anan(同一家人)生生世世、長長久久生活在同一個’uma’
的作法;死亡並沒有阻礙 ta’uma’anan 在關係上的持續,反而藉由’uma’an,這個 關係的維繫超越了空間與時間。更詳細地說,站在 Dra’ai 的位置,當 pulingau 對’uma’an 說“malekavuvu”時,其指涉對象是第二代以後(含第二代)的 vuvu,而
“malekamatjaljaljak”則是指 Dra’ai 自己的 kama(爸爸)和 kina(媽媽)。(見表 6)
從親屬關係的推衍,讓我們明瞭’uma’an 是同一個’uma’各個世代的 vuvu 的靈魂(見 本章第一節的kai 14)聚集與累積的地方。無怪乎,報導人會說出「我們總是一定 會有vuvu 的」之類的話。又或如吳燕和(1993)敘述的:「本家去世的長輩親友都 是祖靈vuvuvuvu(祖輩尊稱之“復合語”。」(p.123)因此,對 Dra’ai 的孩子而言,
假設某一天Dra’ai 去世,那麼’uma’an 裡面的“malekavuvu”是指 saLavulavu 與之前 的vuvu,而“malekamatjaljaljak”則是指 Dra’ai 本身。
表6 排灣人世代關係脈絡89 直系親屬稱謂
+4 kakavic +3 a’idung
+2 vuvu
+1 kama, kina(saLavulavu)
0 kaka/vetjek/cekelj/valjaw(同世代)
-1 ’aljak(Dra’ai)
-2 vuvu -3 a’idung -4 kakavic
說明:第二代、第三代與第四代的vuvu、a’idung 與 kakavic,甚至是第五代 之後的,都統稱為“vuvu”。
旁系親屬稱謂
malekaka, malevetjek, malevaljaw, malecekelj 第一代 malesikacekelj 第二代
malesikatjala’ita 第三代
sikatjala’ita sangasangasan 第四代
說明:第四代以後稱為tadjalan 或 kasusu,不限世代數,只要有血緣牽涉,
就是cunguljan(親戚)。 t+[in ]+avalj+[an]組成,字根為 tavalj,意思為「有種……(東西)」。因此,每 次排灣人向’uma’an 執行 palisiyan,並向其拋撒祭品時,也就是表示這是一個種植 的動作,其「種」的東西是有生命,是會發芽,會長大,並且是要收割的;整個 向’uma’an 執行 palisiyan 的動作,就是向 tavitavi’種植的象徵性動作。從 Pu’uma’an 的kai,可以知道種植的東西,即是那些獻出的所有祭品,包括 via’、豬骨、酒等,
而要收割的,則是從’uma’an 的 vuvu 和 matjaljaljak 那裡來的所有益處。而’uma’an
89 本表主要依據譚昌國的「世代圖」(1992:110-111),另加筆者的田野資料與說明。
與tavitavi’(放已祭祀過的祭品之處)的關係究竟為何?已如上述第二則的 tjaucikel
(講述)所表明的,我們的vuvu 因為年紀太過老邁,所以成了房子石牆的一部份。
那個石牆凹陷的地方,就是 tavitavi’(放已祭祀過的祭品之處),「那個 tavitavi’被 當做是他;…被當做是專門托住’uma’an 的。」不過,這個 vuvu 眼睛始終是眨著 的;他就是不死。「所以老人家就將他和石頭一起搭疊起來;就將他安置在’uma’an 的中間。老人家當做是tavitavi’的;那個,也就是他。」
那麼這樣說來,對’uma’裡面設有具體的’uma’an 的人而言,’uma’an 是他們向 vuvu 和 matjaljaljak 求取福運與保護之處。反之,沒有設置的,他們如何種植與收 割?由於舉行 Pu’uma’an 要殺豬,因此對經濟不優渥的’uma’來說,邀請 pulingau 執行這個 palisiyan 是個沈重的負擔,因此變通的方法就是把已經作過祭祀的祭品 找個’uma’裡面適合擺放的地方放著。這個位置可以說就是這個’uma’的’uma’an。
「當他們 mapalisi 時,就只要把祭品放在那兒即可,“ini ka palaing tu izua tja puvuvuvuvuan.”(我們不一定要有放 vuvuvuvu 的位置)。」saKedrekedr 這樣說。從 她使用“puvuvuvuvuan”,即’uma’an 就是 puvuvuvuvuan,印證上一節 Pu’uma’an 的 kai 一再反覆提到的,’uma’an 是 vuvu 和 matjaljaljak 的地方。puvuvuvuvuan 是由 pu+vuvuvuvu+an,意即「放置 vuvuvuvu 的地方」,時下一般慣稱為「祖靈屋」。
從這裡也讓我們看到,不僅頭目有 puvuvuvuvuan,一般人也有。二者的差異在於 社會階序的身份,頭目會另立築起外形似’uma’一般的 puvuvuvuvuan(見圖 21、22、
23、24),但是一般人的 puvuvuvuvuan 就是’uma’裡面的’uma’an。
圖22 puvuvuvuvuan 之二(土坂頭目家系 SALJINGUSAN)(筆者拍攝)
圖23 puvuvuvuvuan 之三(台坂頭目家系 MALJALJAVES)(筆者拍攝)
圖24 puvuvuvuvuan 之四(土坂頭目家系 PATJALJINUK)(筆者拍攝)
據此,’uma’an 從 Pu’uma’an 的 kai 與動作,以及非 pulingau 對其的形容,由
據此,’uma’an 從 Pu’uma’an 的 kai 與動作,以及非 pulingau 對其的形容,由