Hizmet aktinin yaprlmasr, muhtevasr ve sona ermesi ile ilgili hususlan diizenlemek tizere iqgi sendi-hasr ile iqveren sendikasl veya sendika tiyesi olmayan igveren arasrnda yaprlan toplu iq scizleqmeleri (TSGLK. m . 2), kapsadrklan iqyerine ya da iqyerlerine iliqkin olmak tizere, hizmet sozleqmelerinde dtizenlen-meyen ya da dtizenlenmiq olrnakla beraber gtintin ko-gullanna uygun olmayan konularda belirleyici hti-I<umler igermektedirler. Sendikalann yogun faaliyetleri sonucu imzalanan bu sdzleqmelcr kural olarak taraf'senclikasr tiyesi iqgilere hak ve menfaat-ler saflamaktadrrlar'. Ztra bir toplu iq sdzleqrnesine taraf olan sendikanln sadece kendi rlyelerinin hah ve menfaatlerini gdzetecegi bir gerqektir'. Bir baqka de-yiqle; sendikarlar bir toplu ig sdzleqmesi imzalanrrken, her zaman igin kendi uyelerinin hak ve menfaatlerini gozetmektedirler.
Bu durunru goz ontine alan .yasakclyucu da 282L sayrh SK. rn. 36'da getirdigi dtizenleme ile iEgi ve iqveren sendika veya konfederasyonlannrn, kencli fanliyetleri ile tiyelerine sailadrklan hak ve menfaat-lerin tiyesi olma-r-anlara uygulanmaslnrn, 'Ioplu iE Sozleqmesi Gr:ev ve Lokavt Kanunu huhiimleri sahh kalmak kaydr ile sozkonusu sendika veya konfederas-yonun yazrh muvafakatine bagh olacagr esasrnr getir-miEtir'.
Ru kontrda 2822 sayrlr TSGLK.'da yer zrlan dii-zenleme ise 9. maddededir. Bu madde, bir istisna dr-qrnda; ki bu istisna dayanrqma aidatr odemek suretiy-le toplu iq scizsuretiy-legrnesinden yararlanmadrr; toplu iq sozleqmesi htikumlerinin kural olarak taraf sendika iiyesi iqgilere uvgulanacafrnr belirtrnektedir'.
' j ' D o l < t t z E y l i i l L T t r i v c l r ' s i t c s i , I l < t i s a c l i v r : Ic l a l i B i h n r l u ' F a l < t i l t e s i , Q a l r S -n t a E k o -n o -n r i s i v t r B -n d r i s t l i I l j s k i l c r i I l i i l t i -n r r i .
il
i i e r y a n d a n , S K . m . l l 6 ' d a e s a s i i n e r n L i t s t . \ ' a I l l r u s t t s . T S G L K . I n . g ' d a d t i z e n l e n e l ] i s t i s n a i c l L l t ' u l r c l t s r n c l l t : scizleqmenin taraf sendika ti;resi oltttilt'attlat'rt Lt\:s-l-l-l a n m a s r k o n u s u n c Lt\:s-l-l-l z r s e n d i k a n r n n t u v a { i r l i i r t i r t i r r i u ' i r -n a c a i r ; " s e n d i k a n r n k e n d i f a a l i . y e t l e l i i l c t i v c l e t ' i r t t ' s a g l a d r f r h a h v e r n e n f a e r t l e r r " s c i z l c r l i n c l e r t r ) r , ' \ ' i n a t t l i t -qrlmasr gerektigidir.
B t r h u s u s u n a c r k h $ a l < e r v u q t L u ' L r l n t i , t s t i c j r r l t e l ' q e y d e n 6 n c e 2 8 2 1 s a y r h S K . ' n l u r 3 1 . m a c l c l c s i r i i t t s i i z i r -ntinde tutulmast gelekecehtir'. }'ru nr atclr-le t:s k i '27 .l sir -y r h S K . ' n u n 1 9 . m a d d e s i n i r r ) r e r i n i i t l t t t t . - l t t t c i t l i o r a d a k i d u z e n l e m e c l e n o l d u h c a f a r k l r l t i r c l i i z t ' n l t ' l t t ( ' getirmiqtir"( 1 ).
Sozkonlrsu ll 1. rnadde. eskisin clcr-r iu r'lil t oli-t t'lt li:
b i r s e r r d i k a y a i . i y e o l m a y a r l v e t d a t , a r a i ' s c r r c l i l t r r c l t s t n -d a b a q k a b i r s e r n -d i h a y a t i y e o l a n i r s c i - v i , Q c s i t , l j l r i r l i \ r c r n e n f a a t l e r a E r s r n d a n , t o p l u i q s o z l e s n r c s i n i n L r v g L l l i t t t -d r i r t a r a f s e n -d i k a t i y e s i i q g i l e r l e e ; i t L t t t , t t t t - t s \ r c h t t i s g i l e r i n y a s a g e r e i i s e n d i k a h i E q i l e r l e a . \ r n t h l , t k l i , r r a s a -h i p o l a c a i r n r e n r r e d i c i b i r Eekilcle -htiknr e birg'la r)l r s I r t'.
B u n a g o r e h e r q e y d e n o n c e t o p l u i g s o z l e s n t e l e r i t t c . i s -gilerin iqe ahnmalan konusuncla-r; llelli bjr sL)nclil<lrvlt girmeleri veya girmemeleri yer cla send' ltt ti.t'erliklerirri m u h a f a z a v e y L t t i y e l i k t e n i s t i f a r
" 1 1 t . ; l c t ' i i l c i t g i l i q a r t l a r r h o n u l a m a y a c a k t r r ' . B u n u n c l r s r n c l i t n u r c l c l t ' uyarlncar; ticret, ikramiye, print ve paril\/ir i lisi< i ri s()s-y a l s()s-y a r d r n r . k o n u l a n n c l a t o l t l u i s s r j z l t r s t t t r r l e r i s i t l i I r k a l m a k k a v c h y l a ; i r s i n s e v k \ / e c l i s i l r l i n l r l i k u n r l c t ' i r r c l c y e did'er. hususlarer iliqkin htiktinrleli n Ll.\,,q'rrJ a r i r u i r s l r ) -c l a .ya da gahqmaya son verilnrersi }<onLlsLltt-cllt: i . . . * t ' 6 r l ' e t l .
t 1 ) E s k i 2 7 4 s a v r l r S I { . r n . 1 9 i 3 . { l l i r . a s r r i c l n j s v r : r ' c r r i n : l r i r ' - , , r r r i i l i , i r v i r r r v r , o l a n i q q : i l c r l c s c r r c l i k l r i i 1 ' r , * 1 u l n r i t v a . t t r s c r l c t ' r ' i t r l i l r \ r ' i . i c r r r l i i i r l : r r ' ; r t i y c r o l l r n i ; c i l e r ' : , r r i - r s r r r c l a g c n c r l o l n r l l < i t v n ' n r ] \ ' i r ] ) l n r i r v i t t ' i i : t t l r t ' l r r t i l n r i E t . i . A n c a k h r i l < u r n c l c , h r - t il y l r l n r . \ r i l s i l g r h c l i r t r l c l i l t t o n > ( ) r ' u ' 1 . l . . i t t t t t -l -l u t - -l c ( ) v -l -l p v c r c -l i { i t , o -l r -l u i 1 s i i z -l t . t , y r n t , s i l r t i l < i , i t r t l t ' t ' i t t t t r s r r l , . l t o i r l t t t : r t c s i : r s t ) ' e . r ' a l r n a l < t a y d r . ( i i i r u l e l t i g t - i g i l l i l l t ' r l u r l i r t o l r l r r i s ' . i , z l , ' - 1 1 1 t l ' t t j l c s c n d i k : " r l r - s c l r t c l i l < a s r z i ; i c i l t r r a l i - t s u t t l l g c n i s l i ; r l ) : l ' l r ) r l r l r i t ' ; n ' t t ' t i t t y a p n r a o l a n a g ' r s i l g ' l a n n r r q t r . R u l i o r r r - r c l r r h l < 2 . F , 5 l ' , N L l l i . ' l ' t t r h l ; t . I -I - -I u l < r . r l < t r , 3 . B r r s r , r \ t t l < a m 1 9 7 S . s . , [ 7 1 ) . ( . ) C ] L I Z l I r \ N . \ l . l i t ' i t r r r i : " ' [ ' t ' 1 r l r t l q S d z l c q n r e s i n c l c n Y i l r a l i r r l l n a v i r I l i . s l i i r r S o r t r r r l r r r " I - . I ) o g r u r r . \ i r A r n r a f ' a n , i s t a n b u l , 1 9 , 3 2 . s . 6 0 - 6 2 .
YIL: 4-5 SAYI:14
z \ lt ( l l,if'l l i N ' l ' t i t lbir sendika5zer uye olan iqgilerle tiye olmayan iqgiler ya da baqka senclikalara tiye olan iqgiler arasrnda her-hangi bir ayrnm yapamayacaktrr.
Buna gore, parasal hukumler: denilebilecek bu hii-krimler drqrndaki tum sozlegme htihii-krimleri, iqyerinde gah=san buttin isEilere higbir koqul aranmaksrzrn uy-gulanacakbr r'.
Btr konuda doktrinde biri baskrn olmak izere iki gcirtirs vardrr'. Baskrn olan gcirtige gcire 't2) 2922 sa-yrlr TSGLK.'nLrn g.maclclesi ile 2827 sayrh Sendikalar Kanunu nun ll l.rnaddesi hrihlimleri arasrnda bag ku-rularak, SK.m.3I 'de
belirtilen "iicret, ikramiye, prim ve paraya iliqkin sosyal yardrm konulan" drqrndaki toplu iq sdzlersrnesi htihtimleri taraf sendika uyesi ol-sun ya da ohnasrn iqverlerindeki tum iggilere uygula-nacak; ticret, ikrzrmiye, prim ve paraya iliqkin sosyal yardrnr konurlanndaki huktimlerden yararlanmada ise TSGLK.'nun 9. maddesi htikiimleri dikkate ahna-cal<trr'. Bu gor:tiq taraftar:larlnca; parasal hlikiimler dr-qrndaki sozleErne huhumlerinin, sozleqme ile baih ol-mayan iqqilerre etkisi, topltr iq sozlegmesinin kiqiler
(2). AKl, Brol: 'ftirl< lafzt ve sistematik yorumu ile mumktin olmach{'r gibi, hukukumuzca beninlsenen topltr scizlesrne ilt: ba{'hlrl<
ilkesi ile bagdaqmayaca$'r kanrsrndardrr.. IIYRtrNC- i .vr:
gcire, toplu iq scizlegmesi ile bag'h olmayi:rn iscilerin br-r ttr hukumlerden .yararlzrnmalan clo{-r"uclarr t,oplrr iq scizleqmesinden do$an bir hak olararh clegil, clu.r,an.r,i'r toplu iq sdzleqmesi olan iqverenin eqit, davrar']n)a bor'-cu gergevesinde mumhtin olmahtadrr"(4t. BLrrrir g'orc. j .u-gilerin ortak menfaatleri gdzetilerel< getirilen htihtim-lere ilirskin olarak toplu iE scizlesruersi i le barfl'h olmayan iqginin ancak eqit davranma ill<esi u.\ral'urcil ifayr talep hakkr va1"6l1t"(i1 ). Getirilen .yfikiinrl tr ttililer, ise, ancak iqverenin yonetirn harkhrni-r clayanalal<. sijz-leqme hiitrrtimlerine uyglrn genel vc rjzci t,alirnatlir r vermesinden sonra iqginin bu talimi,rtlar"it ltvnlir*st
YIL:4-5 SAYI: 4zl
TSGLK. m.9'daki esas, birlikte ele ahndrirnda toplu irs sozleqmesinden yararlanmanrn konusu ile kapsamr or:taya grknrakta ve toplu ig sdzlesmesinden yararlan-ma kavrarru ernlarn kazanyararlan-mal<tachr'. Iluna gdre, toplu iq sozlegnresi ile gc+tirilen htikumlerden, pelrasal nite-likte olanlann drsrndahiler; iqyerinde qahqan turn sen-djkah-sendik asLZ i qqilere do{'r'udan dogrlrya u;'gulana-bilecektir. IJu konudet taraf sendika uyesi olmayan iqginin herhangi bir talepte bulunmasr gerekmeyeceh-tir.
Bu gortiqten har:eketle, gahsmamrzda hullandr-{rmr4 toplu iq sozleqrnesinden yararlanma havramr;
toplu irs sozleqmelerincle yer alan htlkumlerden, sade-ce ticret, ihramiye, prinr ve paraya iligkirr sosyal yar'-drrn konulanyla ilgili olanlarclan; 2822 sayrh TSGLK.rn.g a ve 2B2l savrh SK.m.36'ya gore yararla-nabilmeyi ifade etmektedjr. Ztra, toplu iQ sozleqmele-rinde yer alan bu huktimler drqrnclaki ttim hukiimle-rirr 2B2r sayrh SK.m.ll1 uyarrnca, iqyerinde gahqan tiim irsgilere higbir koqul aranmaksrzrn uygulanmasl, ger:gek aniamda bir toplu iq scizlegmesinden yararlan-madan sciz etmevi mtimktin hrhnayacaktrr.
rI. YARARI,ANMA KO$ULIAR,ININ
GERQEKLE$MEMESiWT RAGMEN, I$VERENCE
r$QiNiN rrAKSrZ OTARAK TOPLU rg sozl,E $ME SiNnn W YARARTAND TRTLMAST
A. Genel Olarah
Mevcut hukr-rk cltizenine gore, bir iqverinde yii-rurltikte buh-rnitn Loplu ig sozleq;mesinden o igverinde gahqan, sdzlesrrleye taraf sernclika tiyesi olmayan ve dayanrqrller ai datr ciderneyen bir iqEinin, sendikanrrr yazilr muvaf.akati olrnaks tzrl (SK.m.il6) yararlandrnl-masr rnumkun deg'ilclir'.
Bu koqullann bulunmamasrna r.afmen, iqvere-nih; toplu iq sozleqmesinden -\'arar.lnnan iqqilere tanrn-mrq haklarl veya dahar co$unu, sendikasrz ve dayanrQ-ma aidzrtr rjdemeyen iqqilere tanrdayanrQ-masr carz de$ildir.
Zrra, ahsi halde iqverenler t,errafurclan, henr isc'j lelin sendikalarrrndzr.n aynlm alannr sag'llrnr a l< \'() gi clclc li i q q i s e n d i h a l a l r n r z a \ , t f l a t a b i h n e i i . h r : n r ( l l i s r : i s c r t c l i -h : r l a n n r d a v a r n l E r n a a i c l a t r n c l a r n . v o k s u r i b r l i r l i i t l r i l r t r c i i rnr-imktir-r ol acaktr r'( 7'.
A n c a l < u v g u i a r r n a r c l a b a z r l - u r i l c r r l t , . i s v t ' t ' t ' r r l c r toplu iE sdzlersrnerlelinc[e, )rer alan htihr-r rtr ]t..'r'cle l ) . s(r rrrl r -k a s t z v e d a y a n l q m a a i c l a t r o c l e r n e v e n i s c i i t ' r ' i . s ( ' n ( l i l t i r -nln rnurtafal<atir-ri arlmerks rzrn trsulstiz oirrrrr l< r'rr rir rlir n -dirmaktadrrl a r'.
B. Toplu I; Sdzleprnesin,clen Hcthstz ()lrtrtr lt Y a.rarland vnlu Kau t's rn r
T o p l u i $ s o z l e q r n e s i n d e r r - r h a l < s r z o l l u ' r r l . . \ ' l u ' i l l ' -landn'ntat kavrLtml ile ternr oialali nt,rJ'ir-r ilirrlt' r'cl i l clig i h u s u s t r n c l n ; c l o k t r " i n c l e . c s k i 2 7 o s i l v r I r l i t r l r u l r z i r n l i l -nrnda ve gu anda yliri-ir'ltihteki 2822 suvrlr kanrirr u)'-gulamasrnda bir"gok gortiqler ilcli siirr-ilrn iist ri r'.
B i l i n d i g i i i z e r e 2 7 4 s a y r l r S K . 1 f , ) . n u r c l c l c s i r r j n i . ] . fikrasrnda; sendikal r-senclik:rsrz r qgr n.\'n'n n r \ i rsir:rr g('-tirilmig arlcah, kanlrnLrn ceyaz, r'el'c[ii tolrlLr is sirz.lcs-rnesi huktinrlerini bu yaserktzrn r:rvrr 1,u t.ln Lr.. t u . l l i r b a q k a d e y i q l e , , b u r a d e r to p l u i q s c j z l e q n r c l r r l i i l c s r . r r c l i -kah-sendikasrz irsgilerr ararsrncla gerris ltipslrnr lr irr r ayrnm yaprna olanafr sa['lanmr rslr .
B u n a g o r e 2 7 5 s a y r h k a n u n z ' r ! \ : n r n c l n b u l i o -n u y u e l e a l a -n y a z a r l a r ' ( 8 ) , 2 7 4 s a - v r l r S I i u \ ' ( . u ' n r c i l : l o l ) -I u i q s d z l e q r n e s i n d e n h a k s r z o l a r r a i < .vir.l'ir r l i r r r c i r l r r r r l < a v r a m r i l e ; t o p l t r iq s O z l c r q n r c s i i l e g ' e t i r i l c r r h i i l i r i r r r l t ' -r i n b i -r ' l < t s -r n t t - t d : -r n , - - v i l c l t r t a r n a n r l n c l i u r tl r r ' : r f ' - t : n c l i k l r l i y e s i c l l n t : r 1 ' ' r 1 t , c l a t y a n r s r ) r u l a i c l a t . r i i c l t : r ' n ( ' \ ' ( ' n \ : { ' s r , n r l r -kernrn yazilt rnur.a.fal<atini irintirvillr bi r isci rr r n \.iu'll
r'-( 7 ) B u l < o n u c l a b l < 2 . A I { I . s . 9 2 : C l I i L l l i . s , j 2 5 : r'-( . ' J ' , l . i i t . \ L r r r . ' l ' , , i r l r r i . S i ) z l c ; r n c s i r t t ' ' , f
i r l a f ' l ; q ' i ' l l c s c l < l t t i l i i n c
I t ) , , ( ) l r r . r . r ; r n l s c ' i l t , r ' r r i S d z l c A r n c I ( a r ' ; ; t s r n d a k i F I r - r l c u l < j L ) u l u r r l r t l i . I s I ] L r l i L r l i r r I ) c r ' ' : i s i .
$ u b i r t 1 . 9 6 f ) , s . l 5 1 3 ; T t J N ( l ( ) A 4 A ( ' 1 . s t t 7 , l i I l , l S ( ) ( ' i [ , 1 ' . . - i t , z , r : ] 7 . , S a . } r 1 ) r ' I ' o l r l t r I 5 S i i z l c s n r c s i ( ] r ' c r ' \ ' c , I - o l i n v t J i r r r r r r r r r r > t , r ' i i r - l s l l v c l .
( 8 ) A K I . s . ! ) l : ( l E L I I i . t l l c i l t : r ' i n I l L r l t u l i j I ) t u ' u n r i , i r i , . - l : - ) ; I I E I S O C L I I ( 2 7 5 S c l h i . s . 1 , \ f ) r ' r l
YIL: 4-5 SAYI:14
landrnlmasrnr i fncle ediyorlarch .
Oysa yukar:rcla belirttigimiz izere, 2822 sayrh TSGLK. uygulamasrnda toplu iE sdzleqmesinden ya-rarlanma ya cla yararlandrrma kavramlan, eski ka-nlrn donemine kryasla goh daha farkh bir anlam taqr-malrtachr'. Bunar gore, 2B2I sayrh SK.31'den grkanlan sonug uyarlnca; sendiherlr-senclikasrz iggiler arasrnda sadece toplu iq sozlersmesi ile getirilen ucret, ikrami-y€, prim ve parelya iliqkin sosyerl yardrm konr-rlannda a)irnm yaprIarbilecektir". GortiIi.iyor ki gunumtzcle; top-Iu irs sozleqrnesinclen haksrz olarak yararlandrrma de-:rilctig'i zanlarl, ti,u-al' sendiha uyesi ohnayan, clayanrq-ma aidatr odemeyen ve sendihanrn yazilr muvafal<atini arhna\tan iqqiler:in toplu iq sozleqmesin-de yer alan ticret, ikrarniy'e, prim ve paraya ilirskin sosyarl hahlan cluzenle.yen huhlimler:clen yararlandrnl-malan anlaqrlacaktn'.
Dohtrincle bu konuyu esl<i kanun zamanrnda ele alan vazar'Iarla, bugtinkti kanun zamanrndur ele alarr yazas:larlrl birleqtigi esas ana honu; yararlandrr-rna olayrnln hahsrz olmasrdrr'. Bir baqka deyiqle farhh kantrn clcinenrlerincle, toplu i=s sdzleqmesinden yarar-landrrrna kavranundan ferrkh Qeyler anlaqrlsa da bu-rada onenrli olern husus bu varar'landrrma olavrnrn haksrz ohna.sr haliclir.
l'razt yazau'l'lr(9), kanunlarcla krsmen ya d.a ta-marnen varallanrna aylnnlr vaprlmadrfrndan, tespiti gerreken nokt,ernrn,, t,ar:af' sendika tiyesi olmayatr,, daya-nlEnra ariclatr iicleure.yen ve sendihanln muvafarkatini almavern iEcive stizlegnre ile getirilen. yararlanrna sa-vrlacak bir hal< veya rneinf?ratin saflanrp
sailanmadt-$'r, oldus'u gdr'liEiindeclir:ler. Bunlara gore, gerek krs-men, gerekse tan-liunen lrararlanma arasrnda bir far:k .yoktr-rr'. Her iki clurum da. gerehli l<ogullar:a
uytrlma-t 9 uytrlma-t ; \ I { I . s . 9 2 : C l l i l - , l l uytrlma-t . s . s . l l i j t ; c - l i l l , T I i . N r - r I i : I ( o r u r r r ) r i l s l n i l I l i ; l i i r r 1 9 9 2 , s . 9 .
j J { ) 9 ; CIILII( tIqcrlu'in I-ltrkul<i l)r-rrunr larr t, T o p l u l s S ( i z l c s n r c s i n c t c S i i z l < - r E n r c F n l l < n t t l r K i t y t t . C ' i r t t c r r l o I l v c t ' c u D . . T c n i t r t t t z
dan, sendihaslz iqgiler:in haksrz oli-rr"ak t.ripir.r is si)zlr:s-mesinden yararlalndr nhnasr katrrl'nnrr icc ri s in d c liu l l r -cahtrr".
llu gortiqe kertrlmayan bargha v&Zir'1',r't l0 i isc:
sendik asLZ ve clayanrqrr r aiclartr oilerrne.vcr r'l isci lo'i n, topltr i,? scizleqmesinclen haksrz olarak .viu'ilr'lirrrcln'rl-malartndan sozeclilebilmesi igin: topl u is sirz lersnr r,,s irr -clen ta m olaral< \'a cli,r cinernli lti r bolrirn ir nclcn .\riu'n l'-l a n d r n l'-l m r q o l'-l m a l'-l a n g e r e h t i [ ' i g d r i i s i i r r c l'-l u r l'-l i r ' l'-l u ' . Il'-l u gcirtirstehi yerzarlara gor"e; senclil<asrz (.vu clir ilasl<ir hil sen,Cikaya ti.ye)', dayanr$ma ariclal,r riclerrro.\ror] i .sr.'i. tolr-lu iq scizlersrnesinin saderce rn Linl,'er"i1, hir' \,ovil hiri<rrr,:
hilkmtlnden yararlanclrnlmrqsa; (orncgin sa(ler:c il<l'l-mive ile ilgili htllimunden), o zanlar-l t;oplu i;i srizicsrrrr,-sinden haksrz olarrerk yararlandrrnrar-larr soz ecli l(]nlo-yecektir.
Kantm rr.(;Lr. tararf' senclil<tr ti\resi ol rtt i-lvi ur, rlirvi l-nrqrna aidatr clderne,!'elr ve lc+hinel scnclil<ir rrr rrvafirl<irl i trulurrnrayilrn bir iqqinin, igver"errc:er haJ<srz ()lrrrrrli t olrl rr iq sclzleqmesinder )'etratr:lanclrrtlrnarstuclirn siiz ccli lr,rlr i I m e s i i q i n ; s o z h o n l l s u i q g i n i n t o p l u i E s i i z l e s r r r c s i r r i n t i i munden yarar'landrnhlasr qartrnrn aranllrirsr. pel< r'r,' rinde olmayacerhtrr'. Zrt:tt, topl r-r iq stiz l()s nr t:si rlrlr,rrr y a r a r l a n n l a d e n i l d i S i n d e , t o p l u i q sdzle$nrosiriclc r - l r r -zenlenen, ucret, ihrarrni5ts, plint ve pill'n\Ii\ ii ir lt i r i sos-y a l S r a r d r n t ko n u l a n n d a l < i h t i h i i m l e r r l c r r . \ r i u ' i r r ' l t r n n r ; l anlaqrlme-rktadrr'. IJuna gdre, igverenirr l,irrir[' scnriil<ir u y e s i o h n a v a n v e v e r r e u ' l a n n r a k o q u l l l ' r r r r r r I r r s n l l i r v i u ) b i r i = s q i . y e ; t , o p l u iq s o z l c q m e s i n c l e b u h u - s r - r s l ; r i r r i l i s l i i r i o l a r a h g e r t i r i l e r n p a r a s a l h t i k t i r r t l e r c l c n l r i r i r r i r r . t ' s r t l r r -masl kanrrnrzcLr, haksrz olerl'irk 1,o1rlu is srtz.h',{nr(:r:n'r-dein yarzrrlandrrmerclan bahseclebilnrcli rci rr vcl,u'l i tili,r-cakLrr'. Aksi halde hzrksrz olar^iti< t,oplu is scizleqmesinclen Srararrlarnchrrntrcliru lrir h i.ticl('lri I trtt' lq i q i n s o z l e q m e n i n p a r e l s a l h r - i k u n r l e r i n i n t lr r r r i l l ) r r r r r l r i r t verrarlanma qartrnrrr arr?ulmasr anlanrslZ ol itc; r l<t r l
AItG tiit[ENTtiitl YIL:4-5 SAYI: 44
Sonup olarak, denilebilecektir ki, toplu iq sciz-leqmesinden yararlandrrma kavramr; sozlegmeden krsmen ya da tamamen _vararlandrrma aylrtmr yaprl-maksrzrn, iqginin herhangi bir parasal htiklimden ya-rarlandrnlmaslnr if ade etmektedir.
Bu konuda dikkat edilmesi gereken bir husus da qudur. iqgilerle toplu iq sozleqmesinden once yaprl-mrq hizmet akitlerinde yer alan hrikumlerin (parasal htiktimlerin), toplu iq scizleqmesinde aynen tekrar edilmesi durumunda; toplu iq sozleqmesinden yarar-lanmaya hakkr olan iqgilerle, bu hakka sahip olmayan iqgilere uygulanacak htikumler arasrnda esas bakr-mrndan bir fark olmayacaktrr. Ancak bciyle bir du-rumda, iqyerinde toplu iq scizleqmesinin taraf sendika uyesi olmayanlarar haksrz olarah trvgulandrir ileri sii-riilemeyecektir. Aynca, Lryflulamada, toplu pazarhk srraslnda taraflarca kararlaqtrnlan, fakat heniiz toplu iq sozleqmesi hilkmu niteligr kazanmamtq olan hu-humlerin, iqverence iqyerincle uygrllanmaya baqlandr-{'r, scizlegmenin ise daha sonra imzalanrp yiirurliige girdiii gorillmektedir. Yine bu durumda da; sendika-srz iqcilerin rlorrnalde hizmet akitlerinde yer alan an-cak daha sonr€r Loplu iq sozleqmelerinde tekrarlanan bu htikumlerden haksrz olarak yararlandrnldrklarr ileri suriilemeyeceL1lt'( 1 1 ).
Diger yandan, yine uygulamader sendikasrz iq-qilerin toplu iq sozleqrnesi ile getirilen haklardan ya-rarlandrrrlmaslnr dnlemek amacryla toplu iE sozle$me-lerine bazt kayrtlann honuldufu gcirtilmektedir.
Ornegin, bazr sozlegmelerde iqverenin taraf senclikaya tiye olmayan kapszrrn igindeki igqileri yararlurnma ko-qullan gergekleqmeclen sozleqmeclen \rararlanclrrmasr halinde, iEverenin bu menfaatleri btittin sendihah iq-gilere ek olar"ak uygulayaca{'rna iliqkin hrikurnlere rastlanmakta.ltt' ( 12 t.
( 1 1 ) K z r l E r l a q t r r r r t r z . A I ( I . s . 9 7 : Q l , L l l i . t I l t i l u ' i r r l l u k u k i l ) u r u n r l r ) , s . 1 5 4 v d .
t 1 2 t CltrLIK, 426. Yal'srtat' bu htil<tinrlr':'i gt:qcrli saymal<lr,r b i r i i l < 1 c , iq -v e r e t r i n s o t ' u n t l u J u [ ' r - r n r , r ; s e r n c l i l t a s r z i q ; p i l c r c s a g ' l u n a n nrc'nflirtler i n s i i z l c s t nrc'nflirtler t c il c t i n g ' i i nrc'nflirtler i i l c n h a l i l u l i ' nrc'nflirtler c ; v i ' nrc'nflirtler c l a o nrc'nflirtler nrc'nflirtler l a l nrc'nflirtler n t i z u nrc'nflirtler i nrc'nflirtler i c l c o l -n t a s r h i r l i -n c l c l < a b r - r l < r t , r n t : l c t c c l i r ' . Y i u " g . 9 . I { D . 1 2 . 9 . 1 1 ) t ) I i . E . 1 2 1 0 6 . Ii . 1 l 9 s l , ' r t ' l i s t i l i l v c l c n D u ' g i s i . A r a l r l < lg g l . s . l i i .
C. iqverenin Akit Yapma Ozgiirliigintin Srnrrlarr
2827 sayrh SK. ve 2822 sa.r'rlr TSGLti. clalii.
topltr iq sozleqmesinden yararlanrnlr lionusLrnu cltizcrr-leyen htiktimler gozonrine ahndrgrnclit: isvu'cnirr ali j t serbestisine dayanaral<, taraf sendiliil\,'ir tivrr ohnuvarr bir iqgiye,, toplu iq sozleqrnesinder sagli:lniur pa,rr':t-*al haklan vermesi ve hatta bunlann uzerincle hal< \re) menfaatler saglamasr dtiquniileme.yecekti r'.
Burada onem taqryan husns, aliit, scrllestisiriiri ne derece srnrrlandrgrnrn tespitidir'. llu konuclar bizinr de katrldrg'rmtz iz.ere; akit serbestisinin -qlnlrrltin. top-lu iq sozlersmesi ile sendika tiyesi olan iscilu'c, -siri'li'r-nan mali menfaatler oldugtr, bnnun zrlfrnclal<i aliurcla akit serbestisinin varh{'r }rabul olunmul<tirclr r'. r\rrcal<
toplu iq sozleqmesi ile sagle-rnan rnenf zratlel'e coli .r,uliru olarak yaprlan ve hakhrn hottive kullanrnrr sin'rli'rlri lr'-c e k d l i z e n l e m e l e r " , a k i t s e r b e s t i s i n i n c h q r n c l i r k a l a c a l < -1tt( 13 t. Buna karqrn, iiye olnrayan igci lere sarg'larirlcrli menfaatler, aynl pozisvoncla bulunarn scrrclj krr tir.cleli -ne sa{'lananlann; htrkkrr-r krjttirze kullttnrJntrt-{rr)l tc .s11i 1 e t m e y e c e k s e v i y e d e a l t r n d a i s e , J r i r s o l ' u n c l o g ' n r i r v i r -cahtrr.
Bazen de, iEverenin senclil<ayar tir r olnul\ri.llr is-gilere, toplu iE sozleqmesi iler getir"iler i rr irr I i halilal'r n oldukga altrnda haklar tanrmasr .vzrrlrncllr, krpltr sirz-legmede duzenlenmeyen rnenf'aatler sa['la.vara]i. so-nug olar:ak iqgivi, elvnr pozisvonclal<i scnciij<ir tivcsi is-E i d e n d a r h a i y i d t t t ' u n r a g c r q i r i l e b i l n r c s r r n [r n r li t i n o l m a k t a r d r r . B u c l u r u r n c l z r s o z l e s m e r i j z g L l r ' l t r q t r r r t r r r k r i -t i 4 r e k u l l z r n r l r n a r s r o i : , r r u k n i l r : l c r r c l i r i l c l r i l t ' r : c l i SK.rtr..l 1'dehi sendilial r -sen clilia -sr z i -sc i i l \ru'nn r vl s il g r -nr ihlarl eclerc"1.11t'( 14 t.
( l ; l ) C E L , I I { . r I ; c i l t : r ' i n Il t r l < r i l i i D u r u n r l u r ' t ). s . F - a r l t r n r n I i o l u r r r n a s r ) s . . 9 - 1 5 : ( ' l i L i l i . I s v c r c r r Il i s l i i l o ' i i , s 7 7 - 7 u . T I I N ( l ( ) I I r \ ( ' l ( I 4 I l i i r r ' ; r I l q t , r r r r ' r r z . ( I E L I ] i . r lr c i I r r r i rr I I t r l < u l t i
I 6 i r : ( ' F . l , i T t r S i i z l l s r r r l - . l 2 r i . ( ) ( i l ' 2 , \ 1 . \ \ . , l : - ( r
t l -- > . r l l /
SAYITA:62 YIL: 4-5 SAYI:41
Ote .yandan, bu durumlar drqrnda; toplu iq sciz-leqmesinden haksrz olarak yararlandrrma
sayrlmaksr-zrn; sendika iiyesi olmayan ve dayanrqma aidatr ode-meyen iqgilere; toplu irs sozleqmesi ile saflanan parasal hak ve menfaatlere eqit ve hatta bunlann tizerinde hak ve menfaatlerin saglanabileceii durum-lar da mevcuttur. $oyle ki; iqveren iqyerinde gahqan iqgilere, gah qkanhl<, beceriklilik, kabiliyet, liyakat gibi subjektif nedenler"le ve o$renim dururnu, krdem, yaq gibi objektif nedenlerle; toplu iq scizleqmesi ile bagh olmaksrzrn bazt haklar tanryabileceh, farkh ye-tenek ve dururnl:rra sahip iqgiler arasrnda ozellikle ust kademelere ylikselme sebebi ile ticret, ikramiye, prim gibi cidemelerde ayrrrm yapabilecektir.
Bunlardan herbirinin tutarrnrn, iqginin yeteneiine ve durumuna gcire; toplu iq scizleqmesi ile saglanana gok yakrn, onlarar eqit veya onlann iizerinde olmasr da miimki.indrir". 0zellikle, subjektif niteliklerin goiunun gahEma stiresi iginde her zaman degiqiklik goster"ebi-leceginden, buna uygun olarah da toplu iQ sozleqmesi-nin vaprlmasrndan once veya sonra iqgiye bazr yarar-lann saflanrnasr mtimktin olabile."Llir( 15 ). Yargrtay igtihadr da bu gortirse Lrygun4.,r(16t. Ancak, genig bir takdir alanr bulunan bu konuda karar verecek kisinin aok trtiz davranmasl gerekmektedir.
Sonuc olarak. vukanda belirtilen ozel
durum-( 1 5 ) AKl, s. 90-F)4: QELIIdurum-(, s. 426 A.yrrca lcar:rsrlaqtu'rlrz. Q E L I K , T o p l t r i q S t i z l c q r n c s i n c T a r a f ' I ; g i T c q c l < l < r - i l t i r r c U v c O l n r a . y a n l a r r n U s t , K a d e m c y c Y i i l < s e l t i l n r e l c r i . i q H u k u l < r - r D e r g i s i , A f ' u s t o s 1 9 6 9 , s . 7 2 1 - 7 2 2 ; R E I S O G L T I , Q 7 r ) $crh), s.191 ; OGLIZN{AN, { I$qi-i q v c r e n I$qi-i l I$qi-i q k I$qi-i l e r I$qi-i ) , s . 7 8 .
( 1 6 ) Y a r g . 9 . H D . 1 3 . 3 . 1 9 6 9 , E . 3 0 8 7 , K . 2 6 4 7 , ( N u r i QELIK I n c e l c n r c s i i . I q H r - r l < u h u D e r g i s i . A f u s t o s 1 9 6 9 , s . 7 2 0 v d ; Y a r : g 9 H D 3 0 . 3 . 1 9 7 3 E 3 7 3 3 7 , K 1 1 1 6 4 v c Y a r g g . H D . 1 1 . 1 9 7 4 , E 6 2 9 2 , K 2 4 i 8 2 , O G U Z M A N . l v l . K c n r a l : H u l < u l < i Y t i n c l c n I g q i - i q v c r c n I l i q k i l e r i , O l a y l n r K a r a r r l a r ' . 5 . B a s r . I s t a r r b u l 1 9 8 7 , s . 1 1 7 ; Y a r g . 9 . I { D . 2 A . 5 . l 9 F i i r , E . 2 i - t 4 6 , I { . i - t 4 3 7 . I . s v c r c n D c r g i s i . ' f c m n r u z l 9 f i 5 . s . 1 7 - 1 9 ; A t t c a l < Y a r g r t . a . v lr u k a r i l r ' l a r r n d a t t { h r h l r o l a r a k b a z r e s k i k a r a l l a r r n c l a . i q v c r c r r i r i s c n d i l < a s r z i g q : i l c r c d i l e d i g ' i ti c r c t zanurll-lr vcrebilcccg'i ),tintirtclo karar vcrdig'i clc gtiriilnrtiqttir.
B l < 2 . Y a r s . 9 . I { D 2 2 . 6 . 1 9 7 8 . t r . 8 5 3 6 , K . f 1 7 9 6 . Y a s a H u k u k D c r g i s i , E . , v l r i l 1 9 7 8 . s . 1 6 0 1 .
l a r d r q r n d a , to p l u i E s o z l e q m e s i i l e s i , r s l r r n a n c r l < i r r l a l ' r n altrnda kalrndr{'r durumlardzl; i svere n i Ie sriz l e-q nr ().\'(' taraf sendikaya uye olma.'gan ve dar.\rr-rn r Snr ir ai clat r odemeyen ir.qi araslnda-r sozlegnre ozgiir'liiiltirr ti rr vi-rr'lr -gr kabul edilebilecektir.
I). Yararlanma KoEullan Ger'geldeEmemesine Ra{rnen iqgiyt Toplu iq Siizlesmesinclcrr Yararlandrran iqverenin Karsrl;rs:rc:rfr Yaptrnmlar'
S e n d i k a s r z ir s q i v e t o p l u i q s o z l c s m c s i il e c q r t . c l t i -zeyde grkar sa['layan igverenin dilvrtu]l-srnr n sebclbi onemlidir. Ztra, yuhander belirtilen hal<lr sc)bclrlu' clr-qrnda; iqveren iqyerinde galrqern senctikasr z isq:ilcri.
toplu irs scizleqrnesi yapan sendikanrn tiyerlcrine orr:ur-la, daha iyi duruma getinnel< dtiquocosi ilrl lrirrcrkel, edi5z61'ss, bu tutum yasa hoyucunlrn alnracnlil irl,lin'r dtigecehtir. Ancak SK.'da bijvle bir clururnclrr u-vgtrla-nacah herhangi bir mtieyyide dtizenlrrnrneutirsLi r'.
Bu honuda cloktrirtde baz-t coztinr ltrr ilc'r'i -srirtil-mtiqtur. Btrna gore, sozlegmerclcn )'ar':rrlrlnnr ril liosr,r ll:r -rl bt-rlunrnanlasrna ragmen, iqverer:L bu cl u ru nr tr bilc-rek, iqgi.yi toplu iq scizleqrnesinden .yareu'lanchl'rlussal, taraf irsgi sendik:rsr irsverenden,, vokstrn liillclrgr cler.r,al-nrqma aidatrnrn odenmesini isteyel-lilecek. bnnun vcri-ne getirilmemesi halinde de isverevcri-ne l<arsr t;trzrrtinat davasr erqabilecekti r'177 t' Bunclirn baql<n; i5r,ercn l-rtrl<-srz olarak yararlannla temin ettigi isci.r'er. clavanrqrlrir aidatr cidememe irnkanl rrererek ona bir t,irsal'r'u[' l,r,:-min etmiq demektir. iqveren; aynr rniktarclrr bir rrrerr-faati sendikah iggilere i-r.ynca saglernrad rgr taliclirclc, SK 31'deki sendikah-sendikasrz iqqi avn'rnrr )/ilsaflnr ihlal etmiq olacafrndan, sendika tiyesi irscilcl SK. rr.
3l/son uyann ca tazminat isterrebileceklu,r,l lt't I cs ).
( 1 7 ) QBLII(. s.425: QELII( (Yi:rrar'lirurrrrr). s . i q v c r c n i t i q t i i l u ' i ) . s . 7 7 , R t r I S ( ) G L I r TIINQOI\4I\(i. s 4l ?
( r 8 ) O G U Z M A I I ( I q ; q i - i s v c r c n i l i q h i l e r i ) . s . 7 7 .
YIL:4-5 SAYI: 4.1
Bunun chgrncla; iqverenin sendika tiyesi olma-yan ve clar.olma-yanlqma aidatr odemeyen bir iqgiyi, bu durr-r-rnu biler:eli toplr-r is sozlegmesinden yararlandrrmasr halincle bu clurunr o iEgi i cin kazanrhnr rs hak teqkil edeceh vc iqveren bundan donerneyecektir, meSer ld topiu ig sdzlerqrrlesinclen yalarlandrrma bir" hata sonu-clr gerQekleEnriq olsnt'rt l 'c) i.
BIBLIYOGRAFYA ,*
AKI, Ii'ol: Ttir:k Hul<ukunda Toplu lq Sozlegmesinclen Y:rrarlanrner. izmir", I97 1 .
Ibrahim; Agrl<lanralr, (ierekqeli, Iqtihath, Toplu lq Sdzleqmesi Clrerv ve Lokavt Kanunu, Ankara 1989.
q I l L I K , Nuu'i:
i s t a n b u l 1992.
Hukuhu l)ersleri, 11. IJasr,
QIiLIK, Ntu"i; 'I'oplu lrs Sdzleqrnesinden Y a r a r l a n m u r , T t I H i S , C . 1 0 , O c e r h , 1 9 8 6 , S . 1 , s . 2 - 1 0 .
QEL,IK, Nuri: Toplu iE Sozleqmesine Tarzrf IEgi Teqehktiltine tlyc C)lnrayarn iqgilerin Sozleqrne Karqrsrndalii Hukuhi Durunrlarn, iE Htrktrku Dergisi,
$ u b a b 1 9 6 9 , s . 1 5 1 - ] r ' c l .
QELIK, Nuri; 'foplu
iq Sozlesmesine 'I'araf iqEi Teqekktiltine U),o OhnaSretnlerlr n IJst Kaclemeye Ytikseltilmeleli, lq H ul<ukr-r Dergisi, Afustos 1969.
Q'lf Li K. Nurri; 'I'oplu iE Sozleqrnelerinde Sdzlegrne ll'arhrrrnr Korunlnaslnr,l [ligkin Ka\nt, Qi-n r e Qi-n t o l q v e r e Qi-n l l c r g i s i . ' I ' c r m n r u z
1 9 9 2 .
( 1 9 ) Y a r g . 9 . I I I ) . 1 f i . 2 . I 9 7 7 . tr . 1 6 6 0 , K . 1 1 0 2 9 . E Y R E N C I i n c c l c n r c s i . I F I L I , T S G l , I i . : i . N o : 6 : Y a r g . F J G K . 1 4 . 3 . 1 9 7 9 , I i . . c ) - 7 5 3 , l < . 2 4 2 . T c k s t . i l i p v c r r r r r I - ) c ' r ' g i s i . $Lrirrrl 19,q0. s. 12; Yarg.9.IID.
2 1 . 1 1 . 1 f 1 8 5 . 1 1 . l 9 S 3 i E 7 ( i 7 . l ; r ' r , r r c r t f ) c l g i s i . C l . X X I I I , S . 3 . A r i ' r l r l <
1 f ) l i i r , s . 1 7 : Y r r r g . 9 . I ' l [ ) l S ) . 4 . I 9 . S 4 , I l . 1 9 S 3 / 9 6 9 2 , K . 1 9 , ! i 4 i 2 9 2 9 .
\ f a r g r t a . y I i a r a r ' l i r l r I . ) c r g i s i . ' l ' c r r r r r r t r z
1 ! ) E 5 , s , 9 9 4 - 9 9 5 ; Y a r g . g l I D 1.4. 1 0 . 1 9 S 6 . li . 7 7 0 ; - t . I i . 9 . l r ' i 7 . I s v c r c n l ) c r g i s i . C r . L \ \ / . 5 . 6 . n i l i r r t , l 9 f i 7 . s . l - 1 .
E S I I N I J R ' ' I ' u r h a n ; I r s H t r l i u l < u l ) u ' s l t ' t ' i . j' - 1 . I ' , r r s r . Ankara 197f).
EYIiTJNCI, iqverinde Qarlrgan Htiktimleri, Kamu-lE B - 1 6
NAIIMANLIOGLIJ,UnnI;
Sdzleqmesinin Saclece Taral' Uygulanetcetk Hiikumlerir-re'I'abi
T i i r ' l < N { i l l i K o m i t e s i Y a v r n r " I 5 . i s t a n b u l 1 9 9 1 .
O G I - J Z I \ { A N . M . K e n r r t i : } l t r l < u k i Y r u t ( l t ' n I s c i -i,,sveren iliqhilen, 4. IJzrsr.
O G I I Z M A N . N { . I { e r n a l : I l r - r l i t r l < i Y i r t t c l t : t t l; c i -i q v e r e n -i l -i q l -i -i l e r -i . O l a ) r l a r K -i n ' l r r ' l a r ' , 5 . l i i r s r . I s t l r n i r r r i 1 9 8 7 .
O G L I A ' 1 A N , l V I . I i e n t r t l : ' l ' r , l t l t t l r S o z l e q m e s i n c l e n Y a l ' a r r l a n n ) ? l v i l i l i s i , i r , S o n r r i l : r r ' . i I Dog'anay'a Armer['an. isternbtr I ] 982.
R I I I S O G L , U , S e z a ; 2 7 5 S r r ' ' ; , , ' l ' o 1 r l 1 1 i -Sozlegmesi (]r"ev ve I-,clliavt Ki.rn rrrl u Sc l ir r . r\ n kr r rr r 1 9 7 9 .
I i I . . I I S O G L I J , S c z l t : ' ) 8 2 ' 2 S r r v r l r ' i ' r , l r i r r I , : S c i z l e q n r e s i ( ] t ' e v v e L o l < t t r r t , K a t t t u r ) u ) c ' l ' i t t . r \ t t i i , l t ' . r 1 9 8 6 .
Aiclatr Ocleyereli Topltr i.
I]I'RKSI]N. Abdul ta h -E SM Il Li OG I-,U. Yararlanma) Is Hukuktr vc) Sost'i,rl
S i i r . l e l r r r e s i r r r r r
[ 1 ) ' g i r ll t t r i t c : r i l i
N i : i r t r l f ) S 5 . s .
l - ) ( ) z ' . i t ' s l t l t ' : : i .
i s l l u l i u l r r n r u l r I q
5SAI {I-,ANAN, l'evzi ; 'I'oltl tr i s L a n b u l 1 9 9 2 .
TUN(IOMAG. Kenan : Esaslar"r. isternbr-,l 198t).