ABGUMENTUM AYLIK HUKUK DERGISI

(1)

ABGUMENTUM

AYLIK HUKUK DERGISI

E KiM- T{AS IM.ARALIK 1 998 YIL: I SAYI:57 ISSN 1017-625X

I

ieixnnrinnn

Ktymetli Eurak Mefhun'tuntt Defiigtiren Geligme E u rak stz KtY metli Eu rak

Yrd.Dog.Dr. A. Ler zzailn YILMAZ

Uluslararasl Deniz Yata{lnlrl Hukuki Statiisti Yrd.Do g.Dr. Selami KLIRAI{

Deuletler }zel Huh,ukund.a iglem Gituenli1i Kuralt Ar.Gdr. Ilatice ilZnnMiR

KIYMETLi E\M,AI( MEFHUMUNU DECigtinnNI GELi$n/In E\IRAK STZ KTYMETLi E\TRAK

Yrd..Dog.Dr. A. Lerzan YILMAT'*

$ I- KLAS|T XMUNTLT E\IRAK TAI{IMI Iftymetli ewak kavramrnr (tanrmrm) bugonkii Ttirk ve isvigre hukuklanndaki tamma en yakrn bi-

gimde ve ilk defa ortaya atan tinlti Alman hukukgusu

"HEINRICH BRLTNNER"diT. Brunner 1882 yrhnda krymetli ewakr qtiyle tanrmlamaktadrr: "Ktymetli Eurak 6yle bir senettir ki, bu senede baSft' subjektif hak ancak sened,i elind,e bulundurrnak suretiyle der-

.*. Marmara Universitesi Hukuk Faktiltesi Ticaret Hukuku Anabilim Dah.

rneyan ed.itebilir."L

Heinrich Brunner'in bu tanrml daha sonraki yrllarda Alman ve isvigre doktrinlerinde yrllarca tartr- qrlmrq ve nihayet genel kabul gdrmiiqtiir.z

isvigrede 1905 kanun tasla{r hazrrlanrrken Brunner'in tammr taslaia qiiyle ahnmrqtrr: "Kr'ymetli Eurak 6yle senetlerd,ir ki, bu senede ba$ft, hak, senetsiz d.ermeyen ed,ilemeyece{i gibi, bagkaslna da dzuredile' rrrez."3

isvigrede 1905 taslaf1 kanunlaqmamrq ancak daha sonraki tarihlerde hazrrlanan, yani 1919 ve 1923 taslaklannda yer almrq bulunan hymetli evrak tanrmr bugiinkti qekliyle isvigre Borglar Kanununun 965' maddesine yerleqmigtir. Buna g$re; "Ktymetli eurak 6yle senetlerd,ir ki, bunlara mi^tndemig olan hak senetsiz d,erfneyan ed,ilem,eyece{i gibi, bagk'alarlna da deuro' Iunamaz.,,tinX. m. 965) Ttirk Ticaret KanuDU, isvigre Borglar Kanununun 965. maddesinde yer almrq bulunan Icymetli Ewak tanrmrnr 557. maddesine hig bir defigiklik yapmadan aynen almrqtrr'

I{rymetli ewalan klasik tanrmr aqafrdaki un- surlan ortaYa grkarmrqtrr'

JAEGGI, Die Wertpapiere, Das obligationenrecht, 7.

'feil, Art 965-989 und 1145-1155, s.20; FIUECK, Recht der Wertpapiere, 9. Aufl, s.1; HUECIVCAI{AR|S, Recht der wertpapiere, L2. Aufl, s.1; JAEGGI/DRUEY/

GREYERZ, wertpapierrecht, s.7; REHFELDT/

ZOLLNER, Wertpapierrecht, Kurzlehrbiicher ftrr das juristische Studium, s. L vd. GIERKE- Das Recht der Wertpapiere, s. L vd.

MEIER-HAYOZ/von der cRoNE, Wertpapierrecht, s. 3;

REHFELDT, Wertpapierrecht, Kurzlehrbticher ftir das juristische studium, s. 2; HUECIVCAIIARIS, s. 1;

JAEGGIIDRUEY/GREYERZ, s' 7' JAEGGI, s.22.

I

1_.

2.

3 .

*

(2)

Srtl FA:,tr44 YIL: 9 SAYI:57 ARGTJMEI\TT]M

1- Iftymetli evrak bir senettir (nitelikli borq sendi).

2- Krymetli evrakta hak ile senet arasrnda griElu bir bag mevcuttur.

3 fil:T:J:,'*:? ff:[1:;3]l,ll1T

nedin devriyle devrolunabilir.

4- Krymetli evrakta yer alan hak tedavril kabiliyeti olan bir haktrr.

5- Krymetli evrakta mticerretlik ilkesi geEerlidir.

6- IftSmtetli evruk bir kredi ve;ra cideme vasrtasrdrr.

7 - Ifuyrnetli evrak srkr qekil qai:tlarrna tabidir.

B- I{rvmetli e'rakta senedin iptalr ozel hiikrim- lere baflanmrqtrr.4

I{.ryrnetli evrak nitelikii bir borE senedidir ve borElu senedi tbraz edemeyerle borcunu odememe yii- ktimu altrndadrr. Senedi tbraz edemeyen gergekte hak sahibi bile olsa borglu borcunu senedi ibraz edemeye- ne odeyerek borcundan kurtul amaz. Cigx. m.g6b, 966/1; TK"r:r.55s)5 BorElu edasrnr hakkr olmaclan ta- lepte bulunan gahsa yaptrgr takdirde borcundan kur- tulama z ve ikinci kez cideme tehlikesiyle karqr karqrya kalrr. BorEluya hak sahipliiini araqtrrma mukellefiye- ti ytrklenrnigtir (Legitimationspriifung).

Hakkrn ileri -suruhnesinde senedin gereklilig, hem alacakh hem de borglu bakrmrndan ortadadrr.

Senedin alacakhsr alacakh olduSunu ancak senedi ibraz ederek f-spat edebilmekte ote yandan senedin borg- lusu, ancak senetten dolayr hak sahipligtni ispat edene cidernede bulunarak borcundan kurtulabiimektedir. 6

Gortiluyor ki senette mrindernig hakkrn ileri

4. MtrItrR-HAYoz/von der cRol.{ll, s. B; GIERKE, s. 2 vcl;

REFIIIEI.DTIOI,LNER, S. 3; OZTAX, IftYMCtIi EVrAK r{ukuku, s. rB, s2,55, 60; poRoy/TEKiNALp, Iftymetli Evrak Flukuku Bsasla', s.24-s0; KINACIOGL,U, Kryrnetli Evrak Hukuku, 4. basr, s. tz-84; cuRguz, Turk ricaret Kanunu Uygulamasr Agrsrndan Iftymetli Evrak \/e Ozellikle Ticari senetler, Turk Ticaret I(anununun 30. yrh semineri, s.259-26g; DOMANIQ, I{ryr'etli Evrak Hukuku ve LJygulamasr, s. 1g-22.

5. JAEGGI, s.84; MEIBR-HAYoz/von der cRoI{E, s.55;

Oztax, s.60.

6. KII{ACIOGLII, s.20; ClZtaX, s.60 vd.

siiriilmesinde "senet" tlnemli rol oynar ve dnemli bir kavramdrr.T

Klasik krymetli evrakrn ihdasrndaki amaq bir hakkrn eniniyetli bir qekilde ve lntzla tedavriliinti temin etmektir. senede bagtr hakkrn eqyalaqtrrrlmasryla (Durch die versachlichung des verbrieften Rechts), iti- razlartn (defilerin) srnrrlandrnlmasryla (Die Beschraenkung von Einredsn), senede teqhis fonksiyonu (Die Legitimationswirkung) kazandrnlmrq olmasry- la bir hakkrn hrzla ve gtivenli tedavtilfi mtirnkiin hale getirilmiqtir.

Klasik l,<rymetli evralcn en cinemli unsuru hakkrn eqyalaqtrnlmasr ya da maddeleqtirilmesi (versachlichung des Rechts)'dir. yani senetle bir hak ya- ratrlmakta ve senede bagh hak senet iizerinde tasarruf edilmek suretiyle bir baqkasrna devredebilmektedirS.

7. GIJHL/MtrRzfftrlMMtrR, Das schweizerische obligationenrecht, s. 808; JAEGGI, s. g4: MEIER- HAYOAvon der CROI{E, s.b5.

8. Senedin hakla yaratrp yaratmadrgr Trirk doktrininde tartrq- mahdrr. DOMANIQ'" gcire keymetli evrak daima agrklayrcr- drr (izharidir). Domanig, kr5rmetli evrakrn aqrklayrcr cizelligi- ni qdyle tzah etmektedir "Bir krymetli eurakm d[izenlenebilmesi igin onceki bir halehn uarlt{t parthr.

Ktymetli eurahtan sayLlan bir senet hakh d,o{u,rmaz, saclece untumi hilktimlere tabi bir hakht krymetli eura,k htikumleri- ne tabi ktlar. Kr,ymetli senetlerde hultuki sebebin zikred.ilnte- mesi,, senetten anlastlan defilerin iigincti Sahts hamillere cle dermeya.n edilebilmesi kaidesini (TK.mSTT, Sgg, TJn tusir_

siz brakmak ue senedin kayrtstz, Sartsu od,enmesi.ni terrti2 gayesine matuftur. "Rkz. Domanig, s. 15, 16, 17 , 1g.

Domanig'in gortiqilne, krymetli evrak iginde yer alan kambiyo senetleri bakrmrndan katrlmadrfrmrzr belirtrnek isteriz"

Konstitutif keymetli evrak (ihdasi i<rymetli evrak) cizellikle kambiyo senetlerine has bir cjzelliktir. Zira bu senetler hakkrn senede srkr surette bagh oldufu, senetsiz dermeyanrn mlimktin olmadrfi, tedavule grkanldrrtnda senedi ele gegi- ren hamillerin (iyiniyetli) temel iliqkiyi bilmesinin gerekme- di#, onlarda "Hukuki Gtirunuq Teorisi" gerefince itirnat uyandrran, bu sebeple de kendilerine ,,Ka,mu. itimadtna mazhar olan senet" dedirten, temel borq iliqkisinin defi olarak iyiniyetli harnillerine karqr ileri stirulemedigi, yriksek tedavtil gucune sahip, rnucerret senetlerdir. Aynr gorriq bkz.

RtrHF'ELDTNOLLNER, 5.27; HI]IICH , 5.7; EAUh{EAC}V HEFERMEI{L, wechselgesetz und scheckgesetz, 19. Aufl.

s. supr. N.30; JAEGGI/DRUEY/GRtrYERZ, s.188; HuECIv CANARIS, s.44; KARAYALQIN, Ticari senetler, s. 1g;

PoRoY, I(rymetli Evrak Hukuku Esaslan, 11. basr, s. 11, 28; OZTANI, s. 775; yTD. L2.2.rg73, E.336-K -46r (ERI$;

IiSrmetli Evrak ve Taqrma, s. BB).

(3)

ARGUMEI\TUM YIL: 9 SAYI: 57 SAYF'A:445

l

Klasik krymetli evrakrn diier bir unsuru ise senede baih hakkrn dermeyanr senedi elinde bulundur- maya bafhdrr (Zur Geltendmachung des verbrieften Rechts die Innehabung der Urkunde erforderlich ist).

Zrra borElu sadece senet kendisine ibraz edilirse iide- mekle mtikelleftir. Bu kaide hamiline, emre ve nama yazrh senetler ve nitelikli teqhis senetleri igin geEerli- dir. Basit teqhis senetleri ve ispat senetleri iEin gegerli degildir. Bu tiir senetlerin kaybr her ttirlii ispat vasrtasryla ispat edilebilir. 9

1960'h yrllarda Amerikada ve Avrupada borsa- lann canlanmasl ve yatlrtm araElannln saylslnrn art- masryla birlikte klasik krymetli evrakrn yanrsrra yeni yatrnrn araglan ortaya grkmrqtr. Halka aqrk Anonim qirketlerin ortaya grkrqryla birlikte sermayenin tabana yayrlmasr amaElanrrken halka aErlan Anonim qirketlerin hisse senetleri ve tahvillerinin sayrsr mil- yonlara ulaEmrqtrr. Sayrlan milyonlan bulan hisse senedi ve tahvillerin muhafa zdsL, devri sorun haline gelmiqtir. Milyonlarca krymetli evrakrn aynr anda halka arzedilmesi, bunlann muhtelif bankalarda saklanmasr ve tizerinde iqlem yaptlmasr (kar PaYl, fanz, bedelsiz hisse senedi ahnmasr) klasik krymetli evrakrn tedavtil sistemiyle mtimkiin deiildir. Herqeyden once sayrlan milyonlan bulan krymetli evrakrn saklanmasr bir so- rundur. Bu saklama iqi menkul krymetlerin (krymetli evrakrn) sahipleri bakrmrndan kulfetli, bankalar bakrmrndan ise gok zahmetlidir.

Bankalar bakrmrndan zahmetlidir, zLra bu menkul kryrnetlerin donemsel getirilerini (farz, kar payr, bedelsiz hisse) takip etmek oldukgu zaman alan ve btiytik sorumlulugu ve uzmanlaqmayr gerektiren bir irstit.10

iqte tiim bu sorunlann halli maksadryla saklama merkezleri (saklama bankalan) kurulmuq ve tiim

9. BAIIMBACFVFItrFtrRMEHL, WPR. 11, s.8.

10. TEKINALP, Evraksrz Krymetli Bvraka ve Krymet Flaklarrna Dofru, BATIDER, C. XIV. C. 3 s. 1 vd;

YAShMAN, Menkul Iftymetler Borsasr F{ukuku, s.25:

POROY/TBKINALP. I{rymetli Evrak Hukuku Esa$larr, 12. basr, s.39; oZtax, s.3L2;HUECIVCANARIS., s. 14.

bu iqlemleri senetler yerinden oynatrlmadan kavdi qekilde yapmak mumktin hale getirilmiqtir.ll

Toplu saklama ticari hayatrn bir dayatmasrdrr.

Toplu saklama sisterniyle sayrlan milyonlan bulan krymetli evrakrn saklanmasr ve tedavtilii holaylaq- maktadrr. Donemsel getirilerinin takibi uzman ellere brrakrlmakla krymetli evrakrn en onemli unsurlann- dan olan hakkrn eqyarlaqtrrrlmasr (senet urrsuru) ve hakkrn dermeyanr igin senedin rbrazr unsuru ortadan kalkmaktadr r.I2

$ U. SERIUAYII PIYASASI ARACI OLARAK ORTAYA QIKAN K]IYIUETLI EVRAK MENKUL KIYMETLER

1- Genel Olarok Menkul, Kryrnetler

Sermaye piyasasl araElartnrn en cinemli grubtr- nu "Menkul Iftyme'bler" teqkil eder.13 Menkul Ift.ymetler yatrnm vasltasr olarak kullanrlan ve sermaye piyasaslnrn oluslmaslnl ve iqlemesini saflayan krymetli evraktrr.l4 M"ttkul l{rymetler para piyasasr- nrn deg,il, sermaye piyasasrnln aractdrrlar.

Menkul lGymetler krymetli evraktrr. 15

11. von BALLMOOS, Der Wertpapierrechtliche Verkehrsschutz, unter spezieller Beriicksichtigung des stiickelosen Eff'ektenverkehrs, Diss. 1991, Bern, s. I24.

12. HUECIVCANARIS, s, 14; von BALLMOOS, s. I24; OZ- TAI.{. s. 312: TEKII{ALP. s. 1.

AYTAQ, Sermaye Piyasasr Hukuku ve Hisse Senetleri, s. 39:

WOHLFARTHIBLEY, Grundlagen und Praxis des Wertpapiergeschaefts , 2. Aufl. s. 1, vd; TEOMAN, Menkul Defer Borsalart ve Alman Sistemi, ikt. ve N{al.

Derg. C.XXI, s. 405.

15. Tiirk Hukuk Doktrininde TEOMAN drqrnda ttrm mtiellifler menkul }eymetlerin krymetli evrak olduiu gdriiqiinde birleq- mektedirler. Teoman , "Anonim Ortakltlzta intifa Senetl.eri"

(istanbul, 1978, s. 171) adh eserinde heniiz Leymetli evrak niteligi kazanmamrq olan anonim ortakhklardaki muvakkat makbuz ve benzerlerinin menkul l<rymet sayrlacaSrndan hareketle, her menkul krymetin kryrnetli evrak sayrlamayaca$

gdmnuqunu savurunuqtur. Kargr gciruq igin bkz.

KARAYALQIN, Ticaret Hukuku Dersleri, C.II, Ticari Senetler, 4. basr, 1970, s.37: TEKINALP, Sermaye Piyasasl Hukukunun Esaslan , L982, s. 13; JAEC'GI, s. 116; HUECIV CANARIS, s. 19; REHFELDTIZOLLNER, s. 11;

BAUMBACIVHEFERMEHL, W?R, N. 22, s. 14.

I

13.

14.

#

(4)

SAYI.'A446

YIL: 9 SAYI:57 ARGUMEI\TUilI

Her menkul krymet krymetli evraktrr ancak her krymetli evrak menkul krymet degildir.16 Iftymetli evrak menkul krymetlere r^azaran bir rist kavramdrr ve menkul krymetlerin yanrsrra baqka ttir- de senetleri de (kambiyo senetleri, koniqmento, Emtia senetleri vs.) kapsar'. Mekul Ifuymetler krymetli evrakrn taqrdrir cizelliklerin yanlslra a) seri veya cinsleri- ne gore srnrflandrntrabilen, bu sebeple de her zaman degiqtirilebiiir misli eqyadrrlar b) donemsel gelir getiren yatrnm aracrdrrlar. 17

Menkul laymetlerin krymetli evrakrn alt grubunu oluqturmalan sebebiyle menkul krymetlere, bu konuda getiriien ozel duzenlemeler ve hiikrimler drqrnda }<ryrnetli evraka ait htikumler uygulanacaktrr. 18

2- Trirk Meuzuatr,nda Menkul Kr,ymetler 30 Temmuz 1981 tarih ve L74LG sayrh Resmi Gazetede yayrmlanmr$ olan 2499 Sayrh "SERMAYE PTYASASI KAI{[/l/[/"nun 3. maddesinin gTg4 Sayrh Kanun'la degiqik (b) bendi gereSnce Menkul Iftymetler "Ortah,ir.k ueya alacakh,h,k saplayan,, betti bir nteblafu temsil eden,, yatr.nm aracl olarak kullanr,- Ian, ddnentsel gelir getiren, misli nitelikte, seri halinde gtkartlan, ibareleri aynr olan ue gartlan. kurulca belir- Ienen kr.ymetli euraktrr."

sPK agrkga menkul krymetlerin krymetli evrak olduiunu belirtmiqtir. Bu kanuni tanrmdan hareketle rnenkul krymetler igin aqagrdaki cizellikler tesbit edilebilir,

1) Iftymetli evrakrn konusunu alacak senetleri (para senetleri = polige, bono ve gek) ortakhk senetleri

16. BAUMBACFVIIEFERMEHL, WpR, N.22, s.14;

TEKTI{ALP, S.13; AYTAQ, S.4O; TEON,IAN, MCNKUI DCgCr Borsalarr ve Alman sistemi adh makalesinde, "Anonim ortaklileta intifa senetlerl" adh eserindeki gortiqtinri degig- tirerek, umumi kabul gciren gcirtiqe katrlmrqtrr. Aynntr iqin .1<2. TEOMAII, s. 409.

77 . BAUNIBACIilHEFERMEHL, WpR, N.22, s. t 4;

TtrKiI{ALP, S. 14.

18. AYTAQ, s.40.

(anonim ortakhk veya sermayesi paylara bciltinmuq komandit ortakhk pay senetleri) ve esya tizerinde haklar temsil eden Emtia Senetleri (rnakbuz senedi, varant, Nakliye Senecli, koniqmento gtbi) oluqturduiu halde menkul krymetler ortakhk veya alacak senetle- ridir.

2) senette belli bir meblartn belirtilmiq olmasr diger krymetli evrak tiirlerinde de aranan cizelliktir.

Menkul krymet, itibari deier tagrmah ve belirli bir miktar iizerine dtizenlenmelidir.

3) Yatrnm aracl olmasr menkul keymetlerin kendine has bir dzelligidir. Iftymetli evrakrn gok rjnernli bir grubunu oluqturan para senetleri (kambiyo senetleri) yani polige ve bono kredi aracr oldugu halde gek bir rideme vasrtasrdrr. Kambiyo senetleri para pi- yasasrnrn araglan oldufu halde, menkul krymetler sermaye piyasasrnln yatrnm araglandrr. 19

4) Menkul krymetler dcinemsel gelir getirirler.

Bu difer krymetli evrak tiirlerinde (kambiyo senetleri, koniqmento, varant, Nakliye Senedi gibi) rastlanma- yan bir dzelliktir. Drinemsel gelir kar payr, farz olabile- cegi grbi bedelsiz hisse senetleri de olabilir.20

5) Menkul I&ymetler misli egyadrr. Misli e$ya, ahqveri$te, kural olarak tartma veya sayma veya ctlq- me ile muaJryen hale gelen eqyadrr. Bu tiir eqyada bir mahn yerini aym cinsten bir digeri alabilir.2l 8,, kavram Roma hukukundan gelen bir kavramdrr ve Alman Medeni Kanununun 91. maddesine bir kanun hiikmr.i olarak girmigtir. Para, bu$day, pirinq, zeytrn misli eqyadrr.

Buna karqrhk ferden tayin edilmesi gereken e$ya gayri misli eqyadrr. (gayrimenkul, tablo grbi.)22 Menkul krymetler kitle senetleri orduklanndan, yani

19. TEKINALP, sermaye piyasasr Hukukunun Esasla', s.

14; YASAMAIV, s. 22 vd; AyTAe, s.48.

20. TEKINALP, sermaye piyasasr Hukukunun Esaslarr. s.

16; AYTAQ, s.47.

2r. oGuzuAN/SELiQi, Esya Hukuku, 3. basr, 1gg2, s. 72;

TURANBOY, varakasrz Iftymetli Evrak, 199g, Ank. s.74.

22. OGUZUAN/SELIQI, s. 12 vd;

(5)

YIL:9 SAYI: 57

^SAYF'A:447 ARGUMENTUM

r

seri halinde ve ibareleri aynr olarak grkarrldrklann- dan misli esya kabul edilmektedirler.

Buna mukabil cirnegin karnbiyo senetleri mtin- ferit senetlerdir ve birinin yerine diierini ikame etmek mtimkiin degildir.

Kitle halinde ihraglarda ayrl seri numaralan ile ihrag edilmiq olmalan, nama yazrlr olmalan, itibari degerlerinin farkhhgr onlann misli esya olma tizelli- gtrti ortad.an kald rr^ur.Z3

6) Menkul krymetler kitle senetleri olduiu igin seri halinde grkanlrrlar. Ancak, bu qekilde sermaye piyasasr aracr olabilirler. Seri halinde grkanlmalan borsalarda kote edilmelerini ve ahnrp satrlmalannr kolaylaqttr^r ve tedavtil kabiliyetini ytiksel ttr.24

7) Menkul krymetleri diier kryrnetli evraktan aylran Son unsur ibarelerin aynr olmasrdrr. Aym ter- tip ve serideki menkul krymetlerin aynr ifadeleri (itibari deierler drqrnda) ta$rmasr gereki r.2S

$ ilI- MENKUL KIYMETLERiN TOPLU SWSISISTEMi

Menkul Iftymetleri eI1 az masrafla ve en verimli qekilde saklamak ve kullanmak gayesi bunlan tek tek sahipleri adrna saklamak yerine, aynr hakka sahip olanlann topluca saklanmaslnl zorunlu hale getir-

miqtir. Bu iqleme toplu saklama

(Sammelverwahrtrng) denir26.

Toplu saklamanrn tabi neticesi olarak her hak sahibine belirli bir senedin dtizenlenmesi soz konusu degildir. saklama srrasrnda hak sahibi senedin maliki

23.TEKiNAlp, Sermaye Piyasasr Hukuku Esaslarr, s' 15;

AYTAQ, s.48; TURAI{tsOY, s.75' 24. AYTAQ, s.48; TURANBOY, s.75.

25. AYTAQ, s.49; TURAI{BOY, s.75.

26. TEKINALP, Evraksrz Iiymetli Evrak ve l{iymet Haklanna Doiru, BATIDER, C.XW' S' 3, s'2; von BALMOOS, s.125; YASAMAI{, s.27; HUECMANARIS, s.14; oZtax, s.312; TURAI{BOY, s.8.

kalrr ve ayni hakkrnr muhafaza eder. Toplu saklama ile miinferit hak sahibine toplu varhk (Sammelbestand) miiqterek miilkiyet hakkr yaratrl- mrqtrr.27

Rurada iqlemlerin konusu doirudan dognuya senedin kendisi degil, miiqterek miilkiyet payrdrr.2S

Toplu saklama iqlemlerinin ilk defa 1872 yrhnda Avusturyada "Viyana Ciro iqlemleri - Kasalar Birligi" (Wiener Giro- und Kassenverein) tarafindan yaprldrgr ve Berlin (Almanya) "Toplu Saklama Kurumu" nun bu tarihten 10 Vrl sonra toplu saklarna iqlemlerine baqladr$ tesbit edilmiqtir-29

1- AlmanYada ToPlu Saklama

Almanyada menkul krymetlerin toplu saklan- maslna iliqkin ilk kanuni diizenleme 1896 tarihini ta- grmaktadrr. Kanunun grkanlmasrndan sonra tizellikle 1920'ti yrllarda toplu saklama ticari hayatrn bir geregi haline gelmiqtir.3o

Lg42/ 43 yrtlannda savaSln etkisiyle Almanyada toplu saklama zorunlu hale getirilmiq, savaS sonrasl bu zorunluluk ortadan kaldrnlmrq olmasrna raimen toplu saklama her gegen gtin daha gok baqvurulan bir saklama metodu haline gelmiqtir. 1970 yrhnda Almanyada 150 milyar Alman markhk hisse senedi borsada iqlem gdrmiiqtiir.Sl

Yine yetmiqli yrllarda Almanyada toplu sakla- rrraSrs elveriqli olan llymetli ewakrn vo 80'i toplu sak- lanrnrq t:-l,' .32

2T.HTJECIVCANARIS, s.15; HANDSCHIN, Papierlose wertpapiere, s.26 vd; DRUEY, Die Entmaterialisierung des wertpapiers, sAG 59 (1987), s.66; OZTAN, s.315.

28. HANIDSCHIN, s.4; ozTAN, s.312; TURANBOY, s.2.

29. HANDSCHIN, s.5; OZfaX, s.312; YASAMAN, s.27;

TEK|NALP, Evraksrz Iftymetli Evrak ve Krymet Haklanna Doiru, s.5.

30. HANDSCIIIN, s.5; TURANBOY, s'9'

31. WOHLFA-,RTII/BLEY, Grundlagen und Praxis des wertpapier^geschaefts, s. 199; TIIRANIBOY, s. 9, vd.

32. HANDSCHIN, s.5.

(6)

SAYF'A:448

YIL: 9 SAYI:57 ARGUMEI\TUIVI

Bugtin Almanyada toplu saklam aya elveriqli krymetli evrakrn hemen hemen tamamrna yakrn krs- rnr 7 bcilgesel toplu saklama bankalannda saklanmak- tadrr.33

Bugrin Almanyada gegerli olan Depo Kanunu (Depotgesetz) 1937 yrhnda grkanlmrq olup, eski yasa- nrn eksikliklerini giderir mahiyettedir.S4 Almanyadaki toplu saklama kanunu (Depotgesetz)'nun agrk htikmti gereffnce toplu saklatanlann miiqterek mrilkiyeti sciz konusudur. Miiqterek malik kendi his- sesini gcisterir bir belgeyi toplu saklama bankasrndan talep etmek hakkrna haizdir. Toplu saklama netice- sinde haklar evraksrz (Strikelos) devredilir.35

2- Fransada Toplu Saklama

Fransada 30 Arahk 1981 tarihinde grkanlmrs olan bir kanunla menkul kryrnetlerin senede baSlan- masr nerdeyse tamamen ortadan kaldrnlmrqtrr.

Hakkrn dayanaft olan senedin yerini SICovAM'da veya ihraqcr ortakhktaki kayrt (cari hesap) almrqtrr.S6 Fransada isvigredeki SEGA (Schweizerischen trffekten-Girc AG) benzer bir kurum olan SICOVAM (Fa.socibtb Interprofessionelle de compensation des valeurs mobilieres) mevcuttur.

sICovAM'rn yetkileri 25 Mayrs 1gg4 tarihli Arretd ile yeniden drizenlenmiqtir.S7 Daha ewel sadece hamiline senetleri kaydeden sistem, bu kanunun ytirtirl.ise girmesinden sonra nama yazr]t senetleri de kayda alrr hale gelmiqtir.

2 Ma5n*s 1g8g 5nhnda grkanlan Teblig ikl tiim narna yaztlt senetler 3 Kasrm 1gg4 tarihine kadar, tum hamiline yazrh senetler, g Mayrs lggg terrihine

33. DRtlEY, s.66.

34. HAIVDSCHIN, s.b; TURAI{BOy, s.10.

35. von BALMOOS, s. IZ7; HUPFER, der wertpapier'echtliche "Begebungsvertrdg,',, Entstehu'g, Ilbertragung und Austibung der wertpapiere Diss. rg7g, Regensburg, s. 111; DRUEY, s. 66; TURA'.vBoy, s. 10.

YASAI,fAN, s. 2g; TURANBOY, s.11.

YASAMA\I, s.29; TURANBOY. s.11.

kadar sICovAM'a ulaqtrnlmasr zor.unlu hale getirilmiqtir.

3 Mayrs 1988 tarihinden sonra ise ttim harnili- ne ve nama yazrh senetler sadece sICovAM'a talimat verilmek suretiyle devredilebilecektir. 38

Bu sistem iqleme kabul edilmis menkul krymetlerin hesap sahipleri arasrnda takasrnr saflamakta- drr. Yeni sistemle krymetli evrakta (menkul krymet- lerde) hakken senede baflanmrS olmasr temel ilkesi tamamen ortadan kalkmrq ve hak maddesizlegtiril- miqtir (Entmaterialisierung des verbrieften rechts).

Bu sistemde hak senede baflanmak yerine, yani hakkrn dayanafi senedin yerini slcovAM'daki veya ihracgr ortakhktaki kayrt almrqtrr.3g

Fransada 1gB4 tarihli yasayla rnenkul krymet- lerde hakkrn senette tecesstim ettirilece# itkesi ortadan kalkmrq olsa bile, kanun koyucu Fransrz Ticaret Kanununun 263. maddesini yiiriirltikten kalchrma- mrqtrr" Bu hrikiim gereffnce Anonim ortaklklar nama veya hamiline hisse senedi ihrag edebilir, ancak hamiline hisse senedi anlamrnr kaybetmiq ve anonim senet (titre onanyme) haline drintiqmtiqtrir.40 Zrra senedi gr_

karan Anonim qirket bu senetlerin maliklerini tanr- mamaktadrr. Bu senetlerin sahipleri segtikleri aracr kuruluqlar vasrtasryla bu senetlerin sICovAM'a kav- dedilmesini saflamaktadrrlar.

Bu yeni sistemde trim menkul krymetler mer_

kezr sicilde kaydedilmekte ve yrne kaydi yoldan krymetli ewak haklarr devredilmektedir.

"sICovAM", resmi borsaya kayrtrr veya ikinci

38. HANDSCHII.{, s.8.

39. YASAMAN, s.2g; YASAMAN, "n{ERLE',den yaptrgr ahn_

tryla Fransada bu kanunun yti^irltife giriqinden sonra krymetli evrak tanrmrnrn defiqtiiini, klasik krymetri evrak tanrmrnln yerini yeni bir tanlmln aldr$rnr sdylemek_

tedir. Bu yeni tanrma g6re krymetli evrak,, h,esaptan hesaba sadece uirman yoluyla intikal ed,en, d,euir kabiliveti olan senettir." Ay'ntrh bilgi igin bkz. s. 2g.

40. Borsaya kote edilmiq menkul krymetler ancak hamiline grkanlabilir. Aynntrh bilg-i igin bkz. YASAMAN. s. 29.

3 6 . 3 7 .

(7)

AITGUMEI\TT]M 9 SAYI: 57 SAYFA:tl;1,9

,

pazard,a. iqlem goren menkul krymetler ile degiqir ser- mayeli yatrnm ortakhklannrn hisse senetlerini ve borsa drqrnda iqlem gciren vergiden muaf hisse senetlerini iqlemlerine kabul eder. Aynca SICOVAM ytine- tim kurulunun vereceii kararla bunlardan baqka menkul krymetlerin de iqleme ahnmasr mtimkiindiir.

"SICOVAM" merkezrkaytt sistemini elinde bu- lundurduiund.an iglemlerin dogfu yapllmasrnr ve hesaplann dogfu tutulmasrnr kontrol etmektedir.4l

Hesaplard.a kayden bulunan, maddesizleqtiril- miS menkul krymet haklan rehne ve hacze de konu olabilir. Maddesizleqrniq menkul krymetlerin haczedi- lebilmesi iEin hak sahibi yaztb qekilde, borglanrlan miktan ve rehne konu olan hisse senetlerini hesabr tutan kuruma bildirir. Bu bildirimden sonra rehin hakkr gerek ihragcr ortakhk gerekse tigtincii kiqiler bakr- rnrndan hiikiim ifade eder. Rehne konu olan hesaplar aracr kurum tarafindan maliki adrna agrlacak ayn bir hesapta kaydedilir" Hacrz iqlemi ise ancak aracl kurum nezdinde kayrth senetler iizerinde yaprlabilir.

"SICOVAM" nezdinde agrlan cari hesab a haciz konam a2.42 tr'ransr zlann "SICOVAM" sistemini geliq- tirmelerinin temel nedeni kryme+.ii evrakr modernleq- tirmek, maddesizlegtirmekte:r ziyade menkul krymetleri kayrt iqine almak suretiyle vergi kaybrnln ontine geEmektir.43

3- isuiErede Toplu sahlama

isviqre, Almanya ve Fransaya kryasen menkul

41 . SICOVAM'da, aracr kurumlarda ve ihracatgr ortakhkta tutulan hesaplann muhasebesinin birbirini tutmasr gereklidir. Bu hesaplar miiqteri isimleri degil, menkul krymetler esas ahnarak tutulur. Her aracr kurum muqterisi- ne karqr her rnenkul krymet iqin ferdi hesap numarasl vererek hesap tutar. Aracr kurum mtiqteriye karqr detayh bir hesap tuttufu gibi, ihraatqr ortakhia da elinde bulun- durdugu stoku belirleyen bir hesap tutmak mecburiyetin- cledir. Bciylelikle rnugterinin ihracatgr kuruluqta oluqacak olan kar payr, rtiqhan hakkr, bedelsiz pay alma hakkr gibi mali haklan dofrudan doSruya hesabrna. aktarrhr.

Ayrrntrh bilgi igin bkz. YASAMAN, s. 31.

42. YASAI\{AN, s. 32.

4 3 . H A N D S C H I N . s . 7 .

krymetlerin toplu saklanmasl konusunda, kryrnetli evrakrn ozetliklerini gdzonunde tutarak daha tutucu davranmaktadrr. oysa isviErede menkul krymetlerin toplu saklanmasl, son yrllarda ticari hayatrn hrzla bii- yiimesi ve haika arzedilen menkul kryrnet savrsrnln Eok artmrq olmasr sebebiyle kaErnrlma z btr zarvret haline gelmiqtir.

Z]firtch, Cenevre ve Basel borsalannda iqlem goren hisse senetlerinin sa)'rsal biivtikltigii duqiinildi-i- giinde - bu rakam 1985 yrhnda bile 7 47 milyar isviEre Frangrna ulaqmrqtrr - menkul krymetlerin toplu sak- lanmaslnln kaqrnrl maz olduiu ortadadrr.44

isviqrede yalnrz 1985 yrhnda 28 milyar isviqre Frangr deierinde hisse senedi ve \zatrnm ortakh$ ser- tifikasr tedavtile Erkanlrnrqtrr.

Menkul krymetlerin toplu saklanrnasl iEin 1970 yrhnda StrGA (Schweizerische trffekten - Giro AG) ku- rulmuEtur.

SEGA kurulurken menkul kryuretlerin toplu saklanrnasr ve bunlann devri amaElanrnrEtr t.45

Boylelikle menkul deierlerin (hisse senetlerinin, tahvillerin, finansman bonolarlnln, Kar ve Zarat Ortakhs Belgeleri, Banka Bonolan ve Ranka Garantili Bonolar, Varhfa Dayah Menkul lftymetler, Katrlma intifa Senetleri) devri satrcrdan ahcrva senedin fiziki devrini (teslim) gerektirmeyrp, satrcrnln ban- kasrnrn SEGA'ya talimatryla gerEekleqmiq olmaktadrr. Bu talimattan sonra satrcrnrn toplu varhk tizerindeki mtiqterek miilkiyet hissesi ahcr tarafindan iktisap edilmektedir.4G

44. HAIIDSCHIN, s. 3.

45. DRUEY, Die Entmaterialisierung des Wertpapiers, SAG 59 (1987), s. 69; HANDSCIIIN, s, 3 ; OZfaX, Iivrnetli Evrak Hukuku, s. 314; TEKINALP, Evraksrz l&yrnetli Evraka ve Ifuymet Haklarrna Dofru, BATIDER, C. XIV, S . 3 , s . 6 .

46. von BALLMOOS, s. 727; HANDSCHIN, s. 3; TEKINALP.

Evrakstz I{iymetli Evraka ve Krymet Flaklarrna l)oiru, BATIDER, C. XIV, S. 3, s. 8; TIJF-ANBOY, s. 12.

x

3

(8)

SAYFA345O

YIL: 9 SAYI:57 ARGUMENTUM

Briylelikle sayrlan milyarlan bplan hisse senetleri kaydi sistemle, depolama ve transport problemle- riyle karqrlaqrlmaksrzrn el de{iqtirmektedir.

Bugtin isvigrede Nama yazrh Hisse Senetlerinin devri ite ilgili olarak SEGA ve BANI{ALAR BiRLiGi yeni griziimler tiretmektedirler.

Bu griztimlerden biri "K(IP)NSUZ NAMA YAZILI HilSSE SENED| SERTIFLIA,S.T'' dTT.

(COUPONSLOSEN EINWEG NAMEN-

AKTI ENZ E RTI FII(ATE )47.

Nama Yaztlr Hisse senetlerinin devri konusunda tiretilen bir baqka gciztim de Alman ve Fransr z mo- dellerinin kanqrmr bir model yaratmaktrr. Bu modele gdre, Nama Yazrh Hisse Senetlerinin devri, alacafrn temliki ve teslim ile yaprlmsyrp, alaca{rn temliki ve bankanrn yetkilendirilmesi qeklinde gergekleqmekte- dir. Bdylece Nama Yazrh Hisse Senetlerinin mad,de- sizleqtirilmesi (Dematerialisation) Fransrzlann anla- drg, qekilde tam anlamryla gergekleqmig olacak, ama aynr zamanda Almanlann sistemine de dokunulma- mr$ olacaktrr.4S

4- Amerikada Toplu Saklama

Altmrqh yrllann sonuna doiru New york qehri menkul deferlerden oluqan kagrt fazlaltlflndan bo!.ul- ma sendromu yaqadr (paper crunch). Amerikan htikti- meti 1971 yrhnda "SIPA" (Securities Investor Protection Act)')n, yani "YATIhIMCIYI K)RUMA I{AIIUNUnu grkardr. Broker'lann hatalan ytiztinden btiytik kayba uiramrq olan yatrnmcrlara yaklagrk bir milyar dolar tazminat cidedi.

Amerikan htikiimeti Lg75 yrhnda semptom te- davisine girigerek bir Federal yasayla iyi iglemeyen sistemin dtizeltilmesi ve tanzim i "inefficient proced,u- res for clearance and settlement" iqine g:iriqti.

47. von BALLMOOS, s. 1Gb; HANDSCHIN, s. 68;

48. DRUEY, s. 69.

Fakat her iki yasa da sistemin tedavisinde maddi kurallann saptanmasrndan ziyade

*GWENLiXri

DEVnR KOMnSYON(-INA (SEC=

Securities Exchange Commission) daha fazlayetki ve_

rilmesi qeklinde grktr.49

SEC, yani ,,GWENL| nnVin KOMiSYONL|,, L975 tarihli federal yasayla giivenlikli devri saglainak maksadryla seri halinde teblifler grkarrnaya yetkili kr- hndr.

Bu seri tebliilerle iki temel husus diizenlendi:

Menkul luymet hareketleri kayrt sistemi altrna ahndr.

clearing Agencies ve Transfer Agents kuruldu.

clearing Agencies, ahcr ile satrcr arasrndaki menkul krymet ahqveriqini diizenleyen kurumlardrr.

Transfer Agents yatrnmcryla (kapitalgebern) menkul haymeti tedavtile grkaran (Emittenten)lar arasrndaki iliqkiyi kontrol eden ve Anonim $irket pay defterlerini tutan bir kurumdur.5o

sEC, grkardr{r tebliilerre menkul def'erlerin kayntla devri ya da bilgisayarla dew"i (EDV)'ni mrim_

kiin krlan bir model geliqtirdi. Bu modele ',ID,,Sistemi ya da "National Institutional Deliuery system" den- mektedir.

Amerikada rg9z yrhnda grkanlan "Tdx.Equity and Fiscal Responsibility Act (TEFRA)', ile sistem ver_

gilendirildi. Bugtin Amerikada SEC miisaadesiyle ku- rulmug ddrt btiytik saklama merk ezi mevcuttur.

New-York borsasrnda iqlem gciren menkul de- {'erlerin yiizde ellisi kayrt sistemi ile el degiqtirmekte- dir. sEC, bugiinkti sistemle, krymetli evrak (menkul laymet) tedavtil bedeli ba{'lamrnda yrlda yrizmilyon- larca dolar tasarruf edildig gdriiqiindedir.Sl

49. DRUEY,. s. GZ.

50. DRUEY, s. 68.

5l-. DRUEY, s. 68.

(9)

ARGUIVIENI''UM

YIL: 9 SAYI: 57

5- Tiirkiyede Toplu Saklamu

19 $ubat 1996 tarih ve 22559 Sayrh Resmi Gazetede ",Isf anbul fuIenhul ktym.etler Borsfl-*r Taka ue Saklulna Merkezleri. Yiinetmetisi" ya5n rnlanmrq tr .52

Ilu yonetmeligrn grkanhq am.acr borsada ger- Eekleqtirilecek ahm satrmlarda borsa tiyelerinin karqr- laqacaklan gtigltikleri ve gecikrneleri ortad.an kaldrr- mak ve borsa ile uyumlu olarak gahqacak takas merkezi ve saklama merke zinin gahqma esas ve ku- rallannr duzenlemektir (IMK.B. Yon. m.1).

Takas merkezi ve Saklama merkezi borsada kurulu ilg:ili mudurtriik btinyesinde gorev yapar.

Ancak borsa Yonetim kurulu karan ile ve anlaqm ayla bu merkezin yonetimi borsa drqrnda kurulu, miinhast- ran takas ve saklarrra faaliyetlerinde bulunan bir qirket ve/veya bankayaverilebilir (IMK.B. Ycin. m.2).

Takas rnerkezi, Borsada gergekleqtirilen ahm satrm iqlemlerinden dofan menkul hrymetlerin teslimi ve bedellerinin odenmesine iliqkin taahhutlere ait takasrn yaprldrir merkezdir (IMK.B. Yon. m.3). 'fakas rnerke zr, borsada iqlem yapan aracr kurumlann (borsa uyeleri) menkul krymet teslim etme, teslim alma ve odeme taahhtitlerini hesaben sonuglandrnr. Yani borsada iqlem goren Nlenkul Krymetler Takas Merke ztn (Takasbank)de kayden devredilir veya dev- rahnrr. Almanya, Fransa, isvigredeki uygularnaya paralel olarak Tiirkiyede de 1996 yrhndan bu yana borsada iqlem goren Nlenkul lftyrnetler (hisse senetleri, tahviller, katrlma intifa senetleri, kar ve zarar ortak- irgr belgeleri, banka bonolan ve banka garantili bono-

52. Tiirkiye'de Menkul Krymet Borsasrnrn mazisi bir asrr aS- krndrr'. I(rnm sava$rndan sonra kurulan qirketlerin hisse senetleri Galatada l{avyar Han ve civannda kurulmuq olan borsada (dtikkanlarda) birkag yiiz kiqilik gayrimtis- lini bir grup tarafindan satrlmrqtrr. Devletin borsaya ilk mudahalesi 1867 tarihli "Nizamniime" ile olmugtur.

Cumhuriyetten ewel Bo,:sayr duzenleyen gebqitli htikiim- ler \87 4, 1906, 1.922 tarihli Nizarnnarnelerle konulmuq- tur. Cumhuriyetten sonra ise 1929 yrhnda L447 sayrh kanun ve bu lianuna iliqkin Nizamname ile borsa teqkilatr dtizenlenrniqtir. Borsa teqkilatlnrn tarihi geligimi igin bkz. POROY, Menkul Iftymetler Borsasr, ikt. ve Mal.

Derg. C"XVIII, s. 267 vd.

lar, Finansman bonolan, Varhga dayah men.t. t kty- metler) Takas merkezi aracrh$yla takas 'iilmekte- dir. Takas merkezi, menkul kryrnet bedellerini Borsa tiyelerinin Yrinetmeligin 3. madesinde belirtilen bankalar nezdindeki cari hesaplanna, menkul krymetleri ise Saklama N{erkezindeki saklarna hesapianna virman suretiyle oder.

Takas, teslim karqrhgr 6deme prensibiyle yapr- lrr. Borsa riyesi satrn aldrfr rnenkul krymetlerin bedellerini Odemedigt takdirde kenclisine Takasbank tarafindan tesiimat yaprllrlaz. Aynr qekilde Rorsa tiyesi (aracr kururn) sattrft menkul krymetleri Takas merke- zurte teslim etmemiqse bedelini tahsil edemez. Menkul I(iymetlerin talimat ve bedellerinin odenmesi sureleri Borsa yonetim hurulunca kararlaqtrnhr ve borsa biil- teninde ilan edilir (innX.n. Yon.m.4).

Taahhutlerini ilan edilmiq stirede yerine getir- meyen Borsa iiyesi (aracr kurum) herhangi bir ihbara gerek kalmaksrzrn temerrtide diiqrntiq sayrhr' (itUX.g.

Ycin. m.5). Saklama merkezine saklanmak tizere teslim edilen menkul kryrnetlerin veya bunlan ternsil eden belgelerin yrpranmamrq, iptal edilmemiu, Yargr merciince iizerine tedbir konrnamlq, anapara cideme siiresi gegmemiq, eksik ve sahte olmamasr gereklidir.

Bu tur rnenkul krymetlerin degigtirilmesinde saklama merkezi sorumlu tutularnaz filtX.B. Yon. m.7).

Bu yonetmelik geregurce saklama rnerkezi, kendisine teslim edilen rnenkul krymetlerin veya bunlan temsil eden belgeierin )'rpranmrq, iptal edilmiq, Yargr merciinde rizerlerine tedbir konmu$ veya sahte ve eksik olmalanndan sorumlu degildir. Aynca yine bu yrinetmelik uyarrnca sakl:lma merkezrr,.e saklatrlan ttim menkul krymetlerin sigorta ettirihnesi mecburi- yeti getirilmiqtir tiVtX.B. ydn. m.9).

Gririiluyor ki tilkernizde de 1996 yrhndan bu yana borsada ahm satrrnr gerEekleqtirilen menkul krymetlerin teslimi ve bedellerinin cidenmesi iglenrleri Takas merke zL aracrhgryla yaprlrnaktadrr. Takas merkezi, borsada iqlem yapan aracl kurumlann (borsa tiyeleri) menkul kryrnet tesliin etme, teslirn alma ve odeme taahhiitlerini kaydi (hesaben) olarak gerEekle$- tirmektedir. Takas merkezi, menkul krymet bedellerini borsa uyelerinin Ycinetmeligin 3. maddesinde belirtilen bankalar nezdindeki cari hesaplarrna, menkul krymetleri ise saklarna merkezindekj saklama hcsap-

w

(10)

SAYFA tL'Sz

YIL: 9 SAYI:57 ARCUMEI\TTJM

lanna virman suretiyle odemektedir'.

F ransrz hukukgusu N{trRLE'nin krymetli evrak tanrmr; "hesaptan hesaba sadece uirman yoluyla inti- leal eden, deuir kabiliyeti olan seruet" 1.996 yrhndan bu yana borsada iqlem gciren menkul kr.ymetler (I&ymetli e'n'rak) iEin tilkemlz LQLI d.e gegerlidir'.

$ TV- MENKUL KIYT{ET OLGUSUNUN KIYMBTLI BVRAKIN I(LASiK TAb{IMI UZNNIX.

DEKI ETKiSi

7- Euraksrc Kr"ymetli Eurak

I{-rymetli evrakrn bir turti olan menhul krymetlerin (hisse senetleri, tahviller, katrlma intifa senetleri, kar ye zarar ortakhgr belgeleri, banka bonolan ve banka garantili bonolar, finansman bonolan, var:hfa dayah menkul krymetler) toplu saklama merkezi vasrtasryla saklanmasr ve satrcrdan ahcrya kayden (hesaptan hesaba) virman yoluyla ftaydi) el deSqtirmesi, menkul krymette mtindemiE olan hakkrn senetsrz dermeyanr ve devredilmesi anlarnrnr taqrmaktadrr.

Toplu saklamanrn getirdiii bu netice Heinrch Brunner'in krymetli evrak tanrmrnr revulusyoner bi- EimCe degrqtirmiq gdzrikmektedir. Bir krymetli evrak turti olan rnenkul krymette senet toplu saklam aya konu oldufunda senet ortadan kalkmakta, hak mad- desizle,Smekte, hak rneqru hamilin teqhisinde gcirev ifa etmez hale gelmekte, yani hak senetle dermeyan edilmemekte ve devre,Cilmemektedir. 5 3

Ticari hayattaki bu geliqme ticaret hukuku doktrininde ve uvgulamasrnda qoyle bir soruyu akla getirmektedir.

Krymetli evrak fonk-siyonunu mu yitiriyor?

Bu soruya ,sirndilik tereddritsiiz evet cevabr vermek mumkrin gcizukmemektedir . Zrra;

Menkul kryrnetler krymetli evrakrn trimunii dd- gil, sadece bir tuninti teqkil eder. Bu sebeple hakkrn senede baglanmls olmasr ve hakkrn senetsiz dermeya- nrnrn ve devrinin mrimkiin olmamasr krymetli evrakrn temel nitelikleri olarak kalmaya devam edecektir.

53. I{IIIJCIVCA}iARIS, s. 18; TBKii.{Ay, Evraksrz Iftymetli Ilvraira ve lfuymet l{aklanna Dofru, BATIDER, c. xIV, S.3, s.11; DRUtrY, s.65; HAITtrDSCI{INI, s. 1.

Krymetli evrakrn bir ba$ka rinemli tiirunii te$- kil eden ve rinemli ticari fonksiyonu olan kambiyo senetleri menkul krymet de#ldir ve kambiyo senetlerine haih hak senetsiz dermeyan ve devir edilemez.

Menkul l&ymetler, seri halinde ve ibareleri aynr olarak grkanlan ve misli eQya niteliiini taqryan krymetli evraktrr. Oysa, kambiyo senetleri seri halinde grkanlmadrklan grbi misli esya niteliginde de degil- lerdir. Bir bono, polige veya gek, tip itibariyle (dtizen- leniq bigimi, iizerinde yazrlmasr zorunlu olan unsurlar) diger bono, polige ve geke benzer, ancak her bono, polige veya gekin ihdasrna sebep olan hukuki iliqki di{'erinden farkhdrr.

senede baih hak, temel iliqkiden mticerret bile olsa bu temel hukuki iliqki farkhhklannr ortadan kal-

dwmaz.54

Bu sebeple bir bonoyu gekin yerine veya bir po- ligeyi bonunun yerine ikame etmek miimktin degildir.

Menkul I{iymetlerin kredi fonksiyonu olmadrS grbi, bunlar odeme aracr da olamazlar. Menkul I{iymetler yatrnm aracrdrr. Ozellikle halka aErk anonim qirket modelinin beraberinde getirdigr ve sermayenin tabana yayrlmasrnr sailayan ve k{iqrik yatrnm- clya parasrnl deferlendirme imkanr saflayan bir yatrnm aracrdrr. (hisse senetleri, tahviller, kar ve zarar ortakhgt belgeleri, banka bonolan, banka garantili bonolar, finansman bonolan, katrlma intifa senetleri, varhia dayah menkul krymetler). Menkul krymetler kitle senedidir, kambiyo senetleri miinferit senetlerdir.

Menkul lftymetlere iliqkin cizellikler ve baqka ttir krymetli evrakrn cizellikleri karqrlaqtrrrldrrtnda ve farkhhklar gdzcintine ahndrsnda krymetli er,'rak kavramrnrn bir tist kavram olarak yagamaya devam ede- ceii agrkga ortaya Erkmaktadrr.

ztra ticari hayatrn yalnru yattrlm araglanna de- Sl, kredi ve cideme araglarrna (para senetlerine) da ih- tiyacr vardrr. Bu ihtiyaE baqka trirden elektronik cideme vasrtalan ile biittintiyle ortadan kalkmadan krymetli evrak kavramlnrn ortadan kalkmasr da soz- konusu olamaz.

54. TEKII{AY, Sermaye Piyasasr Hukukunun Esaslan, s. lb.

(11)

YIL: 9 SAYI: 57

SAYF-'A:453

ARGUMEI\TUVI

ULUSLARARASI DENIZ YATAGININ HUKUKI STATTJSU

Yrd.f)og.f)r. Selami KURAN*

I. Giriq

insanhirn teknoloji alamndaki geliqmeleri, bir taraft,an d"enizlerden geleneksel yararlanma alanlan- nr geniqletmiq, diier taraftan deniz dibindeki cansrz doial kaynaklann kullanrlmasr olanaklarlm sailaya- rak denizlerden yeni yararlanma alanlarlnln ortaya qrkmasrna yol agmrqtrr. Boylece, deni zler tiim tilkeler iEin yeni ekonomik kavnaklar sailayan alanlar ozelli- gtni taqrmaya baqlamrqlardrr' H:tzla artan dtinya nti- fusu karadaki doial kaynaklann azalmasl ve tiiken- mesi tehlikesini grindeme getirirken, yetyuztintin btiyuk bir bdliimtinu oluqturan okyanus tabanlannrn aragtr'lmasr ve iqletilmesi teknolojisinin geliqtirilme- si ihtiyacrnr doiurmuqtur. Teknotojik geliqmeler 5000 metreden fazla derinliklerde araqt;'rma olanaklarlm saflarken, Agrk denizin derir'liklerinde keqfedilen zengin maden kaynaklanmn iqletilmesi qansrnr ortaya qrkarmrqtrr. Mang alrtez yumrulan denilen, agrk de- mz yatas. ve toprak altrnd aki patates btiytikltiitinde- ki cisimler gelecekte dtinyanln nikel, bakrr, kobalt, manga rrez glbi maclen ihtiyaglannr karqrlayacaktrr.

AErk deniz yatairnln ve toprak altrnrn ekonomik iqletme aErsrndan boylesine btiytik bir deier taqrmasr, bu alanrn hukuki stati.isii sorununu da giindeme getir- miqtir.

1982 tarihli Birleqmiq Milletler Deniz Hukuku Sozleqmesi'ne gore, Uluslararasr f)e:niz Yatair, ulusal yetki srnrrlan drnsrnda kalan deniz yataft ve toprak al-

Marmara Universitesi Hukuk Fakiiltesi Deniz Hukuku Anabilim Dah.

trnr ifade etmektedirl. uluslararasr Deniz Yatagrnrn Hukuki statiistinti Agrk denizlerde gegerli olan "ser- bestlik ilkesine d.ayandrrmak, bu alanlarda bulunan doial kaynaklarclan yararlanmayr sanayileqmi"' bazt iilkelerin tekeline brrakmak sonucunu doir^rur. Bu nedenle, uluslararasr deniz yataEnln tiim insanhirn yaranna olacah bir biEimd.e araqturlmasi ve igletilme- sini sailayacak, kendine ozgi yeni bir hukuki statti- niin tespit edilmesi gerekmiqtir'

IL 1982 Tarihli Birlegmi$ Milletler Ileniz Hukuku siizleqmesine Kadar olan Geliqimi:

Uluslararasr Deniz Yata#nrn hukuki staiisti- ntin uluslararasr dtizeydc ilk kez ele ahnmasl L967 yt- hnd.a Malta delegeleri Arwid Pardo'nun BirleEmiq Milletler Genel Kurul'unda yaptrgr konuqma ile baq- lar?. pardo, teknolojinin geliqmesiyle birlikte kegfedi- len denlz yata{r haynaklannrn yalnuzca geliqmiq devletlerin grkarlan dogrurtusunda kullanrhnasrnr onlemek iEin, bu kaynakla'n "insanSgrn Ortak Mirasr" olarak kabul edilmesini ve tiim insanhgln ya-

1 . L 9 8 2 B . M . D . H . S . m . 1 '

2. Parda konuqrnasrnda gciyle demigtir: "Teknolojide geliE- miS iilkelerdeki yeni tekniklerin hrzh ilerlemesi kar'srsrn- da, ulusal yetki alanr drqrnda kalan deniz yatafl ve okyanus dibinin giderel< artan bir bigimde ulusal mtilkiyete k o n u o l m a s r n d a n k o r k u l u r . B u d u r u m u n ' . . d u n y a b a k r - mrndan buytik 6nem taqryan bu kaynaklartn, teknolojik ycinden geliqmig devletlerin ulusal grkarlarr igin kullanrl- maslna ve tuketilmesine yol aqmasl behlenebilir." Bkz tlirleqmiq Milletler Belgesi, A/6995-XKI 18.8 .1967 $ Onat{R. Tiirmen, Yeni Uluslararasl Ekonomik Duzen ve Deniz Yaiair s.1, Meray'a Arma$an, Ankara cilt I. 1981, s.t47; H. Pazarct, Uluslararasr Hukuk Dersleri II Kitap' 3 . B a s k r , A n k a r a , 1 9 9 3 , s . 3 7 1 .

p

(12)

SAYFA ?454

YIL: 9 SAYI:57 ARGUMENTTIM

rarlna iqletilmesini cinernriqtir. pardo'nun konuqmasr- nrn sonucunda, Birleqmiq Miiletler Genel Kurul'unun 18.12.L967 tarih ve 234C sayrh karan ile, ulusal yetki alanr drqrnda kalan deniz yatagr ve okyanus dibinin banqcrl amaglarla kullanrlmasrnr incelemek iizere Deniz Yatagr Komitesi kurulmuqtur. Deniz yatagr Komitesi'nin Eahqmalan devam ederken geliqmis dev- letier baqta A.B.D. ve JaponSra olmak rizere, deni z yatartnrn kaynaklarrnrn ararstrrma ve iqletilmesine ilig- kin deneyler yapmakta idiler. Geliqmekte olan devletler, 1969 yrhnda Birle*smiq N{illetler Genel Kurulu'na bir karar tasansr sunmuqlardrr.

"Moratoryum Karan" olarak bilinen cineri, sanayiles- mirs devletlerin karqr Erkmaslna rafmen kabul edilmiqtir. 257 4 sayrh a,Ioratoryum kararr, deniz yataFn- daki kaynaklann iEletilmesini bir uluslararasr rejim kur:ulana dek bu alandaki faaliyetleri yasaklamrqtrr.

Deniz Yatagr komitesi'nin yaptrgr qahqmalar sonunda, 1970 }'rhnda Rirleqmiq Milletler Genel Kurulu 27 49 ffXV) sayrh karan ile, deniz .vatairndaki madenlerin iqletilmesine iliekin bir ilkeler bildirisi kabul etmigtir. ilkeler bildirisinin birinci maddesi, ilk kez olarak, ulusal vetki alanr drqrnda kalan deniz yataftnr ve kaynaklannr "insanhsn ortak Mirasr" (common heritage of Mankind) olarak ilan ediyordu. itkeler bil- dirisinde yer alan diger kurallar bu t emel ilkeden do- gan sonuglar niteligindeydi.

1968 yrhnda gahqmalarrna baqlayan Deniz Yatagr Komitesi'nin amcr lgzg yrhnda toplanmasr dii- qtintilen Deniz Hukuku Konferansr igin bir scizleqme tasarrst hazvlamak idi. Ancak, Komite bu gahqmalan srrasrnda oldukga zor ve karmagrk sorunlarla karqr karqrya kalmrqtrr. Komite'nin baghca gcirevi, ulusal yetki srnrrlan drqrndaki deniz yatafi ve toprak altr dogal kaynaklarrn ban$cr amaglarla ve ttim insanhk yaranna araqtrnlmasr ve iqletilmesi igin gerekli hazrrhk gahqmalan yapmaktr. Komite, en briyuk zorlufu,

"ulusal yetki drqrndaki denizler" deyiminin tanrmla-

3. M. Grinhibol, Uluslararasr Yetki Srnrrlan Otesinde f)eniz Yata$r ve okyanus Tabanrnrn Ba'qgr Amaglarla Kullanrlmasr Komitesinin Qahqmala', s.B.F.D., cilt XXVI. Sayr 3, s.280.

masrnda yaqamrqttr.S Llluslararasr f)en tz Y atagrndaki hukuki rejiminin temel ilkeleini saptamak iqin, cince- likle devletlerin yetki alanr iqine giren, ya da bu alan drqrnda kalan deniz alanlannrn tespit edilmesi gerek- migtir. Deniz Hukuku'nun kurallarlna gcire deniz alanr baqhca rig krsrmdan olugmaktadrr. iqsular, karasular ve agrk denizler. Iftyr devleti igsular ve karasular tizerinde, deniz yatafi ve toprakaltrnda, kara tilke,-sinde sahip oldufu tiim haklara ve yetkilere sahiptir.

Agrk denizler, her devletin eqitlik ilkesine uygun olarak faydalanmasrna agrk deniz alanlandrr. Deniz Yata& Komitesi'nin gahqma dcinemlerinde deniz hukukunun gerek teamril kurallannda, gerek lgb8 Cenevre Karasulan ve Bitiqik Bcilge Srizleqrne,si'nde bu denrz alanlannrn srnrrlan ve bunlar uzer{nde devletlerin yetkilerinin niteligi konusunda birgok boql'k- lar bulunuyordu. Bu bogluklann en cinemlisi karas'- lannrn geniqliSi konusunda idi. Morator5rum kara' rre ilkeler bildirisiyle deniz yatafrndaki dogal kaynaklann iqletilmesine iliqkin bir hukuki rejim kurulmarnrg- trr. Ancak, L973 yrhnda toplanan tigtincti Deniz Hukuku konferansrnda grindeme gelen uluslararasr deniz yatartnrn hukuki rejimine iliqkin dtizenlernenin esaslan saptanmrgtrr.4 uluslararasr deniz yataflnln hukuki rejiminin temel ilkereri, figtincil Deniz Hukuku Konferanslnrn sonunda 30.4.1982 tarihinde kabul edilerek 10.12 .L982 tarihincle imzalanan Birleqmiq Milletler Deniz Hukuku Scizle*smesi'nin XI.

bciltimiinde tekrarlanmrg ve aynntrl bir bigirnde dti- zenlenmiqtir"

rrr. I,g&z BirlegmiF Milleiler Deniz Hukuku siizlegmesi'nde ongiiriilen Genel ilkeler :

1) insanh{rrn Ortak Mallan ilkesi.

L982 tarihli Birleqmiq Milletler Deniz H'kuku sozleqmesi, ulusal ;n'etki alanr drqrnda kalan d,emz yatasnr ve kaynakla'nr insanhgrn ortak mira.qr kabul

1970 yrhnda B.M, Genel Kurulu 275a ffxv) sayrh kara_

rrnda, 1973 yrhnd a deniz yatagr ve difer butrin deniz hu_

kuku sorunlarlru kapsayacak bir Deniz Hukuku Konferanslnrn to'planmasrnr ringdrriyordu.

1 9 8 2 B . M . D . H . . S : m. 186.

4 .

5 .

(13)

ARG{.TMENTTJI}I

YIL: 9 SAYI:57

r

etmekted,ir.S Bu kural, uluslararasl deniz yatafinrn hukuki rejiminin en bemel ilkesini oluqturmaktadrr.

Bu ilke, deniz vatafrrndaki kaynaklar tizerinde mtilkiyet hakkrntn kurulmastnr onlemeyi amaglamaktadrr.

Buna gcre, higbir devlet bu alanlar veya herhangi bir boltimti tizerinde egemenlik iddiasrnda buluna*ar.6 Uluslararasr deniz yata$:nda varolan kaynaklar hiq- bir l)evlet veya kiqinin rnah degildir. insanhsn ortak mirasr kavramr, devletlerarasr iliqkilere ve insan- kaynak arasrndaki mulkiyete dayanan iliqkilere getir- Cigt degiEiklikler bakrmrndan yeni bir kar''ramdrr. Bu kavram, deniz yataftndaki kaynaklar tizerinde miilkiyet hakkrnrn kullanrhnasrn-r onlerken, geliqmig tilke- lerle, geligmekte olan iilkeler arasrnda sciz konusu kaynaklann iosletilmesine ilio.kin )'eni bir iqbirligi ,seklini gizmektedir. insanhfin ortak mirasr kavramr, insanhga ortak bir miilkivet hakkr de$l, biitiin insanhga ortak kullanma hakkrnr veren bir kavramd,rr.T Deniz vatagr kaynakian, agrk deniz rejiminde gegerli olan kural gibi, sahipsiz mal, res nullius degildir.

Buttin insanhia ortak mtilkiyet hakkrnrn kurulmasr- nr sailayan bir res comunis de deffldir. insanhsn ortak mirasr kavramr, butiin insanhia deniz yata$ kaynaklan tizerinde ortak kullanma hakkrnr sailayan bir kavramdrr.

Uluslararasr deniz yata$ rejiminin en ternel ilkesini olugturan soz konusu kavram, geliqmiq i.ilkele- rin hukukgulan tarafindan, hukuki bir kavram olma- drgt gerekEesiyle eleqtirilmiqtirS. Bu eleqtirilercle, bir mirastan soz edilebilmesi igin cince bir mtilkiyet hakr- nrn dofmasr gerekti$, ancak deniz yatartndaki kaynaklar tizerinde hig bir zaman miilkiyet hakkr do$rna- dr{rna gdre, bunun rniras yoluyla devredilemiyeceS ifade edilrniqtir. Konu, salt hukuk teknigi agrsrndan

Verdross/Simma lJniverselles V6llerrecht. Auflage, s.

549: Toluner, IJluslararasr Flukuk dersleri 3. Basr 1984, s. 255; Pazarcr, IJluslararasr Deniz Yatafr Dtizeni ve Sorunlarr, S.B.F.D., Cilt XXXVIII, Sayr I-4, s. 19.

L982 R.M.D.FI.S. m. I37 /L.

Verciross/Sirnma s.549; $. OnatlR. Turmen s. 155; von Nlunch s.442.

deier:lendirildiginde, stiz konuu eleqtirilerde hakh noktalann olduiu stiylenebilir. Ancak, insanhgrn ortak mirasr kavramlntn deniz yatagf ycintinden ilk ortaya Erkrqrnda siyasi-moral dtiqiince ve amaqlann belir- leyici olduiu gdrillmektedir. Bu nedenle, insanhgln ortak mirast, dncelikle hukuki degrl, siyasi ve etik bir kavram olarak degerlendirilmelidir. Bu kavramtn hukuki yaprsr ve iqeriginin saihkh olarak belirlen- mesi, soz konusu kavramrn uygulanmasr ve uygula- rnada karqrlaqrlan sorunlardan sonra mtimkun olabi- lecektir.

2) igletrne ilkesi

Uluslararasr deniz yatagr reiirninin ilkelerinin tespit edilmesinde kar:qrlaqrlan en onemli sorun, deniz yatafi kaynaklannrn kim tarafrndan iqletilecegi konusu olmuqtur. Bu soruna, geliqrnekte olan devletlerle, geliqmi,g devletlerin yakl aqlmr farkh olmu"s tur.

iqletme teknoloiisine sahip geligmig devletle- rin9 gciriiqtine gore, deni z yal.,afr alanlan, onceden belirlenmiq kriterler uyannca, biittin devletlerin araqtrrma ve iqletme faaliyetlerine aqrk olmahdrr.

Uygulamada sadece teknolojik ve ekonomik agrdan geliqmiq devletlerin uluslararasr deniz yatair kaynakla- nndan yararlanmasrna yol agacak bu goriiq, az geliq- miS devletler tarafindan hakh olarak reddedilmiqtir.

Az geli*smiq devletler tarafindan savunulan goriiEe grire, deniz yatagr kaynaklan iizerinde ttim haklan, insanhk adlna uluslararasr bir otorite kullanmah- drr10. Btr goniqe getirilen en cinemli eleqtiri, kurula- cak boyle bir uluslararasr otoritenin bu kaynaklann iqletilmesi igin gerekli serm&y€, teknik eleman ve teknolojiye sahip olmamasr nedeniyle, briytik bir gerek- sinme duyulan kaynaklardan faydalanmayr zorlaEtr- racafr ve geciktireceii noktalannda olmuqttrr.

Geliqrniq ve geliqmekte olan devletlerin Erkarlannr uz-

9. Eleqtiriler iqin bkz : Steplen Gorov. The Concept of Common Heritage of Mankind, The San Diego Law Ileview, Cilt 9. Nr. 3, Mayrs I972.

10. Baqta A.B.D. olmak tizere, ingiltere, Fransa, Japonya ve S . S . C . B .

3'

6 .

,7,

r

8 .

(14)

SAYF''A:456 YIL: 9 SAYI:57 ARGUME]\TTJM

laqtrran bir gdziim olarak, geliqmiq devletler "paralel"

veya "ikili" bir iqletme rejimi cinermiglerdir.

Bugtin, L982 tarihli Birleqmig Milletler Deniz Hukuku Sdzleqmesi'nde denrz yataft alanrnrn iqletilmesine iliqkin ongcirtilen duzenleme prensipte "ikili"

igletme rejimi onerisine dayanmaktadrr.

1982 tarihli scizleqme, uluslararasr deni z yatafi, konusunu drizenlemek ve gerekli kararlan almak ize- re Dentz Yatagr Uluslararasr Otoritesini kurmuq- tur11. Ig82 sozleqmesi'ne taraf olan btittin devletlerin dofuudan iiyesi bulundufu otorite, yeni bir uluslararasr rirgutu oluqturmaktadrr. Otoritenin baqhca or- ganlan olarak, Genel Kurullz, Konseyl3, sekret

"ryur{, ve otorite adrna deniz yatafrnr dogru- dan iqletmek amaclyla kurulan organ olan igletmelS sayrlmaktadrr. Sozleqmenin, ulu-slararasr deniz yata-

$rnrn i*sletilmesine iliqkin cingdrdiigri temel ilke, bu alanlarda araqtrrma ve iqletme faaliyetlerinin bir biitiin olarak ttim insanhk adrna Otorite tarafindan dri- zenlenece#, yunitiileceS ve denetlenece$ ydnrinde- dir.16 Sorleqmeye gore, deniz yatagrnrn iqletilmesi iki qekilde mrirnktindiir Birincisi, otoritenin bir orflanr olan igletme tarafindan dofrudan, ikincisi otoriteden tzln almak qartryla riye devletler kamu kuruluqlan, iiye devietler uyrufunda ya da denetimi altrnda bulunan t.d'zel ya da gergek kiqiler tarafindan sdzleqmede belirlenmiq koqullar altrnda yaprlabilirl7. 8,, nedenle, Otorite'den (Konsey) izin almadan uluslararasr deniz yatagrnrn bazr devletler ve kiqiler tarafindan iqletilmesi olanafi 1982 tarihli scizleqme hiikiimleri gergevesinde mrimkrin goriinmemektedir.

sozleqme, uluslararasr deniz yata$ndan elde edilecek ka5znaklann niteligi konusunda yalrrzca madeni kaynaklan gcizonrinde bulundurmakta, canh kaynaklan bu rejimin drqrnda tutmaktadrr.l8 Madeni

11. $ili, Kolombiya, Ekvator, El salvador, Guatemala, Meksika, Panaro, Peru, [Jruguay ve Veneztiela.

1 2 . 1 9 8 2 B . M . D . H . S . , m . 1 5 6 v e m . 1 b Z . 1 3 . 1 9 8 2 B . M . D . H . S . , m . 1 5 9 - 1 6 0 . 7 4 . 1 9 8 2 B . M . D . H . S . , m . 1 6 1 - 1 6 b . 1 5 . 1 9 8 2 B . M . D . I I . S . , m . 1 6 6 - 1 6 9 . 1 6 . 1 9 8 2 B . M . D . H . S . , m . 1 7 0 v e E k I . 1 7 . 1 9 8 2 B . M . D . H . S . , m . 1 5 3 .

kaynak terimi, katr, srvr ve gaz her ttirlii madeni kay- naigermektedir.l9 Bugtin, uluslararasr deniz yata- {rndan, cizellikle nikel, man genez, kobalt ve bakrr gibi maden yumrulan bakrmrndan yararlanrlacafr genel- likle kabul edilmektedir,

3) Barrggr Amaglar ilkesi

1982 B.M.D.H. scizleqmesi'ne gcire uluslararasr deniz yata&nda yaprlacak faaliyetlerin trim insanhSn yaranna olacak bir qekilde gergekleqtirilmesi gerek- mektedt .20 Stizleqme, iizellikle uluslararasr deniz yatagrndan yalntzca banggr amaglarla yararlanrlabilece- grni dngcirmektedir. 2 1

Birleqmiq Mitletler btinyesinde bir deniz hukuku konferansrnrn toplanmaslnrn baqhca nedeni, ulusal yetki srnrrlan drqrnda kalan agrk deniz yatafinrn ba- n$gl amaglar igin ve trim insanhfrn yarar:rna olacak bir bigimde araqtrnlmasr ve iqletilmesini sailayacak yeni bir hukuki rejimin tespit edilmesi arnacr olmugtur. Klasik uluslararasr hukukun ongcirdiigti Agrk Denizlerin serbestlig'i ilkesinin uluslararasr deniz yatafr rejiminde kabul edilmesi, bu alanlarda bulunan doSal kaynaklardan yararlanmayr, fiilen bazr gelirsmiq devletlerin tekeline vermek sonucunu dogururdu.

oysa, LgB2 Srizleqmesi'nde uluslararasr d,emz yatagr rejiminde cingonilen banqcr amaglar ve ttim insanh*rn yaran ilkesi ile, geliqmiq devletlerle az geliqmiq devletler araslndaki ekonomik ve teknolojik farkhhklap azaltmak ve gidermek amacr gerEekleqtirilmek isten- miqtir. Bu nedenlerle, uluslararasr deniz yatagr , d.enrz kryrsr bulunsun veya bulunmasln, devletler arasrnda ayrrrm yaprlmaksrzrn btittin devletlere miinhasrran bangcr amaglar igin agrk olacaktrr. Bu alanda bulunan dogal kaynaklann araqtrnlmasr ve iqletilmesi faaliyetleri, ozellikle geligmekte olan devletlerin grkarlan ve ihtiyaglan gozetilmek suretiyle ttim insanhir' yaran igin yaprlacaktrc.22 uluslararasr deniz yata{rnda bulunan arkeolojik ve tarihi nitelikteki nesneler bunlar- la ilgili devletlerin dncelik hakkr cizellikle gcizetilerek

1 8 . 1 9 8 2 B . M . D . H . S . , m . l b 3 I I . 1 9 . 1 9 8 2 B . M . D . H . S . , m . 1 B B . 20. 1982 B.M.D.H.S., m. lBB/a.

2 L . 1 9 8 2 B . M . D . H . S . , m . 1 4 0 I.

(15)

YIL: 9 SAYI:57

SAYF'A 2457 ARGT]ilfEI{TUM

?

tiim insanhfrn yaranna olacak bir bigimde korunacak veya kullanrlacakt rr .23

4) Hakga PaYlagrm ilkesi

Lg82 Sozleqmesi'nin uluslararasr deniz yatagrnrn hukuki rejimine iliqkin cingiirdtigti bir diier onemli ternel ilke bu alanrn iqletilmesinden elde edilecek mali kaynaklarln iiye devletler araslnda hakkaniyet ilkesine uygun bir biEimde paylaqtrnlmasrdrr'2{ D'nt' yatairnrn iqletilmesinden elde edilecek ekonomik ka-

zanqlann p ayl ag trnlmas lnd a geliq mekte olan devletlerin grkarlan ve ihtiyaglan gozontinde bulundurula- caktrr. paylaqrma esas olacak kural ve usulleri tespit etme yetkisi ve ekonomik kazanElann paylaqtrnlmasr karannr verme yetkisi uluslararasl otorite'nin genel yetkili karar organr olan Genel Kurul'a verilmiqtir.zs

Deniz yatagrnrn iqletilmesinden dofacak ka- zanqrar sadece ekonomik - mali nitelikteki yararlar olarak gortilmemekted.ir. Mali kaynaklann paylaqlml yanrnda teknoloji aktanml glbi yararlar da sozleqme,nin ongordtigti kurallar araslndadrr.26 Geliqmiq devletler getiqmekte olan devletlere teknolojinin aktanlmasl konusunda teqvik edilecek ve boyle-

ce den rz yatagr kaynaklannln geliqmekte olan devletlerin kalkrnmala'na katkrda bulunacak bir biEimde iqletilmesi sailanacatrr. Geliqmekte olan devletler deniz hukuku konferansrnda, teknolojinin insanh$n ortak mirasrnrn bir pargasr olduiunu ve halklann ya- Qam dtizeylerini yrikseltebilmek igin teknolojiye ulaqrm hakkr olduiu inancr ve diiqtincesiyle hareket etmiqlerdir. Bu yaklaqrm 1982 sozleqmesi'nde teknoloji ve bilgr aktanmrna ozel bir cinem verilmesinde et- kili olmuqtur. sijzleqme htiktimleri gergevesinde uluslararasr deniz yataflnda faaliyette bulunacak devletler veya qirketler kendilerinde olan bilgileri otorite ile paylaqmak ve kullandrkla' teknolojiyi adil ve makul qartlar altrnda otorite'ye devretmek zorunda olacaklardrr.27 Bu qekilde Otorite "iqletme" aractlt-

22. 1982 B.M.II.H.S., 2 3 . 1 9 8 2 B . M . D . H . S , , 2 . + . 1 9 8 2 B . M . D . H . S . , 2 5 . 1 9 8 2 B . M . D . H . S . , 2 6 . 1 9 8 2 B . M . D . H . S . ,

rn. 141.

m. 140.

rn. 149.

m. 140 II.

m . 1 6 0 .

gtyla kendisine aynlan biilgede faaliyette bulunmak igin gerekli bilgl ve teknolojiye sahip olacaktrr' Aynr z,amanda bu teknolojiyi isteyen geliqmekte olan devletlere transfer edebilecektir. Sdzlegme, bu volla bir taraftan denizlerdeki teknolojik tekelciligt ortadan kaldrrmayu diier taraftan geliqrnekte olan devletlerin ekonomik kalkrnma gabalarlna katkrda bulunmayr amaElamaktad.rr. Biiylece, teknolojinin tiim insanhsn mal olduiu ve hakga koqullaria biittin devletlerin ekonomik ve sosyal kalkrnmasrnda kullanrlabileceg:

diiqtincesi uluslararasl diizeyde uygulamaya geEiril- miS olmaktadrr.

fv. Illuslararasl Deniz Yatair ve Tiirkiye uluslararasr deniz yatasnln iqletilrnesinde sa- nayilersmis devletlerin ve geliqmekte olan devletle'in degiqik amaE ve Erkarlan bulunmaktadrr' Sanayileqmiq devletlerin temel amaglarl, yeni kaynaklar elde ederek, ham madde kaynaklan yontinden drEa bagrmhhklannr azaltmaktrr. Karadaki madenlerin gi- d.erek azalmasr, ham madde tiiketicisi devletlerin eko- nomilerini olumsuz y6nde etkilernektedir. Deniz yatagrndaki madenlerin iqletilrnesi, s&nayileqmiE devletlere, ihtiyag duyduklan ham maddeleri daha ucuza ve dah a garantili temin etmek imkanr saglaya- caktrr. Geliqmekte olan devletlerin deniz yatairrun iq- letilmesindeki temel amaglan, ekonomik kalkrnmalan igin gerekli mali kaynaklan sailamaktrr. Bu devletlerin ekonomik kalkrnmalanna katkrda bulunabilecek illgtide bir gelir sagiamalan, dncelikle sanayilegrniq iqletici devletlerin Otorite'ye yapacaklan odemelere baihdrr. B.M.D.H. sozleqmesi'nin uluslararasr deniz yatagr rejiminde ongordtigti di.izenleme ile, dentz yatagrndaki madenlerin iqletilmesi, geligmekte olan devletlerin grkarlanna uygun olarak, sanayileqmiq devletlerin tekelinden kurtanlmrqtrr. Aynca geliqmekte olan devletler, sanayilersmiq iqletici devletlerin Otorite'ye aktarmalan gereken mali ve teknolojik kaynaklardan faydal anacaklardrr.

Tiirkiye, geliqmekte olan bir devlettir. I)eniz yata{rndaki kaynaklann hangi ilkelere g6re ve kimler tarafindan iqletilecegi konusu, Tiirkiye'nin ekonomik

-.

(16)

S,,\\'F rt:4,58 YIL: 9 SAYI:57 ARGUPIEI\TUIVI

kalkrnmasr aErsrndan onemlidir. Deniz yata{rndaki manganez yurnrulanndan elde edilen bakrr, kobalt, mangartez ve nikelden Ttirkiye'de yalnrz bakrr tiretil- mektedir. -Diger madenler yontinden ise Trirkiye'd.e kayda defer tiretim yoktur. Bu madenler agrrhkh olarak ithal edilmektedir. Bu nedenle, deniz yata&ndaki madenierin iqletilrnesinden Turkiye tiretici olarak et- kilenmivecektir. Buna karqrn Trirkiye'nin sanayileqme- si geiiqtikge, airr sanayi igin gerekli ham maddelere, ozellikle nikel ve mangerteze giderek artan miktarlar- da ihtiyag duyacak, ve bunlan ithal etmek zorunda kalacaktrr. Karadaki ham madde kaynaklarrnln azahnasr ve yriksek rnaliyeti nedeniyle, deniz yatagrndaki madenlerin iqletilmesine duy'ulan ihtiyaq gittikge artacak- trr. Tiirkiye de sanayileqrnesi igin gerekli olan temel lram maddelerin yetersi z]rS nedeniyle uluslararasr cle- nrz yatafrndan tiretilecek madenlere cinemli cilEride ihtiyag duyacaktrr. Bu necienle deniz yatafrndaki kaynaklann I9B2 Scizleqmesi'nde ongciriilen ilkeler uyarrnca iqletilmesi, geliqme yolunda olan Ttirkiye'nin Erkarlanna daha uygun gortinmektedir. Bciylece uluslararasr dernz yatagrndaki kalrraklar geliqmirs bir krg devletin tekelinde kahnayrp, griglti bir uluslararasr Otorite yoluyla ve verimli bir qekilde geliqmekte olan devletlerin de ekonomik kalkrnmalan yolunda kullanr- lacaktr r.2B

insanhgrn ortak mirasr kavramrnrn benimsen- mesi, egemenlik ya da rnrilhiyet hakkrnr, uluslararasr deniz yatagrndaki kaynaklar tizerinde doiacak hakta- rln kaynagr olmaktan grkarmrrstrr. Scjz konusu kaynaklann tizerindeki haklann kaynagr, scizleqmeye ka- trlmaya dayandrrrhnaktadrr" Sozleqmeye taraf olmayan devletlerin uluslararasr deniz yatagrndaki kaynaklar izerinde hak sahibi olmayacaklan beiirtil- rnektedrt.29 Bu agrdan bakrldrfrnda, Ttirkiye'nin uluslararasr 'leniz yatafindaki kaynaklardan faydalana

28. 1982 ts"Nf .D.H.S., ffi. Ek. III, rn.b.

29. Karakas toplanttsrnda Turkiye'nin tutumu da bu ycincle ol- muEtur. Turh heyeti Baqkanr Buyukelgi Namrk yolga bu konuda qunlan sdyiemiqtir. "...IJluslararasr bcilgecle kuru- lacak rejim ve orgut, verimlilik esasma dayanmah ve uluslararasr toplumun genel grkarlarrnr glzetmelidir. Verimlilik olrnadan, ortak miras insanhf a fazla birqey saflamay acak- trr. insanhSn ortak grkarlan ilkesine cizenie uyulm azsa, bundan yainrz birkaq devlet yararlanacatrr..."Bkz. United Nations. Third LrI.J conference on the Law of the S ea, Olficiai Recorcis, Volume I, Irlew york, L974, s. 120.

bilmesi igin, scizleqmeye katrlmasr gerekecektir.B0 T'tirkiye sanayileqme yolulda geliqtikge ve karaclaki temel ham maddeler azaldrkga, kendi sanayisi iqin ihtiyaglannr deniz yatagrndaki kaynaklardan karqrla- rnak zorunda kalacaktrr. Bu nedenle, lftirkiye'ni' deniz teknolojisini geliqtirmesi biiytik onem ta*sunaktadrr. Aksi takdirde, deniz yatagrndan ureti- len ham madde kaynakla' bakrmrndan drqa bagrmh olmaktan kurtulamayacaktrr. Lggz scizleqmesi, uluslararasr otorite'ye uh.rslararasl deniz yatagrnrn iqletilmesi igin gerekli teknolojinin btitiin devletlere sailanrnasr gcirevini vermektedir. Ttirkiye, bu olanak- lardan yararlanar:ak deniz yata{: madenlerinin iqletilmesi teknolojisini elcie edebilir.

sonug olarak gunu sciyleyebiiir"iz: 1gg2 scizleqmesi'nde uluslararasr deni z yatafonrn hukuki reijirnine ilitskin cingcirtilen duzenleme, Trirkiye'nin ulusal grkarlanna uygun grirttnrnektedir. Trirkiye,nin stizleqme'ye taraf olmarnasrnrn nedenleri, Karasulan geniqligi, adalar konusu grbi farkh sebeplere dayanmaktadrr.

Ayrrca, baqta A.ts.D. olnrak rizere bazt batrh devletlerin scizlersme'nin ringorckigti rejime karqr eleq- tirileri (uluslararasl otorite'ye geniq .yetkiier tanrn- masr ve siyasi kararlar verme olasrlrrt, Otorite'ye cidenmesi gereken payrn ytiksekli#, Teknoioji transfe- ri, iqletilecek madenlerin kotalarla srnrrlanchnlmasr vb.) uluslararasr deniz yata{rnrn geleceS konusu'da ciddi zorluklan ortaya grkarmaktadrr. Ancak. uluslararasr deniz yataSnr insanhfin ortak rnirasr olarak benimseyen ve bu kaynaklarclan ttirn insanh$n adil bir bigimde faydalanmasrnr iingoren sozlesme htikiim- ierinin uygulamaya geqirilmesi, baqta geliqrnekte olan devietler olmak rjzere, t,iim devletlerin qrkanna uygurl dtiqrnektedir. Bu qekilde, uluslararasr. ekonomik iliqki- lerdeki garprk diizenin deSqmesi rntimki,rn olacak, tlr.

30' Bilindigi gibi , rg1z B.M.D.H.S'nin 80.4.1982'de Konferansta kabulu srrasrnda, Turkiye, A.B.D., venezuela ve israil degiqik nedenlerle karqr oy huilan- mrqlardrr.