越南童話的文化審美性

一、 文化、越南文化

前一節已探討了越南童話，透過越南童話的定義、類別、特徵來彰顯越南童 話的豐富性。本節將深入探究越南童話中的文化審美性。關於文化，從事文化研 究的學者對文化的看法眾說紛紜，沒有較肯定的說法。對於文化的表現範圍，Trần Diễm Thúy 在《Cơ Sở Văn Hóa Việt Nam》有說：

Phạm vi “biểu hiện” của văn hóa là rất rộng lớn, do đó, đi tìm một cách hiểu đúng và đầy đủ về văn hóa, thật là không dễ dàng. Thực tế đã có đến hàng trăm định nghĩa về văn hóa trong các ngành khoa học và xã hội và nhân văn, hầu như không có một khái niệm nào phổ biến mà lại khó xác định như khái niệm văn hóa. Tùy theo cách xác định đối tượng và phương pháp tiếp cận mà người ta chấp nhận hay không chấp nhận một cách hiểu khái niệm văn hóa, hoặc chấp nhận định nghĩa về văn hóa. (Trần Diễm Thúy，2009：10)

(文化表現的範圍非常大，所以要完整的理解文化，實在是一件不容易的 事。實際上在科學及社會人文學科領域，已給文化下了數百個定義，似乎當 中沒有一個較普遍及合理的定義，而文化本身也難以確認的。依據事物對象 或接近方法而由人們來決定接納或否定文化的概念，或接納文化的定義)

Trần Diễm Thúy 又說：

Hiểu khái niệm văn hóa đã phức tạp, việc xác định các giới hạn của khái niệm này để triển khai khi viết giáo trình văn hóa ngày càng phức tạp. Tuy nhiên, không phải là không có những điểm thóng nhất trong giới nghiên cứu. ví dụ, sách Cơ Sở Văn Hóa Việt Nam do GS Trần Quốc Vượng chủ biên đã đặt ra những vấn đề như: các khái niệm về văn hóa, về phạm trù chức năng, các thành

tố văn hóa, tiến trình lịch sử văn hóa Việt Nam qua các thời đại, và vấn đề đặc trưng văn hóa vùng...một số tác giả khác xem xét văn hóa trong các mối quan hệ với môi trường tự nhiên, môi trường xã hội,...để trên cơ sở đó tìm ra tính dung hợp của chúng. (Trần Diễm Thúy，2009：10)

(理解文化這概念是相當複雜的事，而認清這些文化概念的範圍更加複雜。

當然在研究界裡也不是完全沒有共通的地方，例如：在《Cơ Sở Văn Hóa Việt Nam》一書中，Trần Quốc Vượng 博士給文化提出一些議題：「文化的概念，

文化的功能，文化的因素，越南文化歷代的歷史及發展……一些學者從文 化與自然環境、社會環境的關係來找出它們之間的融合點」)

文化涉及的面向相當廣，它代表一個國家的特色。越南歷史上分別受了中國、

法國和美國的統治。越南文化總是處於不斷與外界交流的動態中，也因此呈現出 明顯的多元化特徵。越南多元文化的形成是越南民族積極吸納世界上各民族優秀 文化的結果，是越南民族在文化上交流性的體現。所以依據以上學者所說的，理 所當然要釐清文化這概念是非常艱難的事。

United Nations Educational Scientific And Cultural Organization (聯合國教科文 組織) 簡稱 UNESCO 給文化下的定義得到了諸多國家的認同及引用，內容是：

Văn hóa là tổng thể sống động các hoạt động sáng tạo trong quá khứ và hiện tại...hình thành một hệ thống các giá trị truyền thống và các thị hiếu – văn hóa giúp xác định đặc tính riệng của từng dân tộc. (theo thông tin UNESCO số tháng 1 năm 1988). (Trần Diễm Thúy，2009：15)

(文化是指所有過去或現代的人民的創造活動……形成了一個有傳統價值 的系統和需求 - 文化代表各民族的特色) (依據 UNESCO 資訊，1998 年

1 月)

《辭海》給「文化」下的定義是：

Văn Hóa là tổng hợp những thành tích cố gắng của xã hội loài người từ dã man đến văn minh. Những thành tích ấy biểu hiện dưới hình thức khoa học, nghệ thuật, tôn giáo, đạo đức, pháp luật, phong tục, tập quán.

(文化是綜合人類社會從原始到文明的所有成就，所有成就表現在科學、

藝術、宗教、道德、法律、風俗、習慣裡)

Trần Quốc Vượng 自編的《Cơ Sở Văn Hóa Việt Nam》中提出：「văn hóa là sản phẩm do con người sáng tạo, có từ thưở bình minh của xã hội loài người」（Trần Quốc Vượng，1998：17）（文化是人類創造的產物，從人類原始生活開始)。前越南胡志 明主席整合了文化的要素包括：

Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặc, ăn , ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó là văn hóa.

Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn. (Hồ Chí Minh toàn tập, 1995: 431)

(為了存在及最求生活目標，人類創造及發明瞭語言、文字、道德、法律、

科學、宗教、文學、藝術……以及為了滿足日常生活上吃穿住等問題。那 些發明、創造就是文化。人類為了存在便創造出「文化」來適應及達到生 活上的需求)

關於文化一詞，西方學者泰勒 (Ebtaylor) 為文化下定義，說文化是一種複雜 叢結的全體；這種複雜叢結的全體，包括知識、信仰、藝術、法律、道德、風俗 以及任何其他人所獲得的才能和習慣。（殷海光，1979：31）又另一個文化定義：

「文化是一個歷史性的生活團體（也就是它的成員在時間中共同成長發展的團體）

表現它的創造力的歷程和結果的整體，當中包含了終極信仰、觀念系統、規範系 統、表現系統及行動系統等」。（沈清松，1986：24）這個定義包含幾個要素：（一）

文化是由一個歷史性的生活團體所產生的；（二）文化是一個歷史性的生活團體表 現它的創造力的歷程的結果；（三）一個歷史性的生活團體的創造力必須經由終極 信仰、觀念系統、規範系統、表現系統及行動系統等五個部分來表現並在這五個 分部中經歷所謂潛能和現實、傳承和創新的歷程。文化在這被看成一個大系統，

而底下再分五個次系統。這五個次系統的內涵分別如下：終極信仰是指一個歷史 性的生活團體的成員，由於對人生和世界的究竟意義的終極關懷，而將自己生命 所投向的最後根基；如西伯來民族和基督教的終極信仰是投向一個有位格的造物 主，而漢民族所認定的天、天帝、天神、道、理等等也表現了漢民族的終極信仰。

觀念系統是指一個歷史性的生活團體的成員，認識自己和世界的方式，並由此而 產生一套認知體系和一套延續並發展它的認知體系的方法，如神話、傳說以及各 種程度的知識和各種哲學思想等都是屬於觀念系統，而科學以作為一種精神、方 法和研究成果來說也都是屬於觀念系統的構成因素。規範系統是指一個歷史性的 生活團體的成員，依據它的終極信仰和自己對自身及對世界的瞭解（就是觀念系 統）而制定的一套行為規範，並依據這些規範而產生一套行為模式，如倫理、道 德(及宗教儀軌)等。表現系統是指用一種感性的方式來表現該團體的終極信仰、

觀念系統、規範系統等而產生各種文學及藝術作品。最後行動系統是指一個歷史 性的生活團體的成員，對於自然和人群所採取的開發或管理的全套辦法，如自然 技術及管理技術。（同上，24～29）此五個系統經整編為如圖 1-2-1 的關係圖。

從西方到東方學者對文化下的定義及範圍，眾多學者對文化的看法都有共通 處，他們都認為「文化是人類創造的產物」。為了生存，人類不斷發明、創造。換 句話說，語言、文字、道德、法律、科學、宗教、文學、藝術……都是文化的產 物。越南富有濃鬱民族特色、輝煌燦爛的文化，為人類的文明發展作出了巨大的 貢獻。以上論述也可以把越南童話當成「文化」成分來看待，能凸顯出越南文化 的審美價值及代表性。因為童話是人民口傳的故事，反映早期人類社會最基本的 價值觀，涉及到人類文化的根性，在神奇的故事底層是世俗化的情感表達，而相 信越南童話具有這樣的特色。

二、 越南童話的文化審美

越南童話是深具泛氣化觀型文化特性的文學作品，內容豐富多樣，富於哲學 探討的意味。童話世界充滿了種種神奇的想像、幻象和奇遇，有一種自由積極的 力量來實現人們對美好生活的嚮往，給心靈留下永久而溫馨的記憶，能給人以美 的感受。千百年來民間童話都不停的在各個地區各個種族代代相傳。越南童話也 不例外。提起童話，兒童及成人腦海裡至少烙印著幾則越南人民印象深刻的故事，

以下順便帶入幾則最為普遍的越南童話。我依據上節童話類型來選取較具代表性 的童話。

(一)「Tấm Cám là một câu chuyện cổ tích Việt Nam thuộc thể loại truyện cổ tích thần kì, phản ánh những mâu thuẫn trong gia đình, cuộc đấu tranh giữa cái thiện và cái ác, cùng ước mơ cái thiện thắng cái ác của người Việt Nam.」(維基百科，2009 c) (Tấm Cám 屬神奇童話的一類，反映出家庭中的衝突，善與惡之間的矛盾，還有體現了

越南人民賞善罰惡的目的) ＜Tấm Cám＞ 這故事長久以來都是越南人民每人必 聽過的故事。其中體現了「真善美」這道理。善良、乖巧的 Tấm，被後母及同父 異母的妹妹陷害死了。妹妹就代替姊姊嫁給國王，無法忍受國王每天朝思暮想著 死去的Tấm。身懷憤怒，Cám 跑回家與母親想方設法來對付 Tấm。可憐的 Tấm 死 後又屢次受陷害，分別變成了chim vàng anh (黃鸝鳥)、cây xoan đào (橢圓樹)、khung cửi (紡織機)、cây thị (香果樹)。故事不斷發展，一次外巡，國王突然的發現了 Tấm，

並帶Tấm 回皇宮，且懲罰了小妹 Cám。Tấm 跟妹妹說，用熱水洗澡皮膚會變白。

一想到能變漂亮，Cám 毫不猶豫的用熱騰騰的水洗澡，結果被燙死了。Tấm 還使 人將Cám 的肉做成「mắm」(一種像魚醬的食物)送給後母。此時後母還不知道 Tấm 復活的事情，看到香噴噴的魚醬，認為是自己寶貝女兒送來孝敬自己的。邊吃邊 誇獎魚醬的美味，一隻黑烏鴉飛來告知，原來自己吃的是女兒的肉，後母承受不 了打擊最後也跟著死了。故事中惡毒母女倆到最終慘死了，總算得到應得的報應。

這個結局似乎有點誇張，母親吃了自己親生女兒的肉還沒發現，最終也慘死。這 樣的結局可以愉悅人心，警示世人「種什麼因得什麼果」的道理。這個結構類型 的童話告訴了我們在「因」層次中勞動人民的一種善惡觀，對勤勞、老實、善良、

被人欺壓的弱小者，同樣也能獲得好報的「果」。童話中主人公一些優秀的品德，

除了一開始的一兩句介紹以外，作品中還詳細的渲染著。故事中的 Tấm，人既善 良又勤勞，被後母及小妹欺壓，吃了虧毫無怨言，後來又接二連三的被陷害。童 話故事這樣的類型，好人往往得到幸福，只要善良的主人公具備這樣一種品德，

就能通向美滿的結局。＜Tấm Cám＞(越南灰姑娘版)與其他國家灰姑娘故事不一樣 的地方，是國王與Tấm 結婚後後續延伸的情節，是值得探討的。死後再受陷害，

變成了植物、動物、事物，不斷地輪迴、重生。本故事最後的主角 Tấm，經過種 種磨難，再也不是以前善良受欺壓的Tấm 了。她會復仇，利用「以牙還牙」的方 式復仇。母女倆最後慘死，完全是Tấm 一手策畫的。Tấm 的形象應該從「善良」

轉變成「惡毒」才對，一定給讀者們樹立了惡毒的形象。但是並非如此，Tấm 在