Yrd. Dog. f)r. Bihterin DINQKOL ({') Cumhuriyet Ttirkiyesi'nin siyasal, sosyal geliqi-minde etkileyici giice sahip olan Atatiirkgiili.ik, siya-sal merkez ile toplumsiya-sal gevre arasrndaki mesaf'enin daralmasrnr amaglamrqtrr. Modern devletin kuruluqu igin toplumsal kaynaklann devleti destekleyecek bi-girnde harekete gegmesi gerekmekl"4ir(1). iqte bu ne-denle, kurtuluq savaSrnrn baqlangrcrndan itibaren ulusal biling gainlan yaprlmaya gahqrlmrqtrr(2 ).
('i') Marmara Universitesi Hukuk Fakiiltesi Genel Kermu H u k u k u A n a b i l i m D a l r O f r e t i r n i I - v e s i
(1) Ali KAZANCIGIL, "Tiirkiye'de Modern Devletin OluEunru ve KemalLzm",, Trirk Siyasal Hayatrntn Geliqimi, Bd. tr.
KALAYCIOGLU / A.Y. SARIBAY, istanbul 1986, s. 182.
(2) Cengiz AK'TAR, Ttirkiye'nin BatrhlaSmasr, istanbul 1993, s . 5 4 .
Devlet yaprsl agrsrndan, modern Tiirk Devleti, Osmanh Devleti'ne nazaran gok farkhhk gdstermekte-dir. En onemli farkhhk da "sltltancl" egemenlik anla-yrqrnrn terkedilmesi ve "ull-tsal egemenlik" attlayrErnul kabultidtir.
Bu araqtrrma gergevesinde, milli mtrcadele do-nemi igirrde "ulltsal egemerrlik" kavramrnrltln yerleg-me stirecinden sozedecefim.
I. OSMANLI '
I)EVLETI RtrF'ORM
HARtrKtrTLtrRINDtr EGtrMENLIK ANLAYI$I Batrdaki siyasi geliqmeler ve iEteki gerek siya-si, gerekse ekonomik bunahmlar, ya da baqka bir ifa-deyle, Osmanh imparatorluiu'nlur btittinltiitine yo-nelik hareketler, bir onlem olarak bir takrm reform hareketleri yaprlmasrnr gerektinniqtir. Ancak III.
Selim doneminden baqlayan reform hareketleri daha gok askeri teknigin batrdan ahnmasr qeklinde olmuE-tur. Qrinkii gcikurs stirecindeki askc:ri yenilgiler ve do-layrsryla toprak kaybedilmesi batlnln "het' yontivle tis-ttin bir toplum olduiuna degil de, sadece askeri, teknik ve taktik dgeler agrsrndan deierlendirilen bir' ilerilig"" (3 ) baglanmrqtr.
Bu reformlar yaprhrken imparatorlu$un patri-monyal yaprsrnr kurtarma gabasr da var.drr. Osmanh imparatorltrfu'nr-tn fetihgi varhir patrimonyal sistemi diizenliyordu, fetihlerin durmasr artrk bir degiqikliie gitmeyi gerekli krhntEtr. Arna yaprlan bu refonnlar' Osmanh Devleti'nin patrimonyal egemenlik anlarnrtr-da ktrllar izerindeki denetim mekaniznralat'rtu tekrar' elde toplamaya yonelik muhafazakar tavnnrn ilk
or'-( 3 ) Levent KOKBR, ModernleErne I s t a n b u l 1 9 9 0 , s . 6 7 .
K e n r : r l i z n r v e D e t n o k t ' a s i ,
SAYFAtl44 YIL: 5 SAYI:47 ARGUMENTTJM
nekleri6it(4).
Osmanh ddnemi pozitif hukukunda Tanzimat ve Meqrutiyet dijnemlerinde "ulusal egemenlik" pren-sibinin yer almadrgr gdrtilmektedir. Dtiqi.insel alanda ileri siirtildiigt zamanlar olmuqtur. Orneflin Tanzimat dtineminde, Namrk Kemal'in Htirriyet Gazetesi'ndeki makalelerinde, II. Meqrutiyet dirne-minde MebusAn Meclisi Reisi Ahmet Rrza Bey'in nut-kunda (13 Arahk 1324), Mehmet Sait Paqa htiktimeti-nin beyannamesinde Q7 Arahk 1327), Baidat Mebusu ismail Hakkr Bey'in (22 Arahk 1327 ) ve Seldnik CAvit Bey'in (23 Temmuz L328) nutuklannda,
"hakimiyeti ahali, hAkimiyeti milliye, milletin hakkr hdkimiyeti" gtbi ifadelere rastlanmaktadrr(5 ).
Tanzimat ortamrnda yetiqmiq ve daha sonra
"Geng Osmanhlar" adrnr alacak olan aydrnlann ize-rinde anlaqtrklan, 6zgi.irltik, anayasal bir rejim ve pa-diqah iktidannr srnrrlamaLlt(6 ).
Bu diiqtinsel hareketlerin ortaya grkardrgr 1876 Kanun-u Esasi'si ise, teokratik yapryr yasallaqtrrmrs-6aQ). Anayasa, yetki daghmrnda tek demokratik or-gan olan Meclis-i Mebusan'r pek gok konuda padigaha baih krlmrqtrr. Bu nedenle Meclis-i Mebusan, yetki ve iqlevleri bakrmrndan bafrmsrzlaqmamrq ve hem mo-nargik nitelikli yi.irtitme organr hem de temsili-demokratik cizelligi bulunmayan (Heyet-i Ayan,
$fira-(4) Aktar, s. 29.
(5) Recai Galip OKANDAN, "Milli HAkimiyet, Milli lrade
Mefhumlannrn ve Kuvvetler Birlirfi Sisteminin Esas
TeqkilAt Hukukumuza Giriqi, IUHf'nn., C. XXVII, S. L-4,
s . 2 1 .
(6) Mehmet AKAD, Genel Kamu Hukuku, istanbul 1993, s.
1 0 8 .
(7) "... Osmanh Devleti, kendi tarihinde gok-dinli, gok-uluslu ve zarnanrna gcire btitrin Avrupa devletlerinden tisttin bir din cizgiirltigii olan bir imparatorluk olarak tanrnmasrnl kendi eliyle yrkarak, islAm devleti olmasr iddiasryla gdrtil-medik bir teokrasi yasasl ttirti ile dtinyanrn karqrsrna grkr-yordu". Niyazi BERKES, "Bir Ytizyrl lginde Atattirk",
AUSBFD., Atattirk Ozel Saytsr, C)OO(VI, Ocak-Arahk
1 9 8 1 , N o . 1 - 4 , s . 1 0 0 - 1 0 1 .
yr Devlet) ile kuqatrlmrq6r(8).
II. Meqrutiyet uzun yrllar siiren tirgtitlenme ve dtiqtinsel hareketin sonunda ilAn edilmiqtir. 1909 ana-yasa degiqiklig metni, siyasi iktidann kullanrmrnda halkrn payrnr eskisine nazarart artrrmrqtrr. Agrkga ulus egemenligi, metne girmemiqtir ama "egernenligi kaynagr ve kullanrqr bakrmrndan htiktimdarlara ait bir yetki sayan monarqik egemenlik anlayrqrnr teoride ve pratikte temelinden sarsmrq olmasr" (9) konumuz agrsrndan son derece Onemlidir.
Bu geliqmeler, II. Meqrutiyet ddneminin ege-menli[in kaynaksal deiiqimine "hukuki baqlangrg"
( 10) oluqturduiunun gdstergesidir.
II. "SALTANAT-I $AHSIYE" DEN, ''HAKIMIYET-I MILLIYB', YE
Atati.irk, yeni bir devlet kurmaya gahqrrken, "
(...) gegmiq sistemlere takrlanlar ve an'anelerinden srynlamayanlar, hig bir zaman modern bir devlet bina edeme zler" ( 11)6iiqtincesinden hareket etmiqtir.
Bu stizler agrkg., yeni sistem arama gerekliligl ifade etmektedir.
Burada ifade edilen gegmiq sistem ve gelenek-ler, saltanat-hilAfet rejimi igersinde diiqi.ini.ilmelidir.
Atattirk'iin "muastr medeniyet seviyesi"ne eriqmek olarak ifade ettigi modern devlet ise, akrl ve bilimi yol gtisterici ilan ederek, "hakimiyet-i milliyeye miistenit, bilA-kayd u qart miistakil yeni bir Ttirk Devleti tesis etmek" (r2) le gergekleqecekti. Gergekten de, Tiirk
(8) Btilent TANOR, Osmanh Imparatorlufunda Anayasal
G e l i q m e l e r , i s t a n b u l 1 9 9 1 , s . 8 2 .
(10) Emin MEMI$, "Milli Hakimiyet" Kavramrnrn Pozitif Belgelere Girme Stirecinden lzlenimler", Argumentum,
$ u b a t 1 9 9 1 , C . 1 , S . 7 , s . 9 8 .
(LL7 Enver Zrya KARAL, Atattirk'ten DtiEtinceler, Ttirk
Tarih Kurumu Basrmevi, Ankara 1956, s. 151.
(LZ) Mehmet KAP[,AN, "Atatrirk'rin BaEansrnr Saflayan
Sebepler : Durum, Yorum, Hedef, inang, Karar ve
Hareket", I.U. Edebiyat Fakiiltesi, Doiumunun 100.
Yrhnda Atatiik'e Armafan, Istanbul 1981, s. 19.
ARGUMENTTIM YIL:S SAYI:47 S A I ' F A : [ ' l ; r
Devleti'nin Osmanh Devleti ile bair sadece maddi gartlar olan insan unsuru ve tilke unsurunun Osmanh Devleti'nden ahnmrq olmasrdrr diyebilriz.
Bu gergevede kurulan yeni ulus-devletten dnce, gag-daq, devletlerin aksine bir dinler ve uluslar topluluiu oluqturan Osmanh Devleti, Atattirk'e gdre bir "salta-nat-r qahsiye'den baqka qey deiildi . 17 $ubat 1923'te izmir iktisat Kongresi'ni agarken bu konudaki gdrtiq-lerini qdyle agrklamrqtrr.
"Arkada;;lar, btitun bu etuar ue harekdt, tahkik olunursa, gi)riiltir hi bu azarnetli kudretli padi-pahlar tahip ettihleri siyaset-i h,ariciyed,e kertcli emelleri, htrslart ue arzulartna istinat etmiSler-dir... Arkadaplar saltanat-t Sahsiye'de her husu''
' sa tacidarlarlrl arzusu,, iraclesi IJe em,eli
hd.kim,dir... Bir de tdcidarLarln etralim alan menfaatperastan uardtr. Onlar da padisahLann zihniyetleri ile zihniyetlenirler ue padipahm bu zihniyetini, bu arzftErrnu bir ldzime-i semd,uiye ue ld,zime-i Kur'd.niye gibi herkes telkin ed,erdi" (13).
Bu sdzler, Attitiirk'tin Osmanh Devleti'nde
"milletin arzusu'nun rol oynamadr$r, buna karqrllk
Osmanh Devleti'nin bir "saltanat-r qahsiye" (14)
o14rr-iu gdriiqtinii agrklamaktadrr. Bu yaklaqrm,
patrimon-yal devlet yaprslnrn (15)
sadece bir vtinti olan kiqiye
baihhk ydntinti ele almaktadrr. Tek kiqinin
iradesi-nin egemenliflini agrklarken, padiqahrn
zihniyetleri-nin etrafrnr saran menfaat sahipleri
(menfaatperes-(13) Atatiirk'iin Srlylev ve Demegleri, II. 1906-1938 (SD,II) Ti.irk Tarih Kurumu Basrmevi, Ankara 1959, s. 101, 1 0 4 .
(14) Metin HEPER, "Atattirk'te Devlet Dtiqtincesi", TUrk Siyasal Hayatrnrn Geliqimi, Ed, E. KALAYCIOGL{J / A.
Y. SARIBEY, Istanbul, s.229.
(15) "Patriyarkalizmin patrimonyal otoriteye ddntigmesiyle,
bagka bir deyiqle qefin malvarhfrnrn artmasr ve otorite
altrnda bulundurdufu alanlann geniqlemesi ile,
gele-neksel otoritenin stirdiirtilebilmesi iqin, bir ycinetim cir-gtitti gerekli hale gelir (...). Patrimonyal otorite tipinde teba, qefe geleneksel sadakat duygusu ile srkr srkrya baihdrr". Coqkun SAN, Max WEBER'de Hukukun ve Meqru Otoritenin Sosyolojik Analizi, Ankara L97L, b.
9 9 - 1 0 1 .
tan ) tarafindan benimsendigi ve halka (herkes t lAzime-i semAviye ve lAzime-i Kur'An'iye gibi telkin edildi$ini sdylemektedir. Bu ifadeler Osmanh Devlet idaresinin dinsel yanrnr da agrklamaktadrr. Padiqahrn cismani ve ruhani liderligi bir arada taErmasl arzu ve dtiqtincelerinin dinsel dayanak bulmasrnr kola.ylaqtrr-maktadrr.
Atatiirk gene I. Tiirkiye iktisat *ougt"si'nin aglE konuqmasrnda "ulltsal egemenliiin" bulunmama-stntn, Osrnanh Devleti'nin gdktiqtinii hazrrladrSnr da qtiyle agrklamrqtrr.
"Osmanh tilkesi, ecnebilerin serbest bir miista-meresinden baqka bir ,sey degildi ve osmanlr hal-kr iqindeki milleti de tamamen esir bir Veziyete g e t i r i l m i q t i r . B u n e t i c e ( . . . ) m i l l e t i n k e n d i i r a d e -sine ve kendi hAkimiyetine mAlik bulunmama-srndan ve bu irade ve hakimiyetin Eunun bunun elinde istimal edilegelmi$ olmasrndan neq'et edi-yor. o halde katiyetle diyebiliriz ki, biz milli bir tarihe mAlik bulunmuyordul"( 16).
Atattirk, geng Tiirk devleti'ni kurarken bu eleq-tirilerinde dile getirdiii noktadan hareketle, ulusal egemenligi temel almrqtrr. Yaptrgr hareketlerin hep-sinde yeni kurtuluq savaqrnrn baqlatrlmasr, devrimle-rin yaprlmasr aqamaslnda meqruiyeti halk iradesinde aramrqtrr. Meqrutiyet donemlerinin halk iradesine da-yanmadrgrnr Kanun-u Esasi'nin padiqah ile ulusun karqrhkh taahhiitii olduiunu sdyleyerek eleEtirmiqtir'.
Halkrmrz, ulusal egemenliiini, isyan ederek elde et-migtir diyerek meqrutiyetten farkhhfirnt da oftaya koymuqtur( 17).
(16) Atattrk'tin Sciylev ve Demeqleri, II, s. 104-105.
(17) "(...) Milletimiz hig kimsenin muvafakatine ltizum gdr-meden ve muvafakat etmeyenlere karqr isyan ederek
milli hakimiyetini almrg ve ciylece istimal etmekte
(kull a n m a k t a ) b u (kull u n m u q t u r ( . . . ) . M i (kull (kull e t h a k i m i v e t i n i a h n r q -trr ve isyan ederek almrq-trr. Ahnmrg olan hAkimiyet hiq bir suretle terk ve iade edilemez, tevdi edilemez"' Atattirk'tin S$ylev ve Demeqleri, C.I, Ankara 1961, s.
202.
SAYI-A zl4,(> YIL: 5 SAYI:47 AITCT] NTt'NT'f]M
III. MILLI MUCADtrLE DONtrMiNDtr ULUSAL EGEMENLIK PRENSIBI
Siyasi yaprnrn degiqmesi siirecinde bir aqama olan ulus egemenliii ilkesi, ihtilal gafnsr ifadesi ige-ren Amasya Genelgesi ve kongrelerde belirtilmiqtir.
Atatiirk 22 Haziran 1919'da Amasya'dan vila-yetlere ve kolordu komutanhklarlna gonderdigi bir genelgede "milletin istiklAlini vine milletin azim ve karan kurtaracaktrr" ( 18) diyerek ulusal bairmsrzhsrn ancak ulusal egemenlik prensibini kabul ile miirnkiin olsca$nr ifade etmiq; 1 Kasrm Ig22'de Biiyuk Millet Meclisi'ni agrq nutkunda ise, ulusal egemenliiin yal-rtrzca ba$msrzh$rn elde edilmesi stirecinde deiil, oz-giirliik, eqitlik ve adalet kavramlannrn da gergekleq-mesinde onemli rol oynadrirnr agrklamrqtu..
"Hey'eti iqtimAi}zede en yriksek hrirriyetin, en mtisavat ve adaletin temini istikrar ve mahfuzi-yeti, ancak ve ancak tam ve kat'i manasile hAkimiyeti milliyenin nttiesses bulunmasr ile ka-imdir. BinAenaleyh, hiirriyetin de, mtisavattn da, adaletin de noktai istinadr, bUttn vatanda yalnrz milleti ve sadece onun iradesini hukum-ran krlan hAkimiyeti milliyedir" (19)
Amasya genelgesi, "milletin istiklAlini yine mil-letin azrrn ve karan kurtaracaktrr" temel goriiqti (20) ile monarqik anlayrq terkedilerek (2L) modern anlam-da tilke coirafyasrnr ulusla btittinleqtirmeyi amaglar Q 2 )
Amasya genelgesinden bir ay sonr.a toplanan Erzurum Kongresi, istanbul'dan ayn ulusal birliiin oluqrnasr igin yaprlan ilk toplantrdrr. Erzurum Kongresi'nde oluqan gOriiqler, sadece ulusal kuwetin (kuvayi milliye'nin) miicadeleyi siirdtirecek oldtrgu yo-niindedir. ulusal mticadeleyi stirdtirecek olan halife-sultan ya da bir parti oligarqisinin merkezsel istemi (23)
deiildir. Bu husus, halife-sultan yanhlannr krr-mayacak bigirnde qoyle ifade edilmiqtir..
"Kuvayi milliyeyi geqerli ve milli iradeyi egemerr krl-mak esastrr" (22) .
Klasik demokrasilerin ana ilkesi olan ulusal iradenin egemen olmasr boylece kabul edilmiqtir.
Sonugta Sivas'ta, ulusal egemenlik ilkesi, yurdun her.
koqesinden temsilcilerin katrldrir kongrede ahnan ka-rarla da gtiglenerek ifade edilmiqtir. Burada ahnan
"meclisin hemen toplanmasr" karan da "misak-r milli"
nin doimasrna neden olmuqtur. Misak-r Milli Q8 Ocak 1920), Osmanh Imparatorltrfu'nun dagrldrirnr, yeni bir devletin kurulacairnr ifade eden imparatorlufun bir "tasfiye senedi " (25 ) oldugu gibi ulus olma iste$ni de agrklayan bir belgedir..
IV. 1921 AI{AYASASI
Milli miicadele donerninde Amasva Tamimi ile baqlavrp, kongreler ve misakr milli ile geliqen "ulusal egemenlik" kavramlnln tam anlamryla ortaya grkrqr, Ankara'da B.M.M. nin toplanmasr ile ger'gekleqmiqtir..
Nutuk'tan da anlaqrldr$r gibi, Mustafa Kemal, B.M.M. nin toplanmasrnr dngdren genelgesinin ilk tas-lagrnda "knrucu meclis" tanrmlamaslnr QG) kullanmlq-trr, Ancak, taslaktaki kurlrcu meclis ifadesi yerini asrl
(23) Bahri SAVCI, "fllusal Nitelikli ve Laik Toplumlu
Demokrarsinin Kuruluqu". AUSBF'I), C.XXX,
Mart-H a z i r a n L 9 7 9 , N o . 1 - 2 , s . 2 3 .
Q4) Ilhan AIilN, Ttirk Devrimi Tarihi, istanbul 1992, s. 106.
Q 5 ) M e n r i g , s . 9 8 . Q 6 ) F ' E Y Z I O G L I J . S . 2 6 . ( 1 8 )
( 1 9 ) (20 )
( 2 1 )
1 9 1 8 - 1 9 2 3 ) , Is t a n b u l 1 9 9 5 , s . 1 2 3 . Q 2 ) M e m i E , s . 9 8 .
O k a n d a n , s . 2 2 . O k a n d a D , s . 2 2 , d n . I .
Turhan FEYZIOGLU, Ttir:k Milli Mticadelesinin ve
Atatrirkgulrigun Ternel Ilkelerinden Biri Olarak Millet
Egemenligi, Atattirk Kiilttir, Dil ve Tarih Kurumu
Atatrirk Aragtrrma Merkezi Yayrnr, Ankara 1988, s. 44.
"(. . . ) Scizkonusu olan, feodal -ummetqi kiitttirden, ulusal laik kriltrire ve deferlere de bir geEiqtir". Btilent
TANOR, Kurtuluq Uzerine 10 Konferans, (Ttirkiye
ARGT]MEi\TTJM YIL:S SAYI:17 SAY-FA: l'l'7
etinde "olaiantistii yetkilere sahip bir meclis"e brrak-mrqtrr(27)
Kurucu Meclis ifadesi, tepki gekilmemek igin kullanrlmamrqtrl(28). Kurucu meclis deyimi kullanrl-masl siyasal yaprnrn deiiqmesi anlamrnr taqryaca#n-dan, durumun qartlan gozonunde tutularak tercih edilmemiqtir.
23 Nisan 1920'de Ankara'da bir krsmr Istanbul Mebusan Meclisi'nden gelebilen, bir krsmr yeniden se-gilen iiyelerin katrhmr ile B.M.M. toplanmrq-trr.Btiylece, Tunaya'nln ifadesiyle "yer yer orgiitlenen Mi.idafaa-i Hukuk rrmaklan, Sivas Kongresi kanahyla Btiyiik Meclis'e akrtrlmrq ve miidafaai hukuk hareke-tinin birinci safhasr tamamlanmrgtrr'. Bu suretle Anadolu hareketi frilikten kurtulmuq, yasal bir orga-na sahip olmuqtul(29r
B.M.M.' nin kurulmasr yeni bir devletin kurul-masun ilk iqaretlerindendir. Anadolu'daki de facto ik-tidar sona ermiq, I. T.B.M.M. hukuki iktidan
doimuqQ 7 ) " ( . . . ) B e n i l k y a p t r f r m k a r a l a m a d a " K u r u c u M e c l i s " d e y i m i n i k u l l a n m r q t r m . A r n a c n n c l a , to p l a n a c a k m e c l i s e d e v -Ietin ycinetim bigimini degiqtirme yetkisi verilmesinj ilk a n d a s a f l a m a k i d i . A m a b u t e r i r n j n k u l l a n r l m a s r n d a k i amacr gereii gibi agrklayamadrirm iqin, ya da aqrklam a k i s t e aqrklam e d i g i aqrklam i q i n , h a l k r n a l r E r k o l aqrklam a d r g r b i r t e r i aqrklam d i r d i y e , E r z u r u m v e S i v a s ' t z m u y a r r l d r m . B u n u n i i z e r i -ne "olafantistti yetkili bir meclis" demekle yetindinr ( . . . ) " . Gazi Mustafa Kemal (Atattirk), Nutuk-Sdylev, I.
C i l t ( 1 9 1 9 - L 9 2 0 ) y a r y r n a h a z r r l a y a n l a r : i s m a i l A R A R , u l u g I G D E M I R , S a m i N . O z B R n t n n . T T K . B a s r m e v i , A n k a r a 1 9 8 1 , s . 5 6 3 .
Q g ) " ( . . . ) " K u r u c u M e c l i s " a d r , i h t i l A l a n l a n r r n r v e r d i d i g e r e k -gesiylo, bagta Kdzrm Karrabekir Paqa olmak izere he-m e n h e r k e s t a r a f i n c l a n t e p k i y l e k a r E r l a n d r . F r a n s r z I h t i l a l i ' n i n " K u r u c u M e c l i s " i n i h a t r r l a t t r g r v e r n i l l e t i n d u q t i n c e s i n i b u l a n d r r m a n r a k i q i n b u i s i m c l e n v a z g e E i l
-mesini i stediler( .. . )". Ergtin AYBARS, Ttirkiye
C u m h u r i y e t i T a r i h i , I , g o z d e n g e q i r i l r n i q s v e g e n i g l e t i l -m i q 3 . b a s r , A n k a r a 1 9 9 4 , s . 1 9 9 - 2 0 0 .
Qg) Tank Zafer TUNAYA, "Osrnanlr Inrparatorlufundan
Ttirkiye Btiyiik Millet Meclisi Htiktimeti Rejimine
G e g i q " , T r . + S i y a s a l H a y a t r n r n G e l i q i m i , E d . t r . KALAYCIOGLII /A.Y. SARIBAY, istanbul 1986, s. 308.
tur(30). Mustafa Kemal genelgesinde "kurucu tneclis"
ibaresini kullanmamr$sa da, zalr.am geldiginde bu meclisin "klrrlrclr meclis" gibi kararlar vermesini sag-lamrqtu'. Bu niteli$nden dolayr, bir gok anayasal ko-nuyu meclis kararlan qeklinde grkarmrqtrr.
Birinci rneclis bir anlamda Mtidafaa-i Hukuk Kongrelerinin bir devamr idi. Meclis iginde eskj Osmanlt nazrrlarr, telgr af memurlan, valiler, mahke-me zabrt katipleri, Avrupa'da ytiksek oirenim gormtiE kiqiler, medrese tahsili g6rmtiq "ilmiye stntfi" mensup-lan, aydrn komutanlar, aqiret reisleri bir arada yer' ahvordu(31). Bir Ttirk "convention" u (32) olmasr niteli-gi ile, devrimin baqan.ya ulaqmasrnda etkili olmurstur.
TBMM' nin toplanmasrndan I ay sorlra yeni devletin ilk rnillet meclisi tarafindan oluqturulau
"Esas Teqkilat KanunLt", ilk maddesinde yer alan
"HAkimiyet bila ka.ydu qart milletindir'. Idare ustrlii halkrn mukadderatrnt btzzat ve bilfril idare etmesi esasrna mtistenittir"' htikmti ile "ulllsal egemenlik"
prensibini, ilk defa bir anayasa kurah haline getirmiq-tir'. Ulusal egemenliiin B.M.M. tarafindan kullanrla-caiura dair agrk bir htiktim olmamasrna karErn, :1.
madde, "Ttirkiye Devleti, Btivuk Millet Meclisi tzrra-findan idare olunur'" hukmiinii tzrqrr, avnca demokra-tik sisteme iliqkin esaslar da yer almaktadu'. Her rtLr kadar saltanatrn kaldrnlacairna dair bir htikum taqr-mamakta ise de, Osmanh deiil Ttirkiye Devleti'rrden
( : 1 0 ) I l m i n M E M I $ , " M i l l i M t i c a d e l e ' d e " d e f a c t o " i k t i d n r ' O l g u s u n t r n K a n u n - u E s a s i y e K a r q r n I q I f u k u k Y o n t l n d e n l { u k u k i l i g e D o n t i g u m u " , A r g u m e r r t u m . Y 3 . M a r t 1 9 9 3 . s . i l 6 t l .
( 3 1 ) F trYZIOGLII, s. 27 . "Siyasal olttrsum bakrmrndan d;r T B M M b r r ' " n t o z a y i k " g o r t i n u m i i n d e d i r . R a c l i k a l n r i l l j -y e t q i l e r ' , t u t u c u r a m a b a i r m s r z h k q r u n s u t ' l a r ( h o c t r l r r r ' . c l i n a c l a n r l a n ) l i b e r a l m e r s r u t i y e t g i l e r , h a t t a s o s ' " ' ; r ! i z t n v e b o l g e v i z m s e m p a t i z a n l a r t n d a n o l u g a n g e n i S b i r ; ' c i -p a z e , d o n e m i n b e l l i b a q l r b u t u n s i y a s a l a k t m l a n n u r mecliste ternsil olunduiunlr gcisterit"'. Tancir'' Ktrrtr-rltr**
I - I z e r i n e , s . 1 6 1 . (32) TUNAYA. s. i108.
SAYF'A: l48 YIL: 5 SAYI:47 ARGTJMEI\TT"]M
sdzedilmekle ve ulusal egemenlik prensibine yer ver-mekle, monarqik bir yonetimin reddedildigi agrktrr.
I92I Anayasasr'nrn en devrimci ilkesi olan "ulusal egemenlik" ilkesi, Anayasanln, Osmanh Kanun-u Esasi'sinden gok farkh bir temele dayandr$nr ortaya koyar(33). Artrk beqeri iktidar yolu agrhyordu ve ruha-ni temellere dayah iktidar anlayrqr terkediliyordu.
Anayasa ile birlikte, istanbul hiikiimetinin baqr olan padiqahla bir iliqkisi olmayan yeni bir htikiimet de kurulacaktr. Saltanat heniiz agrkga kaldrnlmamrqtr, bu husustaki g6riiqlerini L92I Anayasasr hazrrlantr-ken B.M.M. nin g1zh bir gortiqmesinde M. Kemal gdyle agrklamrgtr :
"Ttirk milletinin ve onun tek temsilcisi olan Ytce Meclisin, vatanrn ve milletin bafrmsrzhir-nr, hayatrnr temin igin qahqu'ken, hilAfbt ve sal-tanatla, halife ve sultanla bu kadar gok meqgul olmasr sakrncahdrr"( 34) .
I92L Anayasasr ile kuwetler birligi ilkesi ka-bul edilmiq, anayasa doktrininde "meclis htikiimeti"
adryla bilinen sisteme yer verilmiqtir.
Bu sistemler gergevesinde egemenligin her iki yetki alanr da, B.M.M.nde toplanmrqtr. Yasama ve yii-riitme kuwetlerinin yiiri.itme organrnda birleqmesi, mutlak monarqilerde ve diktatdrliiklerde; yasama or-ganrnda birleEmesi iSe meclis hiikiimetinde gergekle-qir. I92I Anayasasl'nln meclis htkiimeti sitemi, ba-kanlann meclis tarafrndan tek tek segilmesi, meclisin bakanlan her zarrran degiqtirebilmesi, bakanlar kuru-lunun meclise karqr kullanabilecegt hiq bir hukuki si-lahrn olmamasr ve aynca bir Devlet Baqkanhir kuru-munun olmamasr ile iirnek bir "meclis htikumeti
(33) Ergun OZBUOUN, Tiirk Anayasa Hukuku, gtizden geqi-rilmiq 2. basr, Ankara 1992, s. 6.
( 3 4 ) FEYZIOGLU, s. 30.
sistemi"6ir(35).
LAikleqme stirecinin ilk adrmr egemenli$n kay-naS.nrn ultrsta olmasr yani beqerileqmesi ile atrlmrq ancak durumun gerefi TBMM'nin gorevleri arasrnda (AhkAmr qer'iyenin tenfrzt) "qer'i hiikiimlerin yerine getirilmesi"nden bahsedilmiqtir. Aynca goriiqmeler srrasrnda, Kanun-u Esasi'nin hiikiimlerinden, 1921 Anayasasr hiikilmlerine ayku'r olmayanlannrn gegerli olduiu da ifade edilmiqtir.
Dijneme genel olarak bakrldrirnda krsaca ',u noktalan belirtmek gerekir:
- Ulusal irade ve egemenlik donemi agrlmrqtrr'.
- Artrk egemenlik halife-sultan ve hiihiimeti ta-rafindan payla qrlmayacaktrr( 3 6 ).
- iginde bulunulan olaiantistti koqullar nede-niyle meclis htikiimeti sistemi benimsenmig, yasama ve yiiriltme kuvvetlerinin hattA daha sonra yargr kuv-vetinin B.M.M.nde toplanmasr ile milli mucadelenin daha rahat siirdtirtileceii dtiqtiniilmtiqtiir.
( 3 6 ) Saltanatrn kaldrnlmasrndan cince karma kornisyonda bu konuda gdrtiqlerjni gciyle aqrkhyor: "(... ) Ytiksek sesle gunlan sdyledim: "Efendim, dedim egemenligi hiq kim-se, hig kimseye bilim geregidir diye, gdrtiqmeyle tartrg-mayla veremez. Egemenlikle, gtigle, erkle ve zorla alr-nrr. Osmanofullan, zorla Trirk lJlusunun egenlenlifine ve saltanatrna el koymuglardr. Bu zorbahklartn r (ta-sallutlannr) altr ytizyrldan beri stirdtirmtiglerdi. $imdi de Turk lJlusu bu saidrrganlara, artrk yeter diyerek ve bunlara kargr ayaklanarak egemenligini ve saltanatrnr, kendi eline eylenrli olarak almrg bulunuyor. Bu bir olup bittidir. Srizkonusu oian, ulusa saltanatrnr, egemenligi-ni brrakercak mrylz, brrakmayacak mlylz sol'unlr degil-dir:. Sorun zaten gergekleqmiq bir olayr yasa ile sapta-m a k t a n b a r s k a b i r q e y c l e g i l d i r ( . . . ) " . N u t t r k - S r i y l e v . I L C i l t s . 9 2 1 .
( 3 5 ) oZeuDIJN. s. 7-8.
A R C T ] M E N T T ] M YIL:5 SAYI: 47
SONUC
Atatiirk, milli miicadeleyi baqlattrir giinden iti-baren, ulusal egemenliii savunrnuqtur'. Bu ydnti ile darbeci deiil meqruiyetgi oldufunu orta.ya koymuqtur'.
Patrimonyal vaprda halife-sultanda olan devlet otori-tesinin temelinin, halkrn egementrig'ine kaydrnlmasr iqte bu ilke ile mtimktin olmuqtur.
Atattirk'e gbre "devr-i saltanat-r ,sahsiye" toplu-mu goktiqiin eqiiine getirmig olup, btrnun onlenebil-mesi "eqhas devleti" nin yerini "halkrn devleti"ne bt-rakmasr ile mtinrkiindiir(37 ) .
Ataturk. II. Meqrutiyet doneminde tizerinde konuqulup, gi.indeme getirilmeye barslanan "ulusal egemenlik" ilkesini, demclkratikleqmenin ijn koqulu olarak gcirmiiqtur. Kendinden 6nce, Osmanh'daki re-form hareketleri doiu ile batryr uzlagtrrma gabasr iginde dtialist bir yapr oluEtururken. nrilli mucadele dijnemi iginde iki hedef belirlenrnigtir'. Bunlardan bi-rincisi emperyalistlere karqr savaq, ikincisi ise yeni devletin kurulmasrdrr.
Batr emperydnzrninin stjmiirti duzenine karqr 6rneS olmayan baqan kazanrldrktan sonra, "halkgr-hk" esasrna dayanan bir devrim gerqekleqtirilmiqtir.
Mustafa Kemal halk ycjnetimi ve halkgrhk de.yimlerini ijncelikle Cumhuriyet kavramr yerine kullanr\zordu (38). Baqlangrgta "Cttmhuriyet" kavramr iizerinde faz-la durup hilAfet yanhfaz-lanntn tepkisini gekrnek isterni-yordu. Oysa ki, Sumsun'a qrktrir andan itibaren belir'-lediii hedef Cumhuriyeti kurmaktr.
1921 Anayasasl'nda ilk defa aqrkhkla yer alan ulusal egernenlik (milli hakimiyet) kavramlnr,
tant-( 3 7 ) II E P E R , s . 2 3 2 .
(38) Anrl QtrQEN, "Atattirk ve llzrlkqrlrk". Prof. Dr".
B e k i r R a l L a ' . y a A r r n a g a n . A U S B F - T O D A I I t . L 9 7 4 . s . 3 2 .
Tarh si n An kerra
amryla ne Rousseau nun "milli egetnenlik" teorisine.
ne de "halk egemettli$" teorisine dayandrrtnak dogrtr deiildir. Ztra Atatiirk, baqtan beri demokrasi idealini ifade eden bir prensip olarak kullandrg'r "Ltlttstrl ege-menlik" ile, si5zasal iktidann kayna!'rnul halkte-r olrna-srnr amaglarnrqtrr( 39 ).
Atatiirk ilkelerinden olan \,'e 1937 vrhndal Anayasada clif'er ilkelerle birlikte yer alan "Halkqtltk"
ilkesinin siyasal boyutunu "LrlLrsal egernenlik" oluEtur'-rnaktadn'.
Nitekim, Anayasada yer. almadan once Atattirk Ilkeleri, Cumhuriyet Halk Frrkasr nlrl 10 Mayrs l9:] 1 tarihli Btiylik Kongre'sinde kabul edilrniqtir'.
CumhuriyetEilik ve Halkgrhk ilkesine qovle aqrkhk ge-tirilmiqtir' :
"A) Ilu'ka, Cumhuriyetin, milli hakirnirret mel-ktrresini en iyi ve en emiu suretle ternsil ve tatbik eder devlet ,sekli olduguna kanidir'. Fn'ka. bu
sarstl-rnaz kanaatle Curnhuriveti tehlikeye karEr her vasrtil i1e mtidafaa eder'.
c ) irade ve hAkimiyetin kaynagr millettir'. Btr
irade ve hAkirniyetin, devletirl vatzrndaqa ve
vatanda-Eln devlete karqrhkh vaztfelerinin halikrvla ifasnrr
tanzim yolunda anrlmasr ltrrkacar btivuk esetstrl.''{'[() r.
M i l l i m r l c a d e l e s t i r e c i n d e u l u s a l e g e r r l e n l i k k a r ' -ramr, meqrlli.yet, gerge\resinde ele athnrnlq r.e htrlhltr ilu-t ilu-t i l l e r s e n b i r s i s t e r n g e r q e k l e g t i r i l t r t e l i i s t e ' t r n l i q t i r ' .
Ttir.k devrimi ultrs gtici-rnti arkasrna a-tlau bil devrittr
olarak de['erlendirilmeIidir'.
( 3 . c ) l " M i l l e L e g e t n - r e n l i g i p r e n s i b i n i n l t e t i c e r s i c l e v l e t ic l z r t ' e s i t t i l l l r a l k t t r o l n r z r s r i d i " . B i - i l e n t N u r i I t S l I N . " T t i ; k i . l ' g ' ( l ( ' A n a v a s t r l G e l i q r n e l e r r " ' . r t t i H t r D . , C . X X \ ' ' . A t r l < r l t ' i r . S . 1 - 2 . s . 3 7 .
( 4 0 ) K o K E R . s . 7 ] .