ekonomik farkhhklann ekonomide informel sektoriin biiyukliifii, sanayileqme ve qehirleqme dtizeyi, fakir-lik derecesi ile gelir ve kazanglardaki biiviik farkhhk-lar- yanrsu'a, daha az elle tutulur, fakat hala gtiglii ktilttirel ve sosyal farkhhklar vardrr. Bunlar, geliqmirs iilkelerin sosyal giivenlik gerekmediii ya da ne cede uygulanlp uygulanamayacairnr ve/veya rle dere-cede uygulanmasr gerekip gerekmedigi konusunda qtiphelere yol agmaktadrr. Uluslararasr uzmanlar, ge-reiinden fazla sosyal korumaya sahip olup olmama konusunda quphe eden tilkelerin endiqelerin buyUk boltimtinii yansrtan, btr sorunlan kendi entellektiiel daiarcrklannda taqrmaktadrr. Geliqmiq tilkelerde bile yalnrzca goiu temel analitik sorunlar goztimlenme-mekte (en azurdan katlanrlan borq ve alacak belirsiz bir ortamda yol agmaktadrr ), avrrca geliqmiq iilkeler'-de temel 6neme sahip goriinen sorunlar -resmi sosyal giivenlik programlannrn ekonomik perfbrmansa etki-si gibi- geniq informal sektorlere, yiiksek iqetki-sizlik ora-nlna ve srnrrh finansal piyasalara sahip tilkeler igin daha az tlgrli gortilmektedir. Buna kargrhk -tiimti ge-liqmiq iilkelerde ortaya grktrg: kabul edilen yonetirn ve idari kapasite, ekonomik ve politik istikrar ve sos-yal uygunluk sorunlan geliqen tilkelerde beliren sis-temler igin onemli goriinmektedir. Ozelllikle, ulusla-rarasr diizeydeki sosyal politika uzmanlan igin, bu qaqrrtrcr bir on yrldrr; fakat, makul bir ihtivat derecesi kadar, paragmatizm ve esneklikle yaklarsrlmaya ihti-yag vardrr'.
Segilrniq Geliqen Giivenlik ve Koruma
QiN
Biilgelerde Sosyal
1978'de baglayan ekonomik yeniden yapllmasr siireci, mevclrt sosyal gtivenlik ve sosyal koruma ted-birlerinde paralel bir tam revizyon ihtiyacura yol ag-mrqtrr. Devlet tersebbiisleri tarafindan irstlenilen sos-yal koruma fonksiyonlannrn buyfik bdltirnti daha geleneksel sosyal gtivenlik prograrnlarr ve kurumlan-na devredilmektedir'. A.ynr zamanda, Qin'de rekabetqi bir iqgiicti piyasasrna gegiqin bir parqasr olarak iqsiz-lik tazminatr sistemi oluqturmak gereklidir'.
Problemin buyukltigu belirsi zdw. Ulkenin on yrlhk ekonomik btiytimesi, yeknesak bir sosyal giivenlik programr uygulamayr gtigleqtirecek iniEli grkrqh bir hrzda gergekleqmiqtir. Niiftrsun hrzla yaqlanmasl ge-qitli problemler igerebilir'. Genellikle sosyal koruma reformu planlama, mevzuat ve uygulama agrsrnclan Qin'de uzun zarnan alacaktrr'.
RULGARiSTAN
Bulgaristan gegiE siirecinde ve krtz iginde bir tilkedir. 1989'dan itibaren gayri safi yurt iSi hasrla 9/,,30 dolayrnda dtiqrniigtiir. igsiztik yaklaqrk olarak iq-gtictintirt (ic,2}'sidir ve leva onemli oranda devaltie edil-miqtir. F iyatlar' 1994'iin ilk yansrnda yaklaqrk olarak
%,50 dola'rrnda artmrgtrr. f)r q ticaret Korfez Savaqr'ndan, Yugoslavya Savaqr'ndan ve Sovvet Rlogu ile ticaretin bozulmasrndan olumsuz bir qekilde etki-lenmiqtir. Ozelleqtirme ve endiistriyel yeniden yapl-lanma gahqmalan baglamakla beraber, hentiz btiviik kamu iqletmelerine ulaqmamrqtrr. Bulgaristan'rn kar'-qrlaqtrrmah iisttinliige sahip oldu$u tanm sektortr durgunluk igindedir'. Enflasyon ve iqsizlik ya"*hlann ve gocuklu ailelerin elde ettiii kazanglarr ve gelirleri ijnemli olqtide azaltrmqtrr'. Temel bir yeniden yaprlan-ma, yeni ozelleqtirilmiq endtistriyel bir ortamda iqqile-rin ve iqverenlerden sailanan katkrlara dayanan rly-gulanabilir ve kendi kendini desteklevebilir bir sosyal gtivenlik sistemi geliqtirmeyi zorunlu krlmaktadrr'.
Benzer qekilde, reforrnlar iqsizlik tazminatr ve saihk sistemleri gerektirmektedir. Sosyal ve politik ortam hassastrr ve gerekli reformlann gergekleqtirilip ger-gekleqtirilemeyeceii belirsi zdtr .
GAZZE SERiDi VE YAKASI
Gazze $eridi ve Urdiln nehrinin batr yakasr son derece baflrmh bir ekonomidir. En iist noktada, iqgti-ctintin (/c:30'u lsrail'de esas olarak inqaat sektortinde istihdam edilmiq ve %,10-15'i Korfez iilkelerinde gahq-mrqtrr. Bu iki kaynaktan gelen kazanglar ve dovizler yaklaErk olarak milli gelirin 1/4'tinti oluqturmaktadrr.
Ktiqiik olgekli tanm gayri saf,r yurt igi hasrlanrn he-men hehe-men l/4'tinti sailamaktadrr. Batr Yakasr ve
ARGT]MENTT]IU Y I L : S S A Y I : 4 7
Gazze $eridi temel uluslararasr gahqrna standartlan-nr bile karqrlayabilen, kapsamh sosyal koruma sis-temlerine sahip deiildir. Bunun bir sonlrcu olarak, ntifusun btiytik bir bdliimti sos.yal koruma drgrndadrr.
Yeni, kapsamh bir sosyal gtivenlik ve koruma sistemi kurmak igin uluslararasr yardrma ihtiyag duyulmak-tadrr. Ozellikle gerekli olan, asgari sosyal giivenlik air geliri ve saihk hizmetleridir. Yeniden yaprlanma gelir kaynaklannr karqrlanmasr gtig taleplere yonelt-mektedir.
URUGUAY
Canh hayvan ihracatrua dayah olarak, dtin.ya-da en yiiksek kiqi baqrna gelire sahip tilkelerden biri olan, Urugu ay, yizyrhn baqrndan itibaren, refah dev-leti olarak uzun bir geleneie sahiptir. Ekonomik re-fah kamu altyaplslnrn, finansal kurumlann, eStim ve sosyal programlann geliqmesine imkan tanrmrqtrr.
Uruguay, kapsadrir ntifus ve yardrmlar agrsrndan, el1 ytiksek sosyal giivenlik kapsamrna sahip Giiney Amerika tilkeleri arasrnda yer almaya devam etmek-tedir. Bununla birlikte, krsa donemler bir tarafa, 1930'lardan itibaren, Uruguay sosyal koruma politi-kalannr destekleyici ekonomik bir temel oluqturama-mrqtrr. Sosyal giivenlik programlan tjnemini ve tutar'-hhirnr btiytik olgtide kaybetmi$ ve ardarda gelen reformlar, farkh temeller ve sorunlar ile diizensiz bir' fayda-maliyet dairhmrnr yansrtan tedbirler geqitliligi-ne yol agarak parga parga olma eiilimi gcistermiqtir.
GiriEimler konunun aciliyet derecesine p;6re farkhhk gostermekle beraber', sistemin reforma ihtiyag duydu-iu konusunda genel bir kabul vardw.L|zerinde anlaqr-lan konular yeknesak bir ulusal politika ihtirzacr; kat-krlann ddenmesi ve yardrmlara hak kazanma arasrnda daha yakrn baflantr ihtiyacr; katkr ddemele-ri kagairnr onlemede daha fazla gaba ihtiyacr; ve en biiyiik sosyal giivenlik kurumu Banco de Previsiorr Social'rn fayda ve verimliliiini dnernli dlgtide arttrrma ihtiyacrdrr. Bugiinkti hiiktimet btiytik bir btitge agrir ve uygulanmakta olan, acil ekonomik istikrar prog-ramlan ihtiyaclnr miras almrqtrr.
TAYLAND
Tayland'da birkag yrldan beri geEitli sosl'al ko-rlrma programlan var olmuqtur. F akat, 1990'lann ba-qrna kadar', hem kapsamlarr hern de yardrm dtizeyleri srnrrlandrnlmrqtrr. Devlet memurlan ve askeri perso-nel geperso-nel btitgeden finanse edilen erneklilik \re di['er' .yardrmlarla desteklenmiqtir'. Hastaue ve klinik agr bir dereceye kadar tum vatandaqlara saghk sigtl'tarsr irn-kanr tanrmrqtu'. F akat, saihk sigortaslrla giriq ve hiz-metin nitelifl yeterli olmamrqtrr. Iqsizlik sigortasr, aile yardrmlan veya sosyal gi.ivenlik agr .yolitu. Ilk kez, 1990 Sosrtal Gtivenlik Kanlrltlt, 20 ve daha fazla (daha sonra 10'a diiqtirtilmtiqtur) iqEi gahqtu'arl turn firmalan zortlnlu sosverl guvenlik kapsamrna dahil et-miqtir'. Toplam 33 mih'on iggtictinden ]zalurzca 11 mil-yonu formel sektijrde istihdam edilmekte ve bunlartn ancak yarlsr sosyal gtivenlik kapsarnrnda ver ahnakta-drr. Kendi adrna gahqanlar, ticretsiz aile iqgileri k^p-sarn drqr kiqilerdir. 15 milyondau fazla kiqi tanmla ve vaklaqrk 5 milSzon kiqi tanm-drqr mesleklerle ugrarE-maktadu'. Bu kiqileri kapsama almak zor olacaktu'.
MADAGASKAR
Madagaskar"da sosyal korurna gegitli bzrkar-rhk-lar ve kurumbzrkar-rhk-lar aracrhgrVla saflanmtrktadrr. frakat' bunlar araslnda qok az koordirlasYort vardrt'. Yetersiz kaynaklar ve tilkenin merkezi plal[ ekotlorniden pi-yasa ekouornisine doiru hrzh def'iqirni proble'tnleri art-trrmaktadrr. Ekonomik ve politik degiqiklikler( pi-vasa ekonornisine ve daha f'azla demokrasiye dogl'u ) tiim sosyal giivenlik aiurda daha tutarh ve daha etliin hale getirme yonunde, dnemli bir yeniderl vaprlanma-yr gerekli krlmaktadrr. Giivenlik aglan etkin bir' qekilde ekonomik arzarlama sonuglalr ile iliqkilencliril-melidir. Sosyal korurna programlannr u.yglrlamada, yonetmede ve kontrol etmede yeni mevzuert ve Ve'ni kriterler gerekli olacaktrr. Baqanh olmak igin yertiden I vaprlanma stireci kapsamh, tutarh ve btitilnleqtirici olmahdu'.
Hedefler, Realiteler ve Srnrrlamalar
Irarkh tarihgelere, gartlara ve rnevcut
duzenle-SAYF'A z 162 YIL: 5 SAYI:47 ARCT]MIiI\'I'[JIlI
melere rafmen, hemen hemen tiirn sosyal giivenlik ve koruma sistemleri esas olarak kapsama, igerdikleri ihtimallere ve sailadrklan yardrm dtizeylerine iliqkin bir dizi temel hedefr paylaqmaktadrr. Bu hedefler za-man igerisinde geliqmiqtir. Fakat, bunlar resmi ola-rak uluslararasr gahqma standartlannrn 102 nolu btirluqrnesinde QTSD ifade edilmektedir. Genel qartlarda, bu Stizleqme, sosyal gtivenliiin iqgilerin bti-yuk boliimtine ve ailelerine geniqletilmesini, yardrm diizeylerinin asgari olarak l<aza, hastahk, vaqhhk veya diier ihtimaller durumunda gegitli srkrntrlarr or-tadan kaldrrmada yeterli olmasrnr ve aqairdaki dokuz temel yardrm tiirtinti sailamaslnr qart koqmaktadrr:
- Trbbi bakrm - Hastahk yardrrnr - iqsizlik yardrmr - ig kazasr yardrmr - Yaqhhk yardrmr - Anahk yardlmr - Maltilliik.yardrmr - Oltim yardrmr
Aynca, Sozle$me, esas olarak katkrlarrn iqve-renler ve iqgiler arasrnda paylaqtrnlmasr doglultustrn-da, bu yardrmlann finansmanr konusunda geniq agrk-lamalar yapmaktadrr. Agrkga, qart koqulan yardrmlar ve hizmetlerin gergekten saflanmasrnl temin etmede devletin sorumluluiunu ortaya koymaLlt6tt'(2 ). I02 nolu sozleqme sonradan yardrm ve kapsam htiktimle-rini arttrran baqka Scizleqmeler ve Tavsiye Kararlan ile genirsletilmi qtil( 3 t.
Bu temel ytiktiml{iltik gergevesinde, I02 nolu Sozleqme ve di['er Sozleqmeler ve Tavsiye Kararlan htikiirnlerinde, OECD tilkelerinin onaylama
( 2 ) Bu, tamamen veya ktsmen genel kamu gelirleri drgrnda fi-n a fi-n s e e d i l e fi-n s o s y a l g l i v e fi-n l i k v e s o s y a l k o r u r fi-n a i h t i m a l i fi-n i d r g l a m a m a k t a d r r . D i i e r t a r a f t a n . d e v l e t i n y a r d t m l a n v e h i z r n e t l e r i d a g r t n r a s l n r g e r e k t i l ' n r e z ; d a h a s r d e v l e t y a l n r z -ca bunlernn gerqekten saglanrrasrnr tenrin etmektedir.
( 3 ) Bunlar; 103 nolu (L952, Anahfrn l(ot'unmasr); LzL noltt 0964, iq l(azasr ); I28 nolu ( L967 lqgcirememezlik, Y a q h h k v e O l . i m t ; 1 3 0 n o l u ( 1 9 6 9 T r b b i B a k r r n v e H a s t a h k ) ; v e 1 6 8 n o l u ( 1 9 8 8 . I s t i h d a m r n T e q v i k i v e
iqsizliie Kargr Korunr a ) Sozle-snrelerini kapsamaktadrr'.
qartlannda ve en onemlisi, bir dizi koruma kavramrna imkan tanryan idari ve mali organizasyonlarda tinemli esneklikler sunmaktadrr. Sdzlesme taslairnr hazrrla-yanlardan birisinin ifadesiyle, Sozleqme "sosyal gii-venliii bir amag olarak gormekte ve Sosleqmeyi sdzko-rruslr amaca, diier bir ifadeyle, kiEisel haysiyete uygun qartlarda yeterli gelir garantisine etkin bir qekilde ulaqmada bir arag kabul etmektedir(4).
Doirtrsu, bu ifade, karma finansman ve transf.er qekilleri oluqturan pluralistik (goiulcu ) yaprlar dahil, bir dizi farkh sosyal giivenlik mekanizmalannr des-teklemektedir.
Geligen ve gegiq aqamasrndaki tilkelere gelince, daha genel uluslararasl deklarasyonlarla beraber:, uluslararasl qahqma standartlan bir dtin.ya diiqtincesi olmaktan gok, istekler ve hectefler bildirgesi olarak yo-rumlannrahdrr. Geliqrniq tilkelerde, sosyal koruma po-litikalan genellikle Srizleqmelerde qart koqulanclan daha ileri gitmiqtir. Bununla birlikte, geliqen tilkeler-cle yalnlzca fiilen mevcut olanda biiytik bir farkhhk ol-mamaslnln .yanrnda, beklentiler: ve ger'gehleqen ara-srnda biiyiih bir sapma yoktur. Bugiin dtinyada 146'dan fazla iilke (1950'de 50'den daha az tilkeyle karqrlaqtrnldrgrnda) bazr sosyal giivenlik gekilleriue sahip olmakla beraber', bu iilkelerin gogundaki eksik-liklerin listesi trzundur. Qoiu tilkede, kapsama alulan nufus ekonominin fbrrnel sektoriindelii ktiqtik bir i==gi azrnhir (bazen verlnrzca karnu iqqileri ) ile srnrrltdrr;
yardrmlann dtizeyi genellikle asgaridir ve hatta geli-rin genellikle duqtik oldufu yerler"de veterli gorlilebi-lenden oldukga dtiqtikttir; vaprda, kapsamda ve yar'-drm dtize.ylerindeki eksiklikler: -yonetirnde, idarede ve finansal organizasyonda srk srk uygtrlarna baqansrz-hhlanyla ve hatta hedeflenen .yardrmlanu eqit dairtrl-mamasryla Eiddetlendirilmektedir'.
- Uluslararasr idealler ve sonuglelr', mevzuat ve uygtrlama, ihtivaglar ve realite ile geliqmiq ve gelig€)n iilkeler arasrndaki- bu agrk, refbrm ve geliqme
ydntin-( 4 ) Maurice Stack, Minimum St:rndarts of Social Securitl':
T h e P r " o p o s e d I n t e r n a t i o n a l C o n r r e n t i o n . V o l . f i ( G e n e r r a . B u l l e t i n o f ' S o c i a l S e c u r " i t v A s s o c i a t i o n . 1 9 5 2 ).
ARGT]MENTTJM YIL:S SAYI:17
deki mevcut hareketlerin agrklamasrdu'.
Farkedilen deiiqiklik ihtiyacr nispeten agrktrr, fakat deiiqikliii gergekleqtirme gok zordur. Bir'gok sr-nrrlama vardrr. Agrk bir srsr-nrrlama, ekonominin formel sektcirunde yaqayan ve gahqan ntifus oranrdrr. Basit kiqisel tasarruflar ve sigorta mekantzrnalanndan daha iyi olmasr amaglanan sosyal gtivenlik sistemleri -diger bir ifadeyle, bir sosyal dayanr$ma veya yeniden gelir dairhmr dlgristi oluqturan sistemler- yardrmlarer hak kazanmanrn bedeli olarak zorunlu katkrlann sag-lanabilece[i bir gergeveye oturtulma ihtiyacr duymak-tadrr. Buna imkan tanryan geleneksel yapr, formel is-tihdamla bailantrhdrr: hizmet sozleqrneleri katkrlan elde etmek igin kontrol edilebilir ve deierlendirilebi-lir. Bdylece, formel sektortin btiytikltiiti dnemli dlgiide iqgi ve iqveren katkrlannrn iki gelir kaynairnrn srnrr-lannr belirlemektedir. Bu slnlr drqrnda, geleneksel ttirde sosyal gi.ivenlik programlannur ttim niifusa ulaqmasr zordur. Afrika'da aktif niifustrn (/c,L}' 'undan daha azt formel sekttirde istihdam edilmektedir'. Latin Amerika'da oran daha yiiksektir ve Asya'da oran bti-yiik dlgiide degiqmektedir. Buna karqrhk, Orta ve Doiu Avrupa tilkeleri hemen hemen aktif niifusun ta-mamr formel sektdrde yoiunlaqtrgr merkezden planla-nan ekonomilerdir; bugtin bu iilkelerde informel, ken-di adrna gahqanlar sektdrtiniin hrzla btiyudiigti gtirtilmektedir. B6ylece, pek gok geliqen tilkede ve ar-tan bir qekilde hem gegiq stirecinde hem de geliqmiq iilkelerde niifusun dnemli bir bdltimii katkrya dayah sosyal giivenlik programlan kapsamr drqrnda kalmak-tadrr.
Alternatif, sosyal gtivenlik ve koruma sisternle-rinde finansman kaynaS olarak.vergi kaynairnr -hem gelir ve kurumlar vergisi hem de dolayh vergiler- kul-lanmaktrr. Fakat, srnrrh formel sektijre sahip iilkeler genellikle vergi kaynafinrrl da srnrrh olduiunu giir'-mektedir. informel sektdrde, dzellikle tanm sektijriin-deki iqgilerden dolaysn vergi toplamak zordur ve ge-nellikle daha tist gelir gruplan lehine bir kagak vardrr. Dolayh vergiler krsmen agrir kapatabilir'.
Fakat, bu vergiler genellikle genelleqtirilmiq bir sos-yal gtivenlik programrnl finanse etmede yetersizdtr.
Bazen elde edilen bir uzlaqma, genel gelirleri temel evrensel yardrm ve hizmetlerin -genellikle temel sag'-hk hizmetleri, fakat bazan aile yardrmlan- fittaustna-nrnda kullanmak ve hak edebilen ve katkrda buluna-bilen formel sekttir iqEilerine yijnelik ernekli ayhklan g-ibi temel nakit yardrmlan srnrrlamaktu'.
ilave bir srnrrlama, esas olarak sosyarl ve poli-tiktir. Pek gok geliEen iilkede gelir', genellil<le adil ol-mayan bir qekilde dagrtrlmakta ve bu dttrttm, denge-srz politik etki ile kuvvetlendirilmektedir'. Bazen toplumun daha zengin gruplarr, ozellikle katkrlann kazanqlara orantrh oldugu yerlerde, onernli bir daya-nrqma derecesi ve gelirin .yeniden dairlrrnrnr iger"en programlara katkrda bulunrnaya ikna etmek zordut'.
Diger taraftan, yardrmlann az veya gok katkrlarl:r orantrh oldtrgu yerlerde, kapsamh bir sosyal giivenlik programma karqr koyma daha az olabilir. Rishlerr:n az veya Qok tiim katkrlarda bulunanlar igin eqit oldugtr ve yarrdrmlann katkrlarla orantrh oldufu belirli emek-lilik ve sigorter planlan ttirleri buna iirnektir'. Fakat,, yardrmlann gelirden gok ihtiyaglarla ilgili oldufu yer.-lerde, daha iyi ticret elde eden iqEi gruplannrn daha buytik mukaverneti olabilecektir'. trakirligi ijuletne programlannrn btiyiik goiunlu$u, ttim katrlanlar igin asgari yardrm diizeyleri ongriren emeklilili sistemleri ve tedaviyi katkr stiresinden gok hastahirn belirledif'i saihk sigortasr planlan buna tjrnektir'. Boyle dururn-larda, daha yiiksek gelirlere ve katkrda bulunanlara daha ytiksek lrardrrn sa['layan gok aqanrah sistemler' geliqtirme eiilimi .vardrr.Daha ytiksek ticretli iqgiler', finansal kaynaklannnr btiyuk bolumtiuti ellerinden gr-kararak genellegtirilmiq programlardan aynlmaya gaba gdsterebilir. Qog,tnlukla, bu dururn, dtiquk gelir' grtrplanna yoneltilen programlanu ihmal edilmesine ve genellikle bu gruplann tiim sosyal giivenlik tiirle-rinden drqlanmasuta yol agmaktadrr. Btr gartlarda bir' btittin olarak formel sektorde sosyal korumanrn yay-grnla,;trnlmasrna iqaret edilen srnrrlamalardan dolavr zor ve belirsizdir'.
Planlama ve Yiinetim
Sosyal gtivenlik sisteminde onemli reform
dti-SAYI.-'A 3l64' YIL: 5 SAYI:17 Alt G tl lvlltNTti itl
qiinen bir iilkenin dikkate almasr gereken iki temel konu, bu ttir sistemin planlanmasr ve yiinetimidir.
Planlama hangi qartlar altrnda kimin ne kadar odeye-ceiini, hangi qartlar altrnda ne kadar haklar kazana-caftnr belirleyen ttim parametreleri kapsamaktadrr.
Aynca, sistemin finansal giictine iliqkin gok sayrda ko-nuyu igermekte ve trbbi bakrm sistemleri durumunda, istemin trbbi bakrm sailayan kurultrqlart, organizas-yonlan, sailanan hizmetin kalitesi ve yardrmlann miktan ile iliqkisini belirlemektedir. Yonetim, planla-nan ve hukuki yaprsr oluqturulan programlann etkin ve verimli iqleyebilmesini sailayan konulan igermek-tedir. Kurumsal yapl, yonetim (frnansal yonetim da-hil), uygulama metotlon, sistemin kurumlanyla uyum sailama metotlarr ve personel eiitimi sorunla-nnr kapsamaktadrr. Aynca, sos.yal giivenlik sistemi-nin ijzerkliiine iliqkin sortrnlar hiiktimet ile iliqkisi, htikiimet temsilcileri, kadar, iqgilerin, iqverenlerin ve katkrda bulunanlann kurumun yonetim kuruluna ka-trhmrnr ele almaktadrr.
Iki konu agrkga birbiriyle yakrndan iliqkilidir.
Diier qartlar sabitken, iilkeler kendine ozgi sosyal hedeflerini, miimkiin olduiunca, yakrn gelecekte kar-qrlayarr ve ekonomi ile iqgticii piyasasr tizerinde en az olumsuz etkiye sahip olan bir planr LlygulamayL arzu edecektir. Ayrrcal sosyal gtivenlik programlan planla-masl yukanda ifade edilen slnrrlamamalar ve yaygln bir topium desteii ihtiyaclnr dikkate almahdrr. F'akat, optimal planlar yalnrzca analitik karmaqrkhk agrsrn-dan deiil, aynl zamartda. uygulama imkant agrsrnagrsrn-dan goiunlukla karmaqrk hale gelmektedir. Bu planlan uygulamada problemler varsa, daha basit olanr tercih etmek uyglln olabilir. Agrk ve basit bir sistem daha aynntrh bir sistemden daha iyi iqlemektedir. Belirli bir siirenin sonunda, yeterli yardrmlar sailayamayan bir progTama katkrda bulunan kiqiler iki agrd an zara-ra ufuamaktadrr: bu kiqiler yardrm elde etmeksrzrrt bir programa katkrda bulunacaktrr ve programda bu-lunmayan kiqisel hiikiimlerle karqrlaqacaktrr.
Agrkgasr, iyi planlama ve iyi ydnetim qarttrr ve reform teklifleri tek tek dikkate ahnmahdrr.
Sosyal giivenlik ve koruma programlannrn planlanmasrna gelince, bugtinkti tartrqma - esas
ola-rak, milnhabrran olmamakla, sanayileqmiq iilkelerde-devlet tarafindan finanse edilen planlarda, katkrh sos-yal giivenlik dtizenlemelerinde ve tamamlayrcr, birey-sel ve genellikle biittini.in bir pargasrnr oluqturall, ozel sektor tarafindan organize edilen mekantzmalarda pliiralistik (goiulcu) yaprlar iizerinde yoiunlaqmrqtu'.
Bu yaprlann geqitli aqamalan geniq bir i.ilkeler grubu-nun qartlanna Lryum saSlama yciniinde yeterli esnekli-g'i sailamakta ve aynr zamanda scizkonusu ekonomik ve sosyal srnrrlamalarr ortaya koymaktadrr. Aynca, bu yaprlar sosyal giivenlik ve koruma planlannrn he-deflerine veya en azrndan, en gok ulagrlabilir gortinen hedeflere, tek bir plandan daha etkin bir qekilde ce-vap vermekl"6ir(5).
Emeklilik sistemine iliqkin hedefler qunlardrr:
- Niiftrsun tiim iiyelerini yaqhhkla, sakathk du-rumunda veya aile reisinin tiltimtinde fakirlige kargr koruma;
- Gdntillti ve giintilstiz emektilik sonucu kazang kaybrnr telafi etmek amacryla bir gelir sailama;
- Enflasyonu dikkate alan g'elir ayarlamasl yap-ma ve en azlndan bir dereceye kadar hayat standart-lannda genel bir artrq sa$lama;
- Emeklilik igin ilave qartlann geligtirilmesine ydnelik bir ortam oluqturma.
Dolayrsryla, sosyal gtivenlik ve koruma planla-nnln hedeflerine en gok ulaqabilir gortinen yapr temel, evrensel ve devlet tarafrndan finanse edilen asgari emeklilik ayhgr; katkrh sosyal giivenlik programrna dayanan belirlenmiq bir yardrm aqamast ve hem ozel.
sektilr hem de kamu sektdrti tarafrndan ydnetilen be-lirlenmiq farkh emeklilik ayhir planr qart kogan ta-mamlaylcr ve kiqisel iigtincii aSamadan oluqmaktadrr.
Trbbi bakrm programlan agrsrndan, farkh htz-met sunuculan ve finansman btirosu tiirlerinin varh-E nt kabul eden ve programrn planlamasrnl mevcut
(5) Muhtemel pluralistik (goE'ulcu) yaprlara iligkin daha ay-nntrh agrklamalar igin bkz., C. Gillion, N.I Otting ve S.
Iyer; "Health Care and Pensions in Developing Countries:
The Basis For Stratery", International Labour Review,
Vol.: I32, No.: 2, L993.
ARGT]MEIYIT]M YIL:5 SAYI:47
durumla uyumlaqtrrmaya gahqan pltiralistik (goiulcu) yaprlar daha pregmatik bir yaklaqrm yansrtmaktadrr.
Farkh yaprsal yaklaqrmlar;
- Evrensel olarak mevcut ve genel gelirlerden finanse edilen, diger sigorta kapsamr tiirlerine girme-yen kiqilere temel trbbi bakrm sailayabilen kamu sis-temi;
- Tiim iqgileri ve aileleri zorunlu olarak kapsa-y&o, trbbi bakrm finansmanrnda katkrh bir sosyal gti-venlik mekanizmasr ve
- Hem kiqisel sigorta hem de toplu scizleqmeler aracrhgryla iqverenlerle ortaklaqa finanse edilen gd-niillti, tamamlayrcr bir trbbi bakrm sistemini kapsa-maktadrr.
Muhtemelen, bu dtizenlemelerden higbiri nihai bir hedefi temsil etmez. $iiphesiz, bu dtizenlemelerin gofu, bunlann nasrl .yorumlanacaSna; geqitli aqama-larda yardrm di.izeylerinin bir diieriyle nasrl birleqti-rileceffne; dayanrgma, iqbirligi ve kargrhkh yardrmrn ne derecede plana konulabileceiine; ve temel aqamayr finanse etmede, merkezi sosyal gtivenlik aqamaslnl desteklemede ve tamamlayrcr agama igin ortam olug-turmada kamu politikasrna ne derece giivenebilinece-fine baihdrr.
Reformlan planlamada, pek gok diier paramet-re cinemlidir. Fakat, biri belirgindir; emeklilik yaql so-runu. Doiu ve Orta Avrupa'da, Qin'de ve birgok diier {ilkede, yaqhlann aktif niifusa oranlnrn, doium oran-lanndaki dtiqiiqler ve yagam siirelerindeki artrqlann bir sonuc'u olarak birkag on yrl boyunca gok hrzh bir qekilde ytikselecegi beklenmektedir. Yarsh ntifusun ih-tiyaglannrn karqrlanmasrnrn erken bir emeklilik ya-qryla uyuqmachir tahmin edilmektedir. Qog.t titke (iizellikle eski komiinist tilkeler ) reformlann pargasr olarak emeklilik yaqrnr ytikseltme gdrevi ile karqr kar-qryadrr. Bu, genellikle; emeklilik yaqrnrn qimdiye ka-ddr dtiqtik tespit edildiii iilkelerde politik problemler igermektedir.
Ydnetim problemi bu yapr sorlrnlan ile yanya-nadrr. Sosyal gi.ivenlik sistemleri ister istemez karma-qrktrr. Bu sistemler, cizellikle emeklilik ayhgr
duru-munda, uzun bir donem boyttnca doiru kayrt tutrnaya dayanmaktadrr. Bu sistemler', hem iqveren hem de iqqi agrsrndan diizenlemelerle tam uyumlu olmasrna ve sosyal gtivenlik kurumlan agrsrndan Stardrmlann hrzh ve giivenilir dairhmlna bel bailamaktadrr. Bu sistemler iyi ycinetim ve makul bir yonetirn mali5retle-ri diize.yine gtivenmektedir. Ayrrca, bu sistemler sos-yal gtivenlik fonlan igin daha uygun yatrnm firsatlan sa[lamak ve 6zel programlan yonlendinnek, dtizenle-mek ve denetledtizenle-mek igin htiktimetlerin sosyal.l girvenli-ie ayrrlan ka.ynaklan di['er amaglara Ydnlendit'menre-sine bel bailamaktadrr'. Pek gok geliqen tilkeder bu dtizenlemeler iqlememekte veya programletnn kapsa-mr ve etkinligi kanunda ongdrtilen kapsarn ve \tardlrn-lann oldukga gerisinde kalacak kadar kotti iqlernekte-dir. Ydnetim vasrflan yetersi zdrr,, kadrolar' .yeterince eiitilmemektedir', bilgisayar teknolojisi ve kayrt
duru-munda, uzun bir donem boyttnca doiru kayrt tutrnaya dayanmaktadrr. Bu sistemler', hem iqveren hem de iqqi agrsrndan diizenlemelerle tam uyumlu olmasrna ve sosyal gtivenlik kurumlan agrsrndan Stardrmlann hrzh ve giivenilir dairhmlna bel bailamaktadrr. Bu sistemler iyi ycinetim ve makul bir yonetirn mali5retle-ri diize.yine gtivenmektedir. Ayrrca, bu sistemler sos-yal gtivenlik fonlan igin daha uygun yatrnm firsatlan sa[lamak ve 6zel programlan yonlendinnek, dtizenle-mek ve denetledtizenle-mek igin htiktimetlerin sosyal.l girvenli-ie ayrrlan ka.ynaklan di['er amaglara Ydnlendit'menre-sine bel bailamaktadrr'. Pek gok geliqen tilkeder bu dtizenlemeler iqlememekte veya programletnn kapsa-mr ve etkinligi kanunda ongdrtilen kapsarn ve \tardlrn-lann oldukga gerisinde kalacak kadar kotti iqlernekte-dir. Ydnetim vasrflan yetersi zdrr,, kadrolar' .yeterince eiitilmemektedir', bilgisayar teknolojisi ve kayrt