Yrd. f)og. Dr. Argun KOTELI (*'*')
GIRIS
Hukuk aile ikilerni ve bu baglamda pozitif'hu-kukta ETKINLIK sorunu konumuzlrn baElrir yapaca-fimrz incelemede birinin etlien, digerinin edilgen ol-duiu iki kavramla kargr karqrya bulunduiumuzu gcistermekte. Aile ve hukuk kavramlan ashnda kadrn-la erkegin birlikte oluqturdukkadrn-lan topluluk igin kulkadrn-la- kulla-nrlan aile kavramr hukuki normativiteyi de iqeren en azrndan gainqtlran bir kavram. Qtrnl<u Medeni hu-kukta ve hukukun diger dallanncla, hartter giinltik ko-nugmamrzda "AiLE"yi, bu beraberlifle hukuk dtizeni-nin sagladrgr kahpsarl .yapryr ifade etmek igin kullanryoruz.
Ancak bu kahba gir"meden dnce, bu kahbrn eko-nomisini ya da ijziinti belirleyen ve tamamen sosyal olay olarak beliren bir batEka aile kavramr daha var.
Bunu normatif unsuru drrsanda brrakarak, ancak be-raberligin motiflerini dn plana grkararak, "Karqr cins-ten iki insanrn cince biyolojik, bunun yanrnda ekono-mik, sosyal, duygusal gtdulerle bir araya gelerek oluqturduklan beraberlik ve bundan ttireyen bireyler'-le bir arada meydana gebireyler'-len topluluk" bigiminde ta-nrmlayabitiyorrtz. Nor:matif ya da hukuki anlamda aile ise, bu topluluiun ortaya koyduiu tiim iliqkileri hukuki esaslara baglavarr bir e$ya kurum olarak kar-qrmrza grkmakta( 1).
Yasa koyucu, toplumda yaEanmakta olan belli iliqkileri topluca yasalaqtrrdr{'rnda bir eqya kurun}
ya-("') N{.f1. Katfun iqgucu istihdamr Araqtrrma ve Uygulama Merkezi'nin L7 .3.1.994'de duzenledigi "'liirk Hukukunda Aileyi Etkileyen Dtizenlemeler" Paneii'ne sunulan teblig metnidir.M.t-1. iigF Ogretim Uyesi
(:3:::) M,U, iigF Ogretim LJyesi
( 1 ) H A U R | O U , M . , P r i n c i p e s c l u d r o i t p u b l i c , 2 . e d . 1 9 2 6 , s . 2 3 0 .
atmrq olur. Birbirine benzeyen ya da aynr yaqam kesi-ti igerisinde yer alan iliqkilere uygulanacak hrikiimler'-den oluqan ve bu iliqkilerdeki ekonomiyi (toplumsal maddi olgu) soyutlanarak ulaqrlan kavram ve katego-rilerle formiillendirilen dtizenlemelere eqya kurum (institution chose) diyoru z. Kurum terminolojisi igeri-sinde normativite oncesi aileye ya da bu kahbrn eko-nomisini belirleyen iliqkiler demetine de qahrs kurum heyet kurumu (Institution corps) diyebiltrrz.
Scizleqme, mrilkiyet, vesayet, miras gibi, aile hukuku diizenlemesi de bir egya kurumdur. Yasa ko-yucu bu diizenlemelerle, kimi sosyal, siyasi ekonomik tercihler doirultusunda o iliqkilere ydn vermeyi, onla-n ETKILEMEYI fredefler.
Ashnda her yasal di.izenleme pozitivitesini ken-,di ETKINLIGINDE bulur. Bu bakrmdan trTKiNLiK, pozitif hukukun aynlmaz bir pargasrdrr(3). fssa koyu-cu getirdigi diizenlemelerle sosyal yaprda etkin ola-mazsa onun hukuk politikasrnrn baqanh olmadrgr sciy-lenir.
Yasa koyucu bazan toplumda gergekleqtirmek istedigi modeli kamu diizeninden addeder ve bunu, zorlayrcrhfr belli qiddette olan yaptrnmlarla destekler' evlenme engelleri, ehliyet, tek eqlilik, medeni nikah gibi.
Bazan ise standart denilen ve hukuk kurahnr uygulayacah kamu ajanlan ile, o hurerla uymalan beklenen bireylere yol gosterici birer direktif gibi for'-mtile ettiii hukuk tekniginden yararlanrr(a). Aile
baq-(2) BOI\iNECASE, Julien, Philosophie du code Napol6on app-Iique au droit de famille, Paris 1928, s. 192.
( 3 ) P A S Q U I E R - C. du, introcluction d la theorie g6nerale et a la philosophie clu droit. 46d. Nuechatel, 1967, s. 294.
( 4 ) PASQUIER, a.g.e. s. 96
AITGTIMIINTTJM Y I L : S SAYI:'17 S A Y F A : 1 5 - r I
kanhir, eqlerin karqrhkh yardrm ve da5ranrgma borgla-n gibi
' Ancak kullanrlan hukuki arag ister zorlayrcrhir belli qiddette olan yaptrnm tarzrnda olsun, ister stan-dartlar kullanrlrnrq olsun, bununla topluma o gi.ine kadar yaganmakta olandan farkh bir dtizenleme geti-rilmek isteniyorsa bu her zaman baqanh olmaz.
Genellikle 6z bigim iligkilerinde (bigim olarak hukuki kurumu, oz olarak da onun diizenlemek iste-digi sosyal maddi iliqkileri kastediyorum) bigimin ozio etkilemesinin normatif safh aya gegiqin ilh yrllannda daha belirgin bir agrrhk olduiu soylenir. Ancak gide-rek sonraki yrllarda 6z airrhkh bir dengelenmenin toplumsal baskrlar sonucu kendini kabul ettirdif'i go-rilltir (5)
lgentra legem bir teamtil teorik olarak kabul edilmese de huktrk sistemlerinin yabancr olmadrir bir olgudur ).
Bu bildiride aile yasa iliqkisini boyle dz- bigim iliqkisi igerisinde, aileyi belirleyen temel motiflerden yola grkarak bundaki kendiliginden oluqan ig hareket-liligi de gdz oniinde bulundurup incelemege gahqaca-grm.
I- Aile sosyalindeki temet giidiiler- Ailenin fonksiyonlan
Kadrnla erkefin beraberliginin ilk temel motifi dogal ya da fizikseldir. Ailenin ilk temel fonksiyonu da bu beraberligi kararh krlarak ona ahlakilik sa$la-maktrr. Bu bailamda beraberlikten olan gocuklann ssoydanhklarlnln belirlenmesi, bu ahlaki fonksiyonun yanrnda teknik hukuksal bir gdrev olarak gene aileye dtiqer.
Bunun drqrnda beraberliiin ekonomik. sosyal baqkaca giidtileri de strz konusu olmaktadrr'. Klasik aile modeli igerisinde erkefe nazaran daha zayf oldu-iu dtiqrintilen kadrnrn korunmasr, beraberliie
kararh-(5) HAURiOU, Pr6cis du droit constitutionel 2 L929 Girig, s. VII
hk sailayar:ak bu korumanln gtivence altrna alrnmasr ve bu koruma (bakrp gdzetrne ) baglamrnda karqrhkh yetki ve gorevlerin belirlenmesi ilh.
Gortildugti kadarn ile kadrnla erkeiin
beraberli-$'inin temel vonlendiricilerinden evrensel olanr sadece do$'al giidii. Dif'er"leli, ijzellikle Y.Y. rn baqrndan bu yana ailenin yaprsrnr etkileyen \/e hatta Inedeni ka-nunlara yarlsryan bii.t'tik dergi gmeler gosterrniqler.
Hatta btr gtidrilerin doial olanda bile, geligmig batr toplurnlannda himi saprnalann ortava grktrirnr gciriiyorLrz. Ft'ausa, Almall.],'el gibi Batr Avrupa tilkele-rinde iilke ntifusunurl azalmasr sontrclrnlr dof'uracak bigimde gocuksuz ailelel ve giderek nikahsrz beraber'-likler artarken(6), Arnerikan toplumunda daha farkh bir e['ilimin aileyi etkileme stirecini baElattrir bu so-nltncu tilkede kadrnlar arasrnda, hekimlifin ulaqtrir yeni tekniklerden varar'lanarak, evlenmeden, hatta fi-ziksel iligkide dahi bulunmadan gocuk sahibi olrna eiilimlerinin dogdugu gozlenrnekte. Buua engel oluctt yasalar kimi eyaletlerde yayrnlanmrq olmakla beraber' bu .yasalann, gocuk sahibi olmayt fert hak ve htirr"ivet-leri arasrnda sayan ve bunun igin aile kurma.yr bir on qart olarak ararnayan federal Anayasaya aykrn olduk-lan iddia edihnekte, Medeni hukukgular arasruda dtr gocuiun belirleyici Lrn strr' oldr,ritr tek velili (Monoparentale ) aile modeli iizerinde gahqmalar va-prlmaklu( 7 )
Arlenin diier fbnksiyonlalna gelilce, ekono-mik, sosyal, ktiltiirel duygusal vs. gereksinmelerin ydnlendirdifi bu fonksivonlar evrensel defil ve gok de-iiqken. Aile sosvalini oltrq;tut'au ihtiyaqlardaki deiiaik-likler, dogrudan ailenin fonksirzonlanrtl \re giderek va-plsr nr etkiliSzorlar'. Llstelik bu ihtiyaqlar toplumdahi dif'er kururnlann yaq,-rdr[r deiiqiklikleri qok kolav
( 6 ) B B R N A D E T T E - B A W I N , L e g r o s . F a m i l e , m a r i a g e .
divor.ce, Socioiogie clu comportement fam ilitlle
c o n t e t n p o r a i n e , L i e g e . 1 9 B B s . 1 6 0 .
O t Harward larv t'erview vol 98 January 1985' no il'
Reproductive technologier i.rnd procl'eatjon rights of ttn-r n a ttn-r i e d s . 6 7 .
P a r i s
YIL: 5 SAYI:17
oztimseyen, toplumdaki hareketliliie en kolay ayah uydurabilen ihtiyaqlar olduhlanndan toplumdaki makro ya da himi ilgili kurumlarderhi de[iqiklikleri kolayhkla aileye taqryabiliyorlar'( 8 ).
Aile, yasa koyucunull kanqmalanndan baflm-srz kendiliginden oluqan ve o toplumdaki kimi ahlaki ktilturel ekonomik de['erlere gore kendi yaplsrnr belir-leyen bir sosyal olay olarak algrlandrirnda, yasa koytr-cunun aileyi diizenlerken onLr rnevcut sosyal .yaprslr]-dan saptrncr diizenlemeler getirebilip getirerni.yecefi, bu dtizenlemelerin TTKINLIGININ ne olacart, krsaca M.K. htiktimlerinin aile sosyalini ne kadar etkileyebil-digini konursmamln bundan sonraki boltirnde ele ala-caSm.
Bunu once, ulkernrzde 1926 tarihli Medeni ka-null ile Ttirk topmurnunda aile .yaprsrnda getirilen de-giqikligin etkisini inceleyerek gormege gahqacairm.
' Daha sonra, gelte YY hmrzrn baqrnda Kuzey komqumllz Rusya'da yaganan Sovyet devrimi ile bu tilkeye getirilmek istenen aile yaprsrnl ve bunun et-kinliiini iletrnefe gahqacairrn.
II- Medeni yasalarrn aile iizerinde etkileri 1- Ttirk Medeni Kanununun Cumhuriyet cince-si Tiirk aile hukukunda getirdiii degrqiklikler ve bun-lann etkinliii
Cumhuriyet bncesi Osrnanh topltrmunda aile hukukuna kaynak oluqturabilecek hiiktimdann irade-si mahsulii resmi bir metin yoktu. Mecelle de qahsrn hukuku, aile hukuku, miras hukuku gibi dzel hukuk dallannr diizenleme drqr brraktrirndan islam aile hu-kuku, Kur'an ayetleri, Muhammed'in hadisleri ve
(B) OZBAY, F'erhunde, Tiirki.ye'de aile. hane yaprsr, cltin bu giin yann, Mar. tIni. ik.id.Bil.Ferk. Derg. Pro. Mtibeccel
Krray'a armafan. 1990 C. VII sa L-2 sh, 2L3 vcl.
T O L A N , B a r l a s , A y n r a r r n a f a n , G e l e n e k s e l a i l e d e n q a g -daq aile yaprsrna dofru dtinyada ve Ttirki.yede aile
yapr-Islanr mtiqtehitlerinin bu kaynaklan yorllrrllamasr ile tne'r'derna gelen igtihatlar tizerine ot,tu'tulmuqtu.
Moderlt illllamda ilk lslarn aile htrkuku kanur]u 1917 .yrhnda yayurlanan "Huliuki Aile Karanlarnesi"
dir. 25 Ekim rgLT de ytirtirltige giren bu rnetih esas olarak hanefi rnezhebinin qoztinrlemelelini kabul et-mekle beraber dif'el mezheplerin de bazr htiktimlerine yer verer], igerik olarak dini ohnakla beraber pozitivi-tesini htrkiimdann iradesinde bulan, bagher devirsle resmi nitelikte bir belge idi. Rtz incelemernizde islam aile hukukunun dtizenlemelerini esas olarak bu ka-rarnamede yer alan bigirniyle' ele alacagrz.
incelememizde aile huktrku iq:erisincle .yer alan btittin htikiirnlerin eski ve yeni itibari.yle kar.qrlaqtrr.-masrnl yapma irnkarurnlz yok. Bu bakrmdan ternelli gordiigtimtiz kirni hususlarda getirilen degiuiklikler.i incelemeyi teklif' ediyoruz. Bu gahqrnada ele alacair-m:z koular: trhliyet ve ozel olarak evlenme ehliyeti, evlenme engelleri ve bu baglamda gok eqlilik, meclerri niliah, boqanma sebeplerinde kanunilik ilkesi ve bu sebeplerle boqanmaslr-r eqler arasrnda eq;itlik ilkesi dogrultusunda ancak mahkeme karan ile mtimktin olabilecegr esasr, kan koca ailesi (gekirdek aile ).
A- Evlenme Ehliyeti
islarn hukukuuda evlenme ehlivetinin kazanrl-masrnda sorun tartrqmah olmakla beraber qoiunluk gortiqti, buluSa ermenin qart olmadrfr, veli veya bu-nun vekili, tarafindan evlendirilen kilrqtif'un nikahrnrn gegerli oldu['u yolundaydl(9). uygulamada da htikum goiunluk gortigti dofrtrltusunda verilmekte idi.
Ktiqrigiin velisi tarafindan evlerrdirilmesi gegerli sarrr-lryordu(10). 1917 t. li aile kararnarnesi sorunlr azrnhk gciriiqii do{'r'ultusunda gozdti, ve 6 rncr macldesinde" rz yaSrnr ikmal etmemig sagir ile 9 yaqrnr ikmal etmerniq saSre hig bir kimse tarafindan evlendirilemez
yolun-(9) KARAMAN, Hayrettin, Prof. Dr-. Mtrkayeseli Islam hukr-r-k u ' i s t a n b u l 1 9 9 1 , s . 2 4 3 .
( 1 0 ) I(ARAMAN . a.g.e. s . 2 4 4 .
ARCT]MEI\TTIIVI YIL:S SAYI:47 S'\t'l A: t 5.J
da bir hiiktim getirdi. Bu srntrlar evlenmeye hak ehli-yetinin kazanrltnasr bakrmrndan olup kuEuklerin veli-leri tarafrndan evlendirilebihneveli-lerinin koqulunu belir-lemekte idiler.
islam hukukunda ergenlik (Ituqt) krz ve erkek gocuklarda bulug ga$rna girmekle kazanrlrrdr. Buluia ermiq olan erkek kendi eqini kendisi segebilir ve kendi iradesi ile evlenebilirdi. Ancak btrltria ermiq bile olsa krz gocuklann evlenme aktini kendilerinin yapabilme-leri gerle tartrqmah idi ve mezhepler arasrnda farkh gtiziimler benimsenmiqti. flvlenrne yaEula gelmiq dul kadrnlann kendi iradeleri ile evlenebilmeleri genetlik-le kabul ediliyordu ancak bakirenin evgenetlik-lenmesinde veli cebir hakkrna sahip kabul ediliyordu. imam $afii ve imam Maliki ye g6re" bului gaiurdaki bekar krzr ba-basr cebren evlendirebilirdi. Krzrn rrzasrnr almak ge-rekli olmayrp sadece iyi bir davranrq olarak kabul edi-liyordu( 11).
trbu Hanifi'ye gcire ise bului qairndaki krzl rr-zasL olmadan hig kirnse evlendirilemezdi.
Ancak rrzarlrr agrklannrasr bakrmrndan Ebu hanifeye gore de dul ile bekar kadrn arasrnda bir ayr-rrm yaprhyordu. Dul kadrnrn agrkga rrza beyanrnda bulunmasr istenirken, bakirenin Susmasl onun rlzasl addolunuyordlr( t2 ).
1917 tJi Aile Kararnamesi evlenmede fril ehli-yetini erkek igin 18 krz igin 17 yaqrn doldurulmasr ko-quluyla kabul etmiq (md 4). Ancak bu yaqlara gelme-miq erkek ve ktz gocuklann hakime miiracaatla buluia erdiklerini soylemeleri ve hakimin de buna ka-naat getirmesi halinde onun izniyle evlenebilecekleri-ni dngormtigtii. Bu sonlrncll halde evlenmede kazan riiqt sdz konusll olup, 9 yaqrnr doldurmamlq krz, ya da 12 yrqrnr doldlrrmamrE erkek gocuklann bu yoldan ev-lenrneleri miimktin degildi( 13 ).
(11) KARAMAN . ul.g.e.
,12) KARAMAN . a.g.e.
( 1 3 ) KARAMAN . a.g.e.
Islarn hukuktrnda akrl hastalannrn evleumele-rine gelince., frkrh rnensuplan', akrl hastalarlnlrl velile-ri tarafindan evlendivelile-rilmelevelile-rinin gegerli olacair gdrti-qiindedltl"t'(14). Bu konuda aile kararuamesi goztimii zarlrretin bullrnmasrna bailamrgtrr. "Mecnttn ile mec-nunenin bir zarurete nrebni olmadrkqa nikahlan carz defildi r. Zaruret bulunduiu takdirde nikahlan velile-ri tarafindan aktolullur'
Medeni Kanun, fiil ehliyetinin ve bununla bag-lantrh'olarak evlenmeye tam ehliyetirr kazanrlmastnr yaq ergenli$ne bailarken, evlenme ehli.yetini de krz ve erkek gocuklar igin farkh bir bigimde hak ehliyeti-nin bir boyuttr olarak diizenlemiqtir.
Medeni kanturun 1926 vrhnda kabul edilen ilk qeklinde evlenme yaqr erkekler igin 18, krzlar igin 17 olarak dngdriilmiiqtti, ancak bu srnlnn iilkedeki ahqrl-mrq evlenme yaqtnrn qok uzerinde olduiu ve rahatsrz-hklar yarattrir gdrtilmiiq, ve 16.9.1938 t.li bir kantrnla yaprlan deiiqiklirle evlenme yaqr, erkerler igin 17 , krz' lar igin 15 e qekilmiqtir'.
Akrl hastahfrna gelince, medeni kanun, aylr-trm gticiinii ortadan kaldrran akrl hastahsnr evlenme-de bir hak ehliyetsizligi olarak dtizenlerkeu (md 89/11 aynr maddenin ihinci fikrasrnda a.yrrtrm gi.ictinti kal-drrma koqtrlu aramaksrzrn "aktl hastahklanndan biri-ne miiptela olanlar asla evlebiri-nemezler diVerek akrl hastahirnr ayrrtrm giictinti etkilesin ya da etkilemesin hak ehliyetsizligi yaratan' bir evlenme engeli olarak dtizenlemiqtir. Bu htikiim diretide gok sert bulun-iluE, akrl hastahSnrn evlenme engeli olarak kabul edilmesinin, bu yoldan hastah$n sonraki nesillere gegmesinin onlenrnesini hedef aldrir, bu tehlikeyi iger-meyen akrl hastahklannur ayrrtun giiciinii de kaldu'-mryorsa bir evlelme engeli olarak kabuliiniin adalet-sizlikler yan'atabileceii so.ylenmiqlit( 15 ). Yargrtay
( t 4 ) I(ARAI\'IAN . a.g.e.
s.246-( 1 5 ) T E K I N A Y S . S . T t i r k A i l e H u k u k u , i s t a n b t r l 1 9 8 2 . s . 8 2 s . 2 4 7 .
s. 245 . s. 246.
SzIYFA zl54 YIL: 5 SAYI. 47 Att(; tINt l..lN:t'tIvl
H . G . K . a y n l d i i q i i n c e il e , 1 2 . 7 . 1 9 5 0 t . , 2 | I S Z 4 0 s . h k a -rartnda, bir akrl hastahir olan sar'anrn mutlak butlan sebebi olmadrirnr evlenirken bu durlrmlr bilmeyen di-ger eqin nikahr, ancak vasrfta hata nedeniyle bozabi-leceSni ifade ederek kabul etmiqtir(16) Yeni Medeni kanun on tasansl, "Akrl hastalan evlenmelerine trbbi sakrnca bulunmadrir uzman bilirkiqi raporu ile anla-qrlmadrkga evlenernezler" yolunda bir hlikrimle olayr daha yumusak ele almrqtrr.
islam hukukundaki bultria ermis geng krzlarrn evlenmelerindeki veliye tanlnan cebir yetkisi cle yeni medeni kanunumuz tarafindan terkgdilmiq, evlenme yaqlna gelmiE kugiiklerin kendi nzalan, veli ya da vil-sinin Lzrrl ile, tam evlenme ehliyetine sahip olan ktz ve erkeklerin ise yalrrrzca kendi iradeleri ile evlenebil-rneleri kabul edilmiqtir. Ancak yaprlan araqtrrmalar-da, Tiirk insanrnrn buytik goiunluiunun es segme ko-nusunda kendi iradesiyle deiil, btiytiklerin ya da yakrn akrabanrn segimivle evlendiBi gozlenmektedir.
Kadrnlarrn v,t 14 untin istemeden evlendirildigi, aile-nin verdiii karara kadrnrn uymastnrn evlenme olayla-rrnrn %, 67 sini oluqturduiu, evliliklerin ancak %, I2.S de evlenmeve kadrnrn karar verdifi, ailenin buna uy-duiu verilen btrlgular arasrn6.( 17)
B- Tek egli evlilik
islamiyet oncesi Tiirk toplumunda evliliklerin tek eqli olduiu, kadrnrn erkeiin yanrnda cinemli bir yeri bulunduEu, hatta bazt Tiirk boylannda kadrnla-nn evlenecekleri erkeklerle spor miisabakalan yaprp onlan kendilerinin segtikleri s6yleniyol(18; Bu yiz-den islamiyetin kabuliinyiz-den sonra Ttirk toplumuna
( 1 6 ) O m e r b a q , Qetinbag I,, s.10.
(L7) ALKAN,TIIrker, Kadrn erkek eqitsizligi. Ankar.a 1g81, s.
8 5 . A y n r a r a g t r r m a da, Ulkemjzde evlenen kachnlarrn o/c,2L 6 sr, kasabalarda evlenen kadrnlartn vc, 82.7. sinin k o c a l a n n r i l k k e z , n i g a n y a da nikah esnasrncla t a n r c f i k -lan sciyleniyor.
( 1 I ) iNax Afet, A. L' eancipation cle la fernrne rllr.qrre, u n e s c o 1 9 6 2 , s . 1 0 - 2 0 . civELEK. Jare. L'Evolutiori du statut de la fernme, turque, KIRAY'a al.melgern. s. 4L2 vd. ALKAN. s. 88.
iren gok kanhhirn yaygrn bir uygulama bulduiunu sci.ylemek mtimktin deiil. Bizans ve iran etkisiylc+
Tiirk toplumuna giren harem ola.yr ile padiqzrh saray-lannda ve zellgin kiqilerin konaksaray-lannda r/aqanan qok eqlilik(19), orta ve fakir tabakacla ancak ilk evlilikten gocuk, ya da erkek gocuk doirnadrirnda ba,svurtrlan bir gare olarak algrlanmrqtr. Ancak, Arap ktilttirtine daha vakrn olan doir-r illerimizde ve bu illere bagh krr-sal kesimde, arap kiilttiriiniln etkisi sonlrcu gok eqlili-iin daha yaygrn bir uygulama buldugunu gcirti yorLrz.
osmanh toplunrunda 1g0B hareketinden sonra gtindeme gelen kadrnur ozgtirlilgii sorunu igerisincle tartrqrlan E:ok eqlilih, ulema arasrnda da bti.yuk gdrtiq aVrrhklan yaratmrqtr. Tutucu kesirnin temsilcilerin-den Musa Kazrm "Gebelik hayiz gibi kogullar erkeie birden fazla kadrnla evlenme hakkr vermiqtir'.
Evlenme nasrl tabii iggticltilerin bir gere{i ise, geEitli-lik ve birden fazlahk ta tabiatrn sagladrgr bir iEgudti-dtir. Ancak qeriat birden fazla kadrnla evlenme5zi em-retmez sadece , carz gortir demektedir(20). Ancak Musa Kaztn.a gore' Kur-an'ln caLZ saydrEr bir. husus, Anayasa ya da yasa ile yasakl anarnaz.
olumlu goriiq nanhsr dtiEtintirlerden Frkrh pr.o-fesoru Mansurizade Sait "tr'rkrh tar.ihinde iizerincle tarn bir anla$ma olan noktalardan biri, tann hukuku-nlrn emir ya da nehy kurah koymadtgt, sorlurlarda ka-nun koyuctrnlrn kaka-nunlannrn qeriatrn kaka-nunu kadar bailayrcr olduitrdur. Poligami geleneEi bunlardan biri-dir. Frkrh bu sorunll kanun koyucunun yetkisine br-rakmrqtrr. ...gok eqlilik kur'anda emredilmernirstir, caLZ gortilmuqtiir. Kur'anrn caLz gcirdugti bir hususu .yasa koyucu yasaklayabilir ve bu geriata ters dtiqmez" biqi-minde soruna yaklaqmrqtrr.
Gene o devrin ulemasrndan, daha sonra Cumhuriyet doneminde diyanet Iqleri baqkanr olan ,"Serafettin trfendi (Yaltkaya) bu fikrh ve Eer.iat
tartrq-(19 ) ALKAN, s. B,-9.
( 2 0 ) BERKES, Niyazi. Ttirkiye'de I s t a n b t r l 1 9 7 3 . s . P - , 9 5 .
q a g d a q , l a $ n r il, I b a s .
A R f ; t i M F I N ' I ' U M YIL:S SAYI: 47
masrnd a " Caiz olan hususlanrl qeriata girmediii mey-dana grkrnca bu sorunlar tizerinde de fetvaya gerek ol-madr$r anlaqrlmrqtrr" diyerek gok eqlilif'in yasarna yolu ile yasaklanabilece$ni, bunun qeriata aykrn ol-mayacaSnr savunmuqtur(2 1 ).
1917 t.li aile kararnamesi, gok eqliligi mamakla beraber, ikinci kadrnla evlenmeyi yasakla-yan qartrn nikahr bozmayacaflrnr ve gegerli olacainr kabul edip bu konuda bir adrm ileri gidebilmirstir.
Medeni Kanun, mevcut evlilifi ikinci evlilik igin bir evlenme engeli olarak di.izenlemiq, buna rag--men kryrlan ikinci evliliklerin mutlak butlanla sakat-I anacakl arrnr ongormtiqttir.
Bu gdziim Ttirk toplumunda dnemli bir tepki gdrmeden, hatta batr bolgelerinde coqku ile karqrlan-mrqtrr. Ancak doiu ve giiney dogu illerinde qok eqlili-gin tamamen terkedildiiini sciyleyebilmek heniiz miimkiin gorulmemektedir.
C- Medeni Nikah
Nledeni kanunun Tiirk ailesine getirdiii bir' baqka yenilik medeni nikahtrr.
Medeni nikah, evlenmenin belli qekil kogullan-na uygun olarak evlenmenin maddi koqullannrn varh-fttt inceleme imkan ve yetkisinde devletin resmi bir memuru huzurunda ve onun .yonetimi altrnda, herke-sin katrlabilece{i bigimde alenivetin engellenmediii bir ortamda aktedilmesidir'. Boylece olaya resrniyet verilerek evlenme engelleri ve ehlivet koqullannln devletin resrni organlannca kontrolu sailanmrqtrr.
Bunun yanrnda evliliklerin tescili ile Eok eqliliiin 6n-lenmesi amaglanmrqtrr.
islam hukuku evliliiine gelince, bunun dinsel kaynakh bir hukuk tarafindan diizenlenmirs olmasr-nlrl ($eriat) raimen kutsalhg'r bulunmayan diinyevi nitelikte bir aile hukuku scizleqmesi olduiu kabul
edi-lir. Bunda aslolarak, nikah tanr!'uun bir din adarnr ol-masr. nikahrnrrl carnicle krhnrnasr gibi krsrtlamalzrr yohtur. Bu bakrmdan Islam hukuktr evliliginin bir hu-strsi nikah olduiu soylenrnekted ir't22) .
Osmanh uygtrlamasruda ise nikahrn bir di n adamr huzurunda krhnmasr gelenegi yerlerqrniqtir'. Ru gelene{'in ternelinde kirni uhrevi dtiqtinceler bttlttusa da, Tann ile kul arasrnda bir ruhban surtfiurtr t'arhgr-nr harbul etme.yen islam dininder din adarmrtrrn gorevi-nin nikaha kutsalhk vermek oldu!'u .ya da din adamr-nln boyle bir yetkisi bulundufu kabul edilemez.
Bilindiii gibi Yavuz Sultan Selim'iu Mrsrr sef'e-rinden sonra hilafetin Osmanh hanedanllta gegmesi ile Osmanh teokratik bir yaprya girdi. Bu vaprdaki bir' devlette ise imam aynr zamanda devlette Inaa$ alan bir devlet memlrrlr idi. Bu bakrmdan onun nikaha ka-trlmasrnda dini fonksiVontlllun yantnda t'e-qmi gorer,'i ve devlet memurLr srfatrnur da de$'erlendirilmesi, ve Islamda esasen ozel nitelikte olan ni,kaha r'esrniyet verdiginin diiqiiniilmesi kanrmca rntirnlitin gdrulrnek-tedir.
Evlenmenin tesciline gelince, Osmanlt devletin-de doilrm, oliirn, evlenme gibi qahsi hallerin tesciline imkan vel'ecek bir niifus kuttigti, ya da bortle bir or'-gtitlenme mevcut degildi. Bu ktittikler batr tilkelerin-de tilkelerin-de Metilkelerin-deni htrkukun kanunlaqtrnlmasrndan sonra ttrtulma.ya baqlanrnrrstr. Bazt tilkelerde medeni kallull tjncesinder bu ttir ka.yrtlar kilise tarafindan kendi ma-hallerindeki olaylar bakrmrndarn ttrtuhnakta idi.
Osmanh toplumunda hristirzan teba igin de ba['h ol-duklan kilise btr ttirden siciller tutardr. Mtisliiman Osmanh toplumunda qahsi haller ile ilgili olaylar, ki-tap kapaklarlntn ig ytizune yazrhr, ve bunlarla ilgili hukuki sorunlar" ilgililerin beyanr tizerine goztlltirdi-i ( 2 3 )
(22\ KARAMAI{, s. 234. Ancak n i n h u s r - r s i e v l i l i k o l c l u f u
v e l ' )
Q3) I(ARAMAN, s. 176.
y L - . z a r ' , I s l a r n h t r k u k u e v l i l i g i -giinigtinu kelirul etmez. Avt-tt
Q l B B R K E S , s . 3 9 6 .
YIL: 5 SAYI:47
Ancak Islamiyet dncesi ve sonrasr geleneksel Ti.irk evlili$nde aleniyetin onemini, ve bu amaca };rtz' met ettiii ktrqkusuz olan DUGTTN olayrnr unutma-rnak gerekir. Ru qekilde aleniyeti sailanan nikah ko-nusunda bir isbat soruntr da hig bir zaman grkmamrqtrr.
Osmanh da ilk kez 1881 yrhnda bir niifus ni-zamnamesi yayrnlandr, ancak bununla niifus saylml yaprlmasr ve askerlik gairna gelmiq.mtikelleflerin be-lirlenmesi amacr hedeflenmiqti.
Teknik anlamda ntifus sicillerinin tutulmasr 1330 (L9I ) t.li sicilli niifus kanununun yayrnlanrtasl ile baqlatrlmrq, 1926 t. de de Medeni kanunun yi.irtir-liiie girrnesi ile evlenmelerin tescili sailanabilmiqtir'.
Ancak tek egli evliligin yadsrndrir vOrelerde, Medeni kanuna rainlen, resmi nikah ve buntrn tescili gtiniimtizde bile etkin biqimde sailanabilmiE deiildir.
D- Boqanrna Sebeplerinde Kanunilik ve Egler Arasrnda Egitlik,
islam hukuku erkeie, kadrnr tek taraflr irade ile boqama yetkisi ve taraflann anlaqarak boqanmala-rrnt kabul ederken, kadrna, gok 6zel dtrrtunlarda, er'-keiin muhalefetine raimen yargrEtan boEanmaya ka-rar vermesini talep yetkisi vermiqtir:. Kadrnrn yargrgtan boqanmaya karar vermesini talep edebilece-ii halter 1917 L. li Aile kararnamesinde 4 sebep altrn-da kabul edilmiqtir. Bunlar, ffid l19-Hastahk ikidefa iistiiste kocanln cinsel uzvunda frziksel iliqkiyi imkan-srzlaqtrracak derecede bir arazrrr bulunmasr ve
islam hukuku erkeie, kadrnr tek taraflr irade ile boqama yetkisi ve taraflann anlaqarak boqanmala-rrnt kabul ederken, kadrna, gok 6zel dtrrtunlarda, er'-keiin muhalefetine raimen yargrEtan boEanmaya ka-rar vermesini talep yetkisi vermiqtir:. Kadrnrn yargrgtan boqanmaya karar vermesini talep edebilece-ii halter 1917 L. li Aile kararnamesinde 4 sebep altrn-da kabul edilmiqtir. Bunlar, ffid l19-Hastahk ikidefa iistiiste kocanln cinsel uzvunda frziksel iliqkiyi imkan-srzlaqtrracak derecede bir arazrrr bulunmasr ve