ABGUMNNTUM ocAK 1991

(1)

ABGUMNNTUM

ocAK 1991 CILT: I SAYI:6

IqIN{DEKILER

l'J rklas Luhmcrnn'nt Sistem Kurantrncla Aclalet Kat,rantr Yard.Dog.Dr. Hayrettin dkgesiz - Kctrturt Hriknuhtde Karerna- meler, DoE.Dr. Do{an Soyaslan - $artla Saltyerilntede Kanu- nlut Agk Metri KarSrsrrtcla Uygulann Yanlrylryt ve Bir Yargr tct1, Kctrarr , Av. Murat BaSman - Yargttay HGK'ntn T.l 3 .6.1 99A , E.9Al I 3 -3 K .901347 S.h Korart ve Miitekabiliyet

$artr, A,'{. Giir. Sibet Ozel - Yargffay Ceza Genel Kurulu Ka- rorlart, Arg. Gtir. Abdullah DirtEkol

SISTEM KURAMINDA

HUKUr(- ETir( irigr<iSi (.)

Yard. Dog. Dr. F{ayrettin OI(QF,SI.Z ( * * ) I .

Seminer progremrnda bildirimin adr "Sistem l(uremnda Hr"r- kr-rli- Etik iligkisi" olarak duyunrhllu$tur. Ben br.rrada bu ana bagh- grn altrnde konu)'Ll "Niklas Luhmann'ltl Sistem l(uramurda Adalet I(avnmt " olarak srnrrlunilk istil,orllm. I(onu, goriilece $i tizere, huktrk sistetline iEkin defil agkur ),onri)'lc, yani hulir"rk- etik ili;kisinde elegtirilrlekle bir kez daha slnrrlanmrg olacaktrr.

I ( o n u n u n l i a v n a . i r , N i k l a s L u h m a n n ' l n I 9 7 3 t a r i h i n d e

" Re chtstherorie " isimli derginin dordtincii savrsrnda rarlnladrgr ve claha sollrl " Fluliultrn Farlihlai;masr, Flukuk Sosyolojisiric ve F{u- kr-rk I(r-rrelnurll Ifutkrlar" isimli kirabrna aldrgr, "Modem Toplun'rull Hukuk Sistemlerinde Adalet" isirnli ),azrsrnde (1) sr-rndu$u, ,veni adalct fbnntiltidtir.

rr.

Niklas Llthuluu, Flttliuk Sosl'ologu ve F{ukr-rk I(rlnmctst olarali da, iilkesincie ozelikle yelnligli vrllardan bu )/xna gormezlikten gelineme)'ecek dercccde bilirlscl ilginin \re tartl$mrnln alanrnda yer elmlktadrr. Ttirkive' delii Hr"rll-rk Fc lcscfbsi- Htrltrk I(uramr- Hr.rkuk Sosvolojisi tartrgnrasr11i.1 Niklas Luhmann'rn Sisteur l(uramrnr dahil etrneklc dikkatc de$cr bir renk katmrg olabilecegirnize inantvorum.

Bu driptinlinin iilkcmizdc gok az tanurdrgr sanrsrvla kigiligi vc liuramr halikrnda gencl bir aErlilalnallur 1'erinde olacrgrnr dtiptinril'o- rLurr. (2) Luhmenlr 1927 )'rlurda Alntanva'nur Lrineburg kentinde dogururstur. Hultrk bilimi ogrcninrinden sollra Aga$r Salisonva E,va-

("') Yezertrt, 30 Kasun-l Aralilc 1990 tarihlerinde'fiirkiye FelseJe Kut'tuttturca istanbtil'rJa diizenlenmis olan "Hukuk tie E,tik" - kotuil tt scn\i.rtcrclc s1utdu(tr bi Idirit r in tant ntetnidir.

('r'F ) l-layre ttirt OKQESIZ M.U . Hukuk Fakiitesi Hukuk FelseJesi ve I'l rrh* Sosltsl p.1 isi Attctlti l int, Dal r O nretinr U ltgsiiil'.

letinde iclari gorevde bulunmugtLrr. Speygrrde Idare Bilimlcri Yiik- sek Okulunun ara$trrma Enstittistin,vde raprortor olarak Eahgrlrgtrr.

Mtinster Universitesinde doktore ve habilitrs)'on Ealtgmesl )'aparak Bielefeld Universitesi Sosyoloji krirsr-isrintin bagkanr olmugtur. D{is- seldorf, lten- Vestfhll'a Bilimler Akademesi tiyesidir. Avrtca Cenevre Universitesince Fahri Doktor iinvanr verilrnigtir.. Baghca eserleri gunlardrr': Formal Organizas)'onun sonuElrn ve Iglet'leri; Kurum Olarak Ternel Haklar; AnaE l(avramt ve Sistem Rasl,snsliii; Gti- ven: Toplumsal I(annagrkhiur Bir Redtiksiyon Mekanizmesl; SrireE Yoh,ryla Megrulagma; Sosvolojik Aydrnlanma; Siyasi Planlama; Hu- kr-rk Sosyolojisi; iktidar; Dinin iglevi; Hr-rkukun Farkhlagmasr; Pas- )'on Olarak Sevgi; Toplumsal Sistemler; Hukuka Sosyolojik Bakrg.

Luhmann, kendi Sistem l(urarnrnl (4)., Parsons'tn vaprsal iglevsel sistem l(uramrnrn aksine, iglevsel -

),tpttal olarak nitclemektedir.

Niteleyici kavramlann )'er degigtirmcsil,le lu ilkesel fark belirtilmek- teclir: Luhrlann'ln kuramrnda sistem kurma sr.irecinde once iglev aragrrrrlmakta ve bundan hareketlc )'apr analizine girigilrnektedir.

Halbr-rki Parsons, \rapl Eoztimle)'ici ),olla orta)/e konulan olgulardan Erkarak igleve iligkin sorulan orta)'a atmaktadrr.

Luhmann'a gdre Sistem kurarnrnrn genel iglevi olarak, iE dolagr- mr balornrndan kendi drgrnda Qr-rlanan ve rastlantrsal - plansrz biEim- de olugan olanaklar (I(ontingenz) y'rf;rnrnt geEici olarak etkisiz brrakan drizenlerin kurulrnasr gonilebilir, d)'le ki farksrzltktan, bir Auto- poiesis (kendi kendini yeratn"r) olarak anlagrlacak bir hareket )'ardt- mryla hem kendine hem cle kendinden fhrkh bulunana iligki kurmak anlarnrnda iq- drg farkr (Selbst- Referentialiteat) dogmakta, stntrlt sayrda elemanlar ile bu elemanlar arasrndaki kombinasyonlarla (Se- lektion) oluguklar orteve grkrnaktadrr. Brittin bu ttir sistem olupuk- lannr da kapsa)/arl sonsuz karmagrkhktaki bagka bir oluguk ise , kendi gevresi bulunmevan ve br,r nedenle sistem olarak gortilemeyecek olan evren- (die Welt) dir.

Sistem olugturma ile ortal'a Erkan dtizenler edim sistemlerini (kigilik sisterlleri, sosl'al siterller) ifhde ettilileri stirece Luhrnann onlann kendi kendilerine refbmnsiyel oluglannt, anlam olamk nite- lemektedir. Br,r dtizer-rler bu anlamlan aractltgryla bir yandan, dtga donrik srnrrlar koyx111q tanr,vabilmeyi ve tanr\rarak bu stntrlarr koya- bilmel,i ve ig kurulursu algrlayarak organize etmef i, organize edere k algrlarnayr.' di$er )'andan ise Eevrelerininin igerisinde yeraldrklannr ve onlara bagunhhlilannr gdnne)ri ba$armalitadtr. Qevrelerinin he- saplanamazhfura kargr anlam sistemleri., bu belirsizligi karrnagrkhk olarak kavrayarak, hesaplavaral've olasrhklan dikkate alan bir tecrti- beyls iglemel'e grbalal'x13ft kendilerini korr.rmaktadrr (Kamragrkhgrn redriksiyonu). Sisternler kenclilerini srnrrladtktan sonra zorunlu hale gclen madde ah.,sveriginin kendi drrslannclaki olay srircalerine., bunlart kendilerine uvarlamak igin, manip'r,ilatif bir mridahele ile gtivenceve almamakta, daha Eok kendi slnrr dr"izeltmeleriyle, iE organlagrnayla ve her' $e)'den once alt sistemlerin farkhlagmasr bigimde voklamalar- la, evrimsel geligimle )'apmaktadrr. Luhmann'a gore buradan gunll ofrenebiliriz: Toplumsal olanrn sistem ras\/onelligi, bire,vin edirl rxsyollulliginden tarnarnen farkhdrr. Birevin organizmik 1'aptstnda psigik bir sistem olarak organik bigimde bagrmh bir stije bulunmak-

(2)

SAYFA | 78

ARGUMENTUM

tlclrr. Bu, dt$ ilipkilcrini oncmli orancla kelclisilce amaq-ussal (Zu'eckrational) olarak kavranAn bir clavrenrg ile gerEeklerstirmekte ve litt araElartn iktisaclilegtirilmesiyle b:lganyr heclefleprektedir. Hal- btlki bune karrst sosl'al sitemin resvonelligi alt sistemlerip bir birligi temelinde oiugtlaktacilr. Br-r alt sistemler clayanrgmalapnr kesin, be - lirli bir merkcz ve)/x agrk bir denerirn hil,erargisi ohnaksrzur Interpre- netration (karprhkh ntifirz) ile liazanmaktadrr. Bu remelcte ne alt sis- tctllcrin kargrhkh ig-drrs farkhlarsllrasl ne de bunlann kurclugu top- lam sistenrin iE-drg firkhla$nlasl eclim rnocleli olgrittincte bir amagsal clavrant$ ile ortal' Erkabilir. Bu nedenle toplurnsal olanur sistemselli- gini nitelel'gbiltuek iEin edirn tArsrvrcrhgrnr ifhcle eclen "subjekt" ifa- dcsini tamamrvla brrakmak )'t:rincje olacalitrr.

Ozctle, Ltthtrteten'tn fonksivonel- rraprsal sistem kurarnr, parsons'rn vtprsal-fbnksi)'oncl sistcm kuramurrn aksine toplumsal olana dlir ifadelerill \rc varsx\rlllrlarttr drg kemragrkhk karrsrsrncla iglevselleg- tirilmelcri gercliti$inden hareket eder (4a). Problem alallag; ig kar- nreq;rkhgr, ig/drrs firrkhhgrna istikrar kazandrrarak azalran edirnler ill'rlslllcl:-rlii anlarlr ili,sliilcri bigintinde tanunlanan eclim sisterlleri olarali kavranabilir. Btttrt gore me\/cut gevrenin ciegigen karrnagrklfr krrpt.stndl tlr;11i1'r kahbilnrcli igin sistcmler, tkenclilcrili koruyan re- llisivotrlart tliiurlitin krlacak degigken bir oz kannagrklk geligtirmek zorlrndadrr.

III.

Ana hatlartvla de$indigirl i.;ler.scl- yaprsal sistem kuramrncla Ltthtrranu' galtrsuralartntn onemli bir krsmrnr Hgkuk Sosl'oljisilcle Yapmr$trr. Bu gcncl girigten sonra r)/nca) eagdag Hukuk Sosyoleliri Iiuranrian araslnda on planda )'er alan btr sistem kurarnsal hukuk lgrlilarnasllllll gcnel Eerqe\/csini vermck istiyorulll. Ilu liuramlll grkrrs uolitast: "hulittki ohrilk dtizenlenmig proscdrirlerin hukukel bagla- t'tct krtr:'lrlar oltrqllltttllla katkrda bulunclugr-r., hatta bu kararlarr biz- zlt olr.t;tttrclufttt" tezidir (5). Boyleliklc hukuk kavnaklannrn ve ma- tcn'allcrinin hiverar$ik cltizenini temsil cden eski Ayrupa lnodelip- dcn clonii.s clenenmektedir (6). Luhmann tezini, bir karaln mersrui- vetinin "kanlagrkh&rn rcdtiksit/onu " ilc kazanrldriura clavanarak te_

nrcllcnclimtelitcdir. Toplumsal zernin t,a da geri plan belirlevici degildir. Huktrlii olarak 1'onlcndiriirnip bir prrosectir ilc problemlcr, bllug egrlert vs. f:;rrkhlarstrnlnrakte ve ancak boylece bir- htiktim mtiml<tin krhnabilmektedir. Luhmann) .VIax Webcr ye Cad Schprirt terafinclan soriilen bir sivlsi problcmin; yx1'1i insanlan fbnnal ba- lumdar-r clogrtr ollrak'aprl'rr$ kr-rrallara Llyrra'a )ronelt'rek, meg*ri- Yctc srtlt t'aslllrk temelinde trlagmak problerlinin prarlak bir gozri- tuiiuti sutrurrktadrr (7) Adli, idari 1'g 1r1sr|-o)/uclr prosedtirlcr bir k:lrartu, nrotiflerclen baglrllsr z bir be nimsenmesini gtivelce aluna a l m a k t a d r r ( 8 ) .

Son olarak, Ltrhlttann Htrkuku) nomratif clavranrg beklentileri- tliu tntttabrli gcnclle;tirilrncsinc dAyanan bir sosyal sistcm yaprrsr olarali tanttnlamailt" (9) ve onurr cvrim stiresince ttirlti geligirn a$ama- lrrn ecgirdigini,bu gizgicte liannagrkhgrnrn vani oncla rntimktin ige- riklcrin trirliiltietiniin \/e sa\rlslllln siderek arttr$rnr sdrrlemektedir ( 1 0 )

IV.

Nili.las Llthtlantl'tt1 Sistcm ltrramrna bu genel bakrgtan sonra O 'tt

u u " i\4ode m 'l

oplulrlun Hukuk Sisternlerinde Adalet " i nasrl k:'tt'rat't1r agrkladrgtu cloutnek istivonull. Luhmann'a gore aclalet hr.r- kuli sistctliuin u\/g;Lln klmrrrsrkhgrdrr (l I ). Hukr.rk sisterni ise 1,xl-

nlzca hukuk normlart arastndaki ba$rnn olmayrp, bilakis kendini bi- lingli olarak hukuka gore )'onlendiren ve boylelikle kendisini grinltik toplumsal yagamdan farkhla$tlran algrlarnanln ve eylemenin sosyal sistemidir. Adalet problemi, birgok olavrn bir sistem aracrlgryla ka- rara baglannrasmda, yani bir sistem kogulu altrnda ortaya grkrnaktadrr. "LJygun Karmagrkhk" formrihi ne edk adalet kavramr, ne bir edim normll, ne de dogal hukuk anlamrnda tekil normlann elegtirisi ya da megrulagnnlmasr olarak anlagrlabilir. O btittin hukuka iligkin- dir ve sisteme yollarna yapmaktadrr.

Luhmann uygLlll karmagrkhk kavramlnln agrklanmaslna rre te- rnellendirilmesine girirs anlamtnda argtimanlannr agagrclaki altr nok- tada toplamaktadrr (L2)

l. Kamragrkhk probleminin ele ahnmasr ve temalagtrnlmasr hukuk kuramrnr, bugtinkti toplr-un sisteminin merkezi bir problcmine baglarnaktadrr: Bttna gore hukr-rk kurarnr, hukuk biliminin toplum politikast baktmrndan refleksiyorl potansiyelinin yeniden akriflegtiril- mesine yardtmcr olabilir. O, aynl zamanda evrim kuramr agrsrndan, dogmatik- exejetik yontemle gahgan hukuk bilirninin, hukukun po- zitiflegmekle olagantistti karmagrklagmasrndan sonra zorl uklarla kar- grlagtrgr noktayr da kavramaktadrr. Ortaya grkan zorluklar hukukun adalet problerli olarak ifade edilebilir.

2- Adalet olgtittintin yeni fbrmr.ihi, adalet dtigtincesinin yazgrsr- nx ylni onu hem yeterince sorllut olarak hem de bir edim kalitesi (erdern) Yahut en aztndan yaklagrk bigimde gergeklegtirilebilir bir ide ve)'a kararlar igin bir norm olarak tespit etmek imkanrnrn kaybr- r& yi1111 vermektedir.Bugtinkri salt "de$er" bigimindeki kavramryla adalet idesi birEok dcgere teprnil edilebilir bir karar olErini olmak iglevini kay$slt tigtir. Burada onerilen yeni formtil, bagka ttir bir so- yutlama yontintin segilmesil'le, buna kargrhk vermektedir. Uygun kannagrkhk bakrg agrsr, dogrudan edirnlere ve kararlara defil, aksine hukuk sisteurinin kendisine ve ollun, karar onermeleri olarak karap kendileri bakrmtndan etkileycn yaprlanna iligkin bulnmaktadrr. Bu bakrg a$lsl kararlann elenmesine degil, sistemin eleyiciligine iligkin- dir. Boylelikle,, yapryr yargrlamada hukuk kurarnrna ilave bir soyutla- ma dtizeyi getirilmektedir. Bu diizeyde adalet olgrirri arrrk dogrudan uygulanabilir bir karar normlr olmarap )'apl analizi ve kritigi ba- ktmtndan bir dtizenleylsi olarak hazrr bulunmaktadrr. Bununla, dtizeylere 6zgti kesinlik kazanrmlannr gerEeklegtirme umuclu belir- mektedir. Arcak bu kazanrmlar hukuk ulrslllavrcrsrna bir yorr-rm yardrmr olarak muhakkak yaral'acak demek degildir.

3. Adalet olgtittint-in bu ysni fbrrnrihi, de$igik gerekleri iEeren bir rekonstrtiksi),on olmakla birlikte, bir problern kaybr demek ol- mamaltdrr. Eski igerikler, hukuk sisterninin karmagrkhgrrun uygun oltnast geregine clahil edilmektedir. Bdylelikle klasik adalet kavramrnrn yiiksek belirsizlifi korunrnakta fakat karmagrk bir kavramlar agr- nln unsuru olmaktan daha barska bir konumsal dcger kazanmakta- drr. "IJ1'gun karmagrkhk" ile kibernetik sistem kuramrnrn, sistemin davanrkhhk vctcnegini anraElavan "gerekli karmaErkhk" olgritti kas- tedilmemektedir. Hr,rkuk sisterninin kendi toplumsal gevresine uyu- mu demek olan br,r konuyu hr-rkuk sosyolojisi bagka bir bigimde ele alabilir. Hukuk sisteminin kannagrkhgr daha gok, sistem igi tutarh karar venne ile bagdagtrnlabilcti$i zaman ve srirece uvgun nitelen- mektedir. Bu kavram hukuk sisteminde karar vermenin tutarhh$r igin ileri stiriilen talepleri igeren konformiteve bir gatr formtil olarak hizmet etmelidir. Tutarh karar verildigi dlEride ve ancak bu dlgtide l)'nt olaylnlx egit ve farkh olal'lara farkh hrikrnedilmesi grivence altr- na altnabilir. Bu ilkenin iglev yonri, hukuk sisteminin sad.ece Ee\rreye Llysln,rttu degil, bilakis sistem iginde saptanrnasl gereken taleplere

(3)

SAYFAT 79 ARGUMENTUM

yetell krrerlann temarnryla mtirnkii n krlrntlleslnl hedefl ernektedir.

Lufimann'rr1 devirniyle, bu gok betirsiz fakat gimdilik yeterli agrklamactan sonra bu adalet olgtitiintirr problem iEerigini daha ke- si11 olarak belirleyebiliriz. Luhmann'a g6re bu, Batrnrn politik- etik gelenegincle olclugu gibi genelde eyleycnin yada tekil olarak devlet memurunun seviys5l2 saikleri yahut kotti niyetinde yatmamaktadrr.

Hukuk sistcrnini, karmagrkhgrnrn artmasrna zorlayan toplumsal baskr, onun karar verrne mekanizmalartnt a$ln zorlamakta ve dogasrn- da bozulprayx ),ol agmaktadrr. Hukuk sisteminden toplumca bekle- nen kannagrkhk, sistemce tagrnabilir, uygutt ve karar vermeyi miim- ktip krlaq karmagrkfikral daha ),rikscktir. Qrinkti sistem igerisinde halgi gereklilik drizeyleri (Aspirations-ve)/A Arspruchsniveatt) r'e eleme strnclartlan kullanrhrsa kr-rllanrlstn hukuk sistemine enformas- yoll \rc karar onermeleri olarak altnanlardan, toplum Yc$anttsrnda uruhtemelen hukuki oneuri bulunan olal'lxp ve norlll talepleri daha karnragrktrr. Sisterlin karmagrkhgrnrn kanr verrleye etkili dcrccede viikseltilmesinin sistem igi srrrrrlan verdtr. Bu stntrlar ornegin, kargt- lagrrrrlafi apalizlerin gtincellegtirilebilirli$inde, karar iEin ryrslan zamanda ve ikticlarcla vatmaktadrr. Bu mevcllt slnlrhhk nedeni,vle hukuk sistemipin kannagrkh$rnrn daha ytikseltihuesi taleprleri' slnlrsrz biEipcle hesaba kaulamamaktactrr. I(arar t'ermenin tutarhh$r bakr- rnrnctan gerckirlik (talcp) dtizeylcri dtigtirrilebilir. "Kat'rxtrlar igtiha- ctr " nclan ale lacele a),glc|ktan sonra pozitif hr,rkr,rkun bugtine kadar ),r-iriicliigfl ),ol cfu budur. I(apsanabilir karar )'rBrnlanntn karmagrkh$r hesabura, tautamen clogmatiklegtirilmig bir klvramlar a$r yardlmly- la, a1,111 r,e fhrkh olrylann xlrnmr genel bir bakrg altrnda tr.rtr'rlabilir, tr-rtarlhk talcpleri yukseltilebilir. Nihayet hukuk kuramt bakrrnrndan bu ttirlti cle$igkenlerin daha iyi bir biEimde yani daha ,viiksek bir kagnegrkfik ve daha ytiksek bir tr,rtarhhk diizeyinde entegre edilip eclilerle),ecekleri deletlenebilir. Bu da sistenrin adaletini " uygun kannagrkhk " anlamtnda,v{ikseltrnektir.

4. "U1,gun l(annagrkhk" formtilti tckil kararlam. iligkin dc$ildir.

Nisine htrliuk sisremini bir brittin olarak kapsar. I{asik bakrglara kr- yesla tekil kamrlenn (hukuki edimler, hrikiitnler, kural koypxltt;

artrk eclilele )/a cle haksrz olrrak nitelenerliyece$i, insant {irki.itelri- lir. Bu bakrmdan Aclalet I(avramr apcl iglevini, lrlotivas)'onal ve ahlaki allen1s1r l,itirrnektec{ir. Bir olgr.itr,in her tekil karart srnrrladrSr bir gelellegdgle cltizef i kazanilrnakradrr. Bu ise ancak bu olgiitttin sisrem iEerisilcle cle$erler veya normlar eracrhsryla olugan her ttirlii farkllagprtclrn ba$rrlsrz krhnmasryla mumkiindtir. Br-r nedenle adalet, tekil kararlann, tek tek cle$erlere \re,va normlara olan baglantrsal bir ilighisincle de bulurlarl1xz. Bilakis bir btitrin olarak hukuk siste- rlinin karar olarukhglll slnlrlama tarztnda Yxtar. I(ararlar tek bagrna ),onetclikleri ar-rlarn volul'la ctegil, ancak Ll)/g;ur1 karmrgrk bir hr"rkr"rk sisteminin unsurlur olarali aclilclir. GenelleStirilrniE sistem olgtitti ile instruktif karar onemreleri arasrndaki "ntanttki mesafe" boylslipl.

claha biil,iilrekte, bu cla "),eniden ozgtillegme " nin (Respezifikation) kategoril,x| 1's kttrutrrsal dolallmlnl olkogrrraktadrr.

5. Uygr,rplrrk ile karar olarraklanna olan iligki sa$landrgrnda, olerilel bu Adalet formrilti disiplinler arasl tartl$rnaya aynl zaman- cta oqcmli bir karkrcfi buh,rrrabitir. Br.rgtin en onerlli disiplinler arasl ara$rrrma e$ilirnleri, sisrerlr - r,e karar- kurarnlarrnda gortihnektedir.

Uygr-rp karmarsrkhk kavrelnl ile sistenr kartnarstkhsr ve krrar olenrk- lan arrsrnda bir tavassuta gabalayxn hukuk kuranttnrn, disiplinler arasr ba$laptr olanaklerr eclinebilecegi, hr,rkuk bilimini bugiinkii so- yLrrlxnmr$hgrndan Erkanlabilccegi beklcnebilir.

6. Actaler, uygurl karmagrkhk olarak tantmlandr$rnda; eski tartr$lnanln ctrgrpctl, ),api aclil olanln) nlevcut lruklrki tnateryal kitlesin-

cle rni yoksa btitiin hukuk nonnlannl a$an, onlart temellendiren (veya elegtirerek bir kenara brrakan) bir idealde mi yattr$r tartrgma- slnln dryrnda, bir sistem fbrmi.ilu elde edilmektedir.

Yukanda ana hatlan verilen sistem kuramt anlamrnda adil olan,ne cltizen baga.srnrn orgusalhgr u*runa bir normlar kitlesinin gergekligi ne de tek bagrna bir idedir. Sistem kurarnt, karmagrkhk kavramrnda her ikisini aynl zamanda ve zorunlu olarak temsil et- mekle bu iki pozisy6pu birbiril'lc btininlegtirmektedir'

Meycur hukuki mareryal, belirli bir karmagrkhir ile toplumsal iglevi'i yerine gerir'rektetir. Hukuk, " adilane davran! " gibi tek bir norm olarak cli1gtintilemez. O, Karmagrkhgr aracrhsryla, rastgele dti- zenlenebilir bir dtizep degil, aksine , negasyonlartn, olanak projeksi- yionlannrn vc kendi kendini srnrrlamalann bir ig dinamigini tireten bir drizen olmaktadrr. Huktrk, hakikat ve Para kodlarr gibi " kendi kencrini ikapre eclen " ),rni kencli ozdegigimini kendisinden grkararak riretrnek zorunda ola' criize'lercte'dir. Adalct, hukukr,rn bu kendi eleme siirecinin \re kenclini ikarnesinin bir denetleme fbrmr'iltinti vermektedir.

Luhmann, biraz oncc cle$indigirn gibi, adaleti hukuk sisteminin uygun karnragrkhgr olarak tanrmlauraktadrr. Huktrk sisteminin uvgun karrlagtkhgr ise; bu kamagrkhk, sistem iginde tutarlt karar

\rerme ile baictagrrnlabilir oldu$u srirece sozkonusudur. Bafdagtrn- labilir olnranrn olgtitti de sisteruin de$igkenlerinin, tutarh karar vermenin grtimkiin krhnmasrna ayarlanabilmcsinde vatmaktadrr. .Hu- kuk sisteminin karnragrkhgtnt belirlel'sn en onemli degigkenler olarak Luhmann gu'len say'raktadrr (I3): I. Verilmig r'e verilecek kararlann sayrsl anlamrnda sistenin bti,vrikltisti; 2. Verilmig ve verilecek karalaln tiirltiltigti anlamt'da sistelrin varyetesi; 3. Tekil kararlar arasurcla bagrmlhklar olarak sistem iginde kargrhkh bagrmhhk; 4' sistem yaplslnln genellegbilmc derecesi. Karar vermenin personel, orgiitsel ve programarik onermclerinin genellegebilme derecesi. Sis- tem igi r'ti'rkiirr kararlann sa,vlsl, vanretesi ve kargrhkh bagrr'hh$r ile sistemil kendi etef icili$inip dlqtisii buna bafhdrr; 5' Karar oncr- melerinin defigme relxposu Ve srkhgr.. Bu degigkenlerin hepsi birclen makrintr,ro diizeye Erkanlamayacaktrr' Ltrhmann'a gore bunlann ve belki di$er bagka de$igkenlerin de bulundugu baglantr alanrnda, buraclaki edelet kavramr enlamrnda, herbirinin gereklilik dii- zeyinin saPtanmasl gerekccektir. Bu dcmektir ki, adaletin sistem igipde pazarfigr yaprlacaktrr'e ba$ka degigkenlerin ytikseltilmesin- den fbragatle 6dcnrnig olacaktrr. Luhmann burada $u soruyu sor- maktactrr: "Bir roplum ne kadar adaleti kaldrrabilir) " ( 14)'

Burayx kaclar olan sunu$tan "U,vgun karrnagrkhk" fbrmtili'ini'in 'e oldu$u yeterince aErklanmrg olrnaktactrr. Bu formtiltin iligkin bu- lund.ugu sorLln gudur: Hukr-rk sistemi, modern toplumlarln a$lrl karmagrkhsryla zorlantnrktadrr. Buna tlygun reaksiyol'I o zaman;

hukuk sisteminin kendi karmagrkhfinrn da, ornegin; i9 farkhlagmasr- nrn biiyrikligiiniin ve bilgi iglenre kaprasitesinin arnnlrnasryla ytiksel- tilpresictir. Qtilkti, Luhmatu'a gore bir karar sistemi, gevresine en iyi bigimde, drg karmagrkhgr kendi igerisinde kopya edebildifi ve ka- r a r d u r u m u n a g e d r e b i l c l i g i . , } , a n i n e s n e l k a r a r r ' e r e b i l d i f i o l E t ' i d e u y . ll1ug olmaktadrr (15). Fakat bununda stntrlart vardtr. Hukuk sistemi.i' ig karmagrkhgrnr belirleven ctegigkenler slnlrslz bigimde ytik- seltilememekteclir. Bunlar birbirlerine uyumlu kalmak ve geligkisiz karar buyrsgurlx lrslpek zorunclachr. Bu bakrmdan "uygun karmagrkhk", gevreye istenen Ll)'glrnlr'rk ile degigkenlerin iglel'leri gereii birbirlcrivlc uyllmluluklar arasrnclaki denge olmaktadrr. Nihayet, bir hukr.rk sistemi, gcyrcsinin kaglagrkh$tnt, mtinrktin olduiu olgti- cle kendi igincle ),ansrtabilip igleyebilctigi zarnan uygun karmagrk ol-

(4)

SAYFTI: BO

ARGUMENTUM

maktadrr. Miimktin olanrn olgr-isti elbette ig iglevsel kogullarca belir- lenmekredir.

V.

Luhmann'ltt adalet tasanmr, adaletin geleneksel sorunsal olan, hukukun iEerilisel clogruluk sorunsahnclan kdktenci bir ay1.1lrgr ifhde eturekteclir (I6). BLr tasanma gore tekil hukuki kararlann norrnaril onermeleri adalet vetene$i bulunmayan yasa programlarrd.rr. yasa programlrrtntn normatif onermeleri ise hakikilik yetenegi bulunma- )/an ideolojilerderl ve degerlerden olugmaktactrr. Dreier Paracloks bir ifhde)'le Luhttrann'ln, adalet problemini ayrag igine alal bir

"adllet problemi " fbnntile eftigini soS,lgn .kteclir (17). Dreier'in buuttn karrststuda ilk sorusLr gudur: Adalet problemini bu denli ko- kti.cle' ka'ra)'an bir 'e'idc' ifhcle bigi'ri ),eri'de r,iclirl o'na gorc bunun vanttl) br: r'eni fbrmtiliin nevi bersaracagrna ve bu ,vetene$ip gclenckscl problem fbmnilleriyle iligkisinin nasrl olacagna ba$1drr.

Dreier'e gorc bugtin adalet problemi bir bakrrna agln derecede bti- )'tiyc11 euforuraS)'ott problemidir (lS). Br-r ise kuramsal Eergevesi he- ntrz eksili bulunan goztim tekniklerini gerektillektedir. Luh- mann'tn kttrarur bo1'le bir gerse\renin ktrn-rhnasl clenemesiciir. Bu nedenle de sistem kuramlan ile karar liurarnlannln bir igbirli$ine )'ollama t'apuraktadrr ( 19). Ltrhnann'ur, gele neksel aclalet problerni kavravt$tutn bagart l'etenegine olan kugkusunun yerinde olup olmadr$', gelecektelii tartrg'ralar gosterecektir (20).

Arsairda bir stire, Dreier'in Luhrnann eregtirisi'e )/er vermek is- tiye1r',m. Bu elegtiri Luhrnann'ln )/eni adalet tanrrnr onerisine drgtan bir bakrgla, gelenelisel adalet kavramrnrn btr yeni fbrmtil kargrsrnda tagrchgr aulatut., gerekli ve etkili bulundr-r.{u alanl ortalrx kovmakta- c t r r ( 2 1 ) .

Adalet, selencksel olarak egitlik ile tanrmlanrnaktadrr. egitlik ilkesi oztindc egit olana eqit, farkh olana fhrkh iglenri gerektirmekte- dir. Barska bir deyip1., menflatlerc oncelik ranrmakta bir kurah zo- rltnlu krlmaktadtr. bu da rnenfhatlerin ve\,,e clegerlerin hiverargisi problcmini ortal'a Etliarmaktactrr. Aclalet, mutlululi, kamu yaral gibi en )'iilisek deierler baktmtnclan bir konsenstis lisbetep gabuk ya- ratrlabilmektedir. Ancali bunlar so1,s11r.,1-la,n nccleniyle intersubjekti{

olarak zoruultt bir amag-arag grkarsamasrne irnkan vermemektedir.

D a h a Eok, ideolojiler tize rinden somutlagtrnlmalan mriprktil olmaktadrr. igte bu olgu),la Luhmanlt) de$erlerin hakikilik ys1s11s- ginin kavbr tczini ifade etrnektedir. Br-rracian, br.rgrine kadar gelmig olltn adalet iclesinin irslemsel anlamrnr rre bdvleliklc de normatifligi'i yitircligi solllrctrltu qtkarnulitadrr. A.ncak btr sonug, aclalet ilkesil, den her $e)'€., )/ani hcr vontivlc ideoloji ku.pkusuna ra$men pratik bir direktifin elde edilrlernesi dururuunda clogm olabilir (22). Rolati- vizmin ve historizmin ,soli ctkilerini )ritimrelerinclen sonra trirlri ku_

raurlartu r-rftrlilannda, krlgtsal sornnlann rasyon"l ve\ra bilirlsel kara- ra blglanabilirli$inin, btittin zorlulilanne ra$pren ilkesel olarak mtimktin bttluuduqlr e$ilirlinde , bu direktif lehipe bir karine bg- lunnrrlitadrr. liu eiilimde idcoloji-eligtirisel, titilitoristpragrnatik, cli l - ktr ratls:l 1, bilim-ku ramsal, ergumentasvon- kuramsal, komm uli- kason-ktlralrsal barslangrElar bulunmaktacLr. Bullardap Erkallacak pratik dircktif lo),le fbmrtile edilebilir (23): Aclaleti anaElayan bir karar, dilsel-kevratttsal agrkhk \re llr:sltel bilgilenmiglik bakmlannclan cn f iilise k, ont'argtvla koptrllu tutukluli balumrpclan en ctugrili clti- zct'de bttlttnurahdrr. Bu direktifin krsmi posttilalannln ancak ),akla- ,stk olarak gerEcklcgtirilebilecegi ortecladrr. Bu durum, bu clirektifi' ameElanlllesllll \/e gergeklepme koi;ullannrn iyilegtirilpresili clglama- maktrdrr.

Haberrnas'ttt soylem-kuramr, yukanda sdzii e,Cilen baglangrglag temsil edici bir ozellik tagrmaktadrr. Luhmann bu kurama kargr, tar- trgmalann veya diskurlann verimlilik yeteneginin, bireysel bilgi igle- me kapasitesinin srnrrhhklannl ileri siinnektedir. Bunlar do$ru olabilir. Ancak, bu itirazlann, geleneksel adalet tasanmlnln soylem ya da argumentasyon -kuramsal iglenrnigliginden kopmayr gerektirecegi kugkuludur. Burada hemen hig tangrlarnayacak bir noktaya dikkat etmek gerekir. Adalet problerni hala ilk once, somut-bireysel ye so- yut genel kararlarln) normlann, norm onerilerinin ve norrn drizen- lerinin temellendirilmeye rnuhtaghk alanrnda yerlegik bulunmakta- dw (24).

Temellendimre ilkesi olarak egitlik ilkesi modern (ama avnr zamanda geleneksel) toplumlann hukuk sisteminde adaledn aldr$ ya- gamsal yerini belirtrnektedir. Luhmann'ln bu yeni formtiltile gedri- lecek temel elegtiri gudur: Ffabermas'rr1 deyimiyle, normlann temel- lenctirilmeye muhtaghgrndan kurtulmug bir yeni sosyalizoslrsp mo- dusu dogmadrkga adalet problemi, daima bir megruiyet ve remel- lendirme problemi, bu nedcnle de ahlaki ve motivasyolel bir sorun olarak hep bulunacaknr. Luhmann, adaletin bu anlamda "yagamda- ki yerini" gorememekredir (25).

Dreier, son olarak., adalet problerninin, hukuk sisteminin uygun karmagrkhk problemi olarak konmasrnrn anlarllslz olmaynsa$ul, ancak adaletin salt bu ttir bir problern kavrayr$rna inclirgenemeyecegi- ni soylemektedir (26). Adalet, egitsizligin "makul" biEimde remel- lendirilmesi anlamtnda bir epitligi gerektirir. Boyle bir gereklilik, biittin toplurnun gittikge artan karmagrkhgrnda, ancak hukuk sistemi duzeyinde ahnacak kurumsal onlemleri zorunlu krlacaktrr. Bu, hukuk sisteminin organizasyonlr igin oldugu kadar hukukgu egiti'ri ve hukuki enformasvon sisteminin kurulmasr bakrmrndan da s6z konusudur. " Uygun karmagrk " formtilti, adilane karar vermenin bu ve buna benzer kogullarlnn yepelmekte dir (27). Hangi anlamr{a olursa olsun bu fbrmtil adaletin kesin ve yslssli bir olgtitrinri vere- memektedir. Adilane karar vermenilt zorunlu fakat yetersiz bir ko- gulunun ifade ermektedir (28).

Dreier, Luhmann'ln hr.rkukun sistem ozelliginde kavradr$r ye sistetn rxsyenslligi bakrmtndan tanunladr$r adalere, sistern igipdeki yerinden ve anlatntndan kopamradan, bireysel ve ahlaki bir yetenek tanunak egiliminde dir. Bu bakrmdan da Luhmann'rn getirdigi " uygurl kartttarstkhk" fbrmrihinti, adaletin ternellendirilme ihtiyacrnr goz ardr ettigi igin yetersiz bulmaktadrr. Oysa ki burada, birbirinden oldukga farkh ve her biri kendi igerisinde tutarh iki ba$lam sozkonusudur. Dreier elegtirisini bu iki agrklama tarzr arasrnda ikisiyle iligkili bir alanda )'apma)'l denemektedir. Dreier, hcr ikisini cle talep- lerinde ve tezlerinde kendi bakrg agrsrndan iligkilendirip bagdagtrr- rlaktadrr. Elbette birini cli$erinde eksik br.rlarak.... Dreier, ad.aletin

")'a$amdaki veri"ni (29) vurgtrlavarak, Luhmann'rn kencli sistem kuramtnda cLgladr$r eclim rasyonelliginin tarsl)rycrsr olan "subjektf"i ollllll kargtstna kot'mal-tadrr. Ancak bunu, hemen brittil hukgkEula- rtn huliuki drigiince yaprlanncla egenten bulunan akrlcr-iradeci, on- tolojik tabii hukuk yaklagunr),la degil episternolojik egilimli inrer- sribjektif toplu'r felsefbsi rarzrnda yaprnaktadrr ( 30).

Luhmann'tn sundu$u adalet problemi, Dreierrin ortasrnda bu- h'rndr"rgr.r dogrunr.rn di$er ucunda bulunmaktadrr. Do$al hukuk fel- sefbsinde hakihat igerikleri olarak getirilen adalet ranrmlal sosrroloji aEtstndan fenomenler, iglevler ve vapl unsurlal olarak anlam ta$r- maktadrr. Ancak Luhmann'ln tutumu bundan biraz daha firrkhdrr.

O, adaletin ahlaki, motivasvonal degerini, boylelikle apel igle'ini reddetmekle sosvoloji-fblsefb arasrnda birinden digerine gegen bir

(5)

SAYFA: B 1 ARGUMENTUM

fiukuk kuramr baglamr kurrlaktadtr: Bu ba$lamda adalet hetn felsefi anlamda bir "de$er", hem de sosl,olojik anlamda bir sistern olgri- tridur. Tartrgma, " adaletsiz " bir hukuk sisteminin olamayaca$r fakat bunun nasrl bir "adalet" oldr-rgu tartr$rnastdtr. Luhmann'tn getirdigi adaler rasanmr, actaletin belirli bir etik anlal'$mln drglandrgr fakat, hukuk kuremrna ve hukukqulara. aEtrgr ufuklar, gosterdifi yollar ile de belirli bir adaletin anlagrhp geligtirilecegi tasanmrdtr. O'nun Eiz- ctigi gerEeve, srnrrlann olanaklar olarak gori.indti$ti bir alandrr. Nite- kipr aclaletin, hr.rkuk sisteminin uygun karmagrkhgr olarak tanunlan- masrnda; bu kermagrkhk sistem iginde Eeligkisiz karar verrne ile bag- dagtrglabilir bulunclr-r$u stirece sozkonusu olurken, bagdagtrnlabilir olnraprn olgritri sistemin degigkenlerinin geligkisiz karar vermenin lrtimktin krhnmaslna ayarlanmastnda goriilmektedir. Burada ada- le t, bir hukuk politikrsl sorunu olarak, bir deger ve aktif eylemin arllacr olnak niteli$ini de tagrmaktadrr. Dreier'in adaletin ")'t$a-- ct*i yeri" olarak niteledifi temellendirme geregi yanrnda' " uygun karnagrkhk" cla ger<;eklegme liogulu olarak onun yagarndaki ,veridir.

Pozitif bilim olarak hukuk sosyolojisinin gortip, tanrdr$r bu gergeklik, geleneksel hukukguva ve hukuk kuramtna, yeni direktifler bulabilecekleri ilginE bakrp aErlan suntnaktadrr.

Biraz once ima edilen $u noktaya daha aErk bir bigimde tekrar clor-rrnekre )rarar goriil's1'um: Flrrkuk-Etik iligkisinde sosyelojik-sis- tenrliurarlsal bir "echlet" agrklanrasurln yed ve anlamt nedirl Bu ba- na hergeyden dnce, Comte' un metafizik kargrsrndaki tutLurunll e.nlpls.rtpraktadrr. Fakat ya\samrn bir parEast olarak rnetafizik de, ne kaclar )rerilde olursa olsun, boyle bir yadstrrrayla cltigr"ince tatzlmrz- dap silinmeruigtir. Etik yonlii adeletin yeri, r-risbeten claha saSlarn gortiprektedir. Br-rrada $u ana kadar soyleme)'i ihmal ettigim bilgisel bir farka cle$inrneli,vim: Lumann'tn sosl'olojik-hukuk kuramsal adalet fbrprtilti, hr,rkuk-etik iligkisinde , f'elsefi bilgi kargrsrnda bilimsel bilgilil ilgisi gergevesinde kalmaktadrr. Tartrgma bilirnsel bilginin, felsefi bilgilil )rerine gegmekle onu bertaraf etti$i iddiasryla alevle- nebilir. Nitekim diigrince rarihinde bunun tipik ornekleri mevcut- tur. Yukandaki bilgiler qerEevisinde sistem kuratntnrn boylesine bir ikarne fbnltil niteli$inde brir adalet tanlml getirmedi$itti g6rtiy6- rLrz. Genel olarak, insanlara nasrl oldr,rklarrnr soylemekle ne oldukla- rl soruslrnu, ol,le gortinse de, hig bir zarlan ynnt4"yaml)/oruz.

DLPNOTLAR:

t ) Luhmaln, Niklas; Gerechtigkeit in den Rechtssystemen der mo- clerne:n GesellsclruJi, in: ders., AusdiJJ'erenzierung des Rechts, Beitrae- g,e zur Rechtssozi-ologie tmd Rechtsheorie, FrankfurtlM 1981 , s. 374' 4 t 9 .

2) Luhmann, die soziologische Beohachtung des Rechts, Frank- furtlM 1986, s.48.

3) Luhmann'ul eserlerinirt orijinal isintleri srasryla Sunlardtr:

Funktionen und Formen forntaler Orgctnisatiort, Berlin 1964; Grund' rechte als Institutiort, Berlin 1965; Zwe:ckbegrtff und Systemrationali' teet, Tiibingen IgBB;Vertrauen. Eirt h[echanismus der Reduktion so- zial'er Komptexitaet, N er,twied I 968 ; Leg,itimation durch Verfahren, Netwied 1969: soziologische AuJ'klaerung, 3 Bd.e Kolnlopladen 1970, 1g75, I981 : Politische Planung, Opladen I97l ; Reclttsziologie, Rein' beck tg72; Ausdifferenzieruttg, cles Rechts, FrankfurtlM I98l: Liebe als Passion, FraniJurtl M I9B2 ; Soziale Systente, frankJurtl M 1984 ; die soziologische Beoiachtung, des Rechts, FranldurtlM !9!6

e Luhntann'tn sistenr kurantrna dair bu asagrdaki bilgiler iEin bkz.

M e ss elken, Karlhe inz ; ftutkiona I- struktruelle T he or ie, in : W ort erbuc h der Soziologie, Bd. 3,-Hrsg V.Giiltter Endruu,eitl Gisela TrontntsdorJ',

Strttgart I 989 : Rantntsteit, Ottlrcin; Jurtkional-strukturelle Theorie, in: LexikotT zur Soziologie,2. t,erbesserte und erweiterte Au.flage, hrsg' v. W . F uc lts I R.Kl inrul R.Lautnrunnl D .Rantntst edtl H .W ie nold, O pladen t978.

4 ) Ranmtstetlt, funktiottal-struktrtrelle Theorie, in : Lexikon zur So' ziologie.

i) Luttnrann, Leg,itinrution durr:h vetfalren, Neuw'ied 1969 ' s'7 ' 6t) Sclran.tnt, Tlicodor; Einlililrung, irt die Rechtsphilosophie, Koln, B e r l i n , B o n n , M i i n c h e r t 1 9 7 6 , s . 7 4 .

7) Lautmann, Rtidiger; Rechtssoziolog,ie, in: worterbuch der soziologie, 8d.2, hrsg. ,,. G[i,rter Endnm'eitlGisela Tronmtsdorf , Stttttgart I 9 8 9 .

8 ) A . g . e .

9) Lautn'tann, Recht, in: Lexikon zur Soziologie'

l0) Lautnlann, Rechtssoziologie, in: Wrtrterbuch der Soziologie' 8d.2.

I I ) Luhntenn, Gerechtigkeit in den Rechtssysternen der modernen G e s eschaJi, a.g.e., s.-388.

I 2 ) A . g . c . , s . 3 8 9 v d . I 3 ) A.g.e . , s . 4 0 4 , I 4 ) A . S . e . , s . 4 1 7 .

1 5 ) A . 9 , . e . , s . 4 0 5 .

I O) n'ieie:r, RalJ'; Zu Lriltntanns systenillteoretischer N eufornrulie- ryng der Gerechtigkeitsproblents, ir: ders', Recht-Moral-ldeologie' Studien zur Reclrtssoziologie, FrartkJ'urtlM l98l , s-276.

1 7 ) A . 8 . e . , s . 2 7 6 , I I ) A.g.e . , s .2 7 7 . I 9 ) A . S . e . , s . 2 7 7 . 2 0 ) A.S . e . , s .2 7 7 -

2t) Dieier hrt eleEtirisirtin yer alfugt makalesinde Luhnrunn't iiE tenrcl agtdan tartrynxaitadr. Bunlardan ilk ikisi, onerinin iEkin eleStiri' si anla.mutda olrrp "ttygun karnruS*lrk" f'orniiliitttirt sistent referansuta ve hukuk sistentinin yaptsal genellesehilnte ag$uxa iliEkindir. Sonuncu' su ise burada sunulinaktadtr. Bkz. a.g.e., s.272 ve 276-284.

2 2 ) A . g . c . , s . 2 7 8 . 2 3 ) A.S.e., s . 2 7 9 . 2 4 ) A . g . e . , s . 2 7 9 . 2 5 ) A . g . e . , s . 2 8 0 . 2 6 ) A . g . e . , s . 2 8 0 . 2 7 ) A . g . e . , s . 2 8 0 . 2 8 ) A . g . e . , s . 2 8 0 . 2 9 ) A . g . e . , s . 2 7 9 v d .

30) Luhntann Dt eier'in br.t e lcstit'isini ahlct pratik Jelsefenin karSu pozisyortlule yerlestirmektedir'. Bkz. Lulmrunn, die Soziologische Beo bachtung des Recltls, s. 43 , dn.79.

(6)

SAYFA. 82

ARGUMENTUM

I(AI{UN HUI(MUXPE ELER

Dog. Dr. Dogan SOYASLAN (.)

Ttirk kamu htrktrku iki ttir Kanun Htikmrinde l(ararnarne kabul etmektedir. Yetki Kanununa da1'x11.n kanun hrikmiincle kararname

\feya olafan hallerde Erkanlan kanun hrikmtinde kararname, yetki kanununa dayanmayen kanun hrikrntincte kararname veya olagapris- tti halerde grkanlan kanun htikmtinde kararnarne . Bunlardan birincisi hukukumttza 1961 Anayasasr'nrn 64. rnaddesi ne 20 Eylil L1TI tarih 1488 savtlt kanun ile eklenen fikralar, ikincisi de 1982 Anava- sasr ile ginnigtir.

XX. asnn bagrndan, hatta bazrlannda daha da once Batr Ayrupa hukrrklartnda gortilrnege baglanan kanun hrikmtipcle kararnameye benzer bir kavratnt Hukukumuzda ilk clefh L87 6 Anayasasrrun 36 nct tnacldesinde bulmak mtimktindtir. Gergekten adr gegen pradde- ye gdre Padigah t'e lteveti vtikela, rilkeyi bir fblakerren kurrarmak iEin Meclis tatilde oldugr.r zamanlarda Meclis agrlclgrnda onayrna sonredan sttnttlmak kavdtrtla "muvakkat kanun" niteligincle karar- narlte grkarma 1'etkisini haizdi.

I.K.I{.K.in KURALLAR

rriYERAR$is i i giNo Erd yrRLERi

Br-rgtinkti dcvlet hukr-rk ile bagh devlertir. Bunun neden ve amacl, kirsinin hak vc ozgtirltiklerinin kornnmasrdrr. Her hukuk clal bu gorevi ke ndi zavivesinden 1'xpmaktactrr.

Ttinl hukr'rk dtizeninin gtnel Sarlsulr Arayasa hukuku olugtu- rur. Bu hukuku kttrucu iktidarlar tanzim ederler. Devlerin hukuka ba$hh$rnrn gere$ini bagra, devlerin Anal,asa hukukuna ba$hh$r ifade eder. Auvasa hukuku difer hukuk dallannrn kendileripe aykr' hiiktim ihtiva edemevecegi gcnel prensiplcrclcn olugur. (Ay. m. ll).

Belirli bir tekno-ckonomik dtizel,e erigrnig bir toplumun clegcr 1'argtlartnur if'adesi olan bu prrensipleri kuruc1r iktidarlan olupturan siyasi kurn'etler hr,rkr.rkilegtirir. Uluslararasr planda ilsap haklap bil- dirgeleri auat'esa kot'uculara Eogu zaman ilharn kapragr olprakta- drr.

Htrkuka ba$h devled' gerek ve sonucu olarak Analrlsa devletin geklini l'c bafh oldugu temcl prrensipleri, clcvler organlannr, bunlann birbirleri kargrsurda yetkilerini, r,atandagrn devlet kargrsrncla hak ve gorevlerini genel prensipler halinde dr.izenler. Br-urlara aykrp ol- matnak kavdt ile claha alt cltizenleme alanlannr cli$er tassarllflara brrakrr.

Btt tasarruflann barstnda da kanun gelir. GerEekten Anayasa hu- 'kuku

birgoli maddesinde dtizenlemc alan ve ),etkisini kanuna brrak- ml$tlr. Kanunun cl[izcnlcyici tasarruf olarak rrer almasl normal, hatta gcrcklidir. Qtinkti kanttn milli hakimil'cti teprsil edel bir organ rarafindan grkanlan bir tassarruftur. Millet hakirniyeti br.r organ 'aslra- sn'la ifacle eclilmektedir. Triztikler (A1r.rnd. Il5) , vetki kanununa davan.n kanun htikmiinde kararnemeler, kararnameler, )/onetmelik- ler (Av. mcl. I24) tedbirler, gibi cti$cr tasarruflar kanunlarm Lrygu- l:lrlDl{lslntn gosterntek, \'e\ra entrettigi igleri ch,izellemek, veya kamu hiznretlerinin nasrl ifh edilece$ini gostermek amacryla ,vtinitme or- gr1lll ve\/a idare taraflndan gtkanlan kanunlara aykrl olanayan bagl tasarruflardtr- Demeldii hr-rktrk kurallan arasrnda bir hiverar$i rnev- ctlttur. Ytirtitme olg:illtl \/e\re idare tarefindan Erkanlan tasarr,rflar ka- uunlara' kanunlar da en rist nonl1 olan arayx5x')ra a)rlun olmazlar.

A)'ktn olttrlar ise Anavasa mahkemesi ve iclare mahkerncleri tarafin-

dan iptal edilirler.

Kanun htikmtinde kararnamelerin kurullar hiyerargisi igindeki yerine gelince, bunlann durumu kararnamenin grkanldrgr zaman ve niteli$ine baghdrr.

Olafan hallerde, yetki kanununa dayanrlarak Erkanlan kanun htikmtinde kararnatneler bir kanuna dayanmaktadrr. Yetki kanunu adr verilen bu kanun grkanlacak kanun hrikmrinde kararnamenin alnaclnl, kapsarnrnr, ilkelerini, kullanrna sriresini ve stiresi iginde birden fazla kararname grkarabilip grkaramayacafrnr belirterek Ba- kanlar Kuruluna kanun htilunrinde kararname Erkarma yetkisi verir ( A y . m d . 9L/2).

Demek ki savagstz, stktyonetimsiz, ,siddet olaysrz, tabii afetsiz hallerde yasama organl ytirtitme olgaruna smrrlaq kendisi tarafindan belirlenmig belli konularda kanun hrikmtinde kararname grkarma yetkisi verebilir. Eger herhangi bir )/erki kanunu yok ise ola$an hal_

lerde kanun htikmtinde kararname grkanlarnaz. Bu kararnameler yetki kanununa aylun olamazlar. Demek ki olagan hallerde Erkaglan kanun htikmtinde kararname kurallar hiyerargisi iginde kanuldan sonra gelmektedir. Zira,vetki kanununun varhgtra bagh olarak gr- kanlrr. Yetki kanununa dayxprlarak glkanlan kanun htikmrinde kararnameler T.B.M.Meclisi tarafindan ya degigtirilmeden veya degigtirilerek onanlr ve o zamana kadar kanun htikmtinde kararname is- mi tagryan tasarruf kanuna donrigtir.

Yetki kanununa dayanan kanun hr"ikmtinde kararname Ttirk hukukunda kanunun emremigi igleri cltizenlemek veya kanunun uy- gulanmaslnl gosterrnek tizere Erkanlan triziiklere benzer bir fonlai- yon icra eturektedir.

Oysa tabii afet ve agrr ekonomik bunahm, piddet olaylalnrn yaygrnla$masr ve kamu dtizeninin ciddi gekilde bozulmasr sebe biylc olagantistri hal ilan ile stkryfinstim, seferberlik ve sava$ durumlann-

da' (L22/2) bu hallerin gerektirdigi konularda grkanlan kanun htikmtinde kararnameler iEin onceden bir kanuna ihtiyag yoktur. Bun- lar olaSantistti halin gerekli krldr$r konularda Cumhurbagkanh$nrn bagkanhgrnda toplanan Bakanlar Kurulu rarafindan grkanlrrlar ve Resmi Gazetelerde yayrnlandrklan grin T.B.M.M. 'nin onayrna sunulurlar. T.B.M.Meclisi bu kararnarneleri oldugu gibi kabul edebi- lecegi gibi desiptirerek de kabul cctebilir. Her iki durumda da artrk kanun hrikmrinde kararname yoktur; Kanun vardrr.

Dernckki olaSantisni hallerde grkanlan kanun htikmrinde kararnameler bir kanuna dal,npmamakra va kaynafrnr kanunlar gibi dogrudan Anayasadan ahnaktadrr. Zira kanundan bagrmsrz olarak grka- nlmaktadrr. Yalnnlanmalan iEin herhangi bir kanuna ihtiyaglan yeft- tur. Kurallar hiyerargisi iginde kanuna eg dtizeydedirler. Gergi Ana- yasadan sonra kurallar hiyerargisi iginde oteden beri Trirk hukukunda kanun isimli T.B.M. Meclisi tasarrufu yerlegmigtir, ama lgl2 Anayasastndan sonra Trirkiye'de de durum degigmigtir. GerEekten '1982

Anayasast ile ytirritme organl yasama orgarundan krsmen ba-

$rmsrz hale getirilmigtir. Zrra l96I Anayasasrnln 6 ncr maddesi

"ytirtittne gorevi, kanunlar Sergevesinde Curnhurbagkanr ve Bakan- lar Kurulu tarafindan verine getirilir" ibaresini tagrrken, 1982 Ana- yasasl 8 nci maddesinde "ytiri.itnre 1'etkisi ve gorevi, Curnhurbagka- nl ve Bakanlar l(urulu tarafindan, Ana\rasa ve kanunlara uygun olarak kullanrhr ve ysdne geririlir" demektedir.

Bunun anlamt 1'tirtitme organlnln yasama organl kargrsrnda krs- ll1en bagrmsrzh$rdrr. O halde yrinitme organnrn olaSantistti haller- (a') Do{an S)YASLAN A.0. Ht*uk Fakiittesi 6oretim uycsiclir

(7)

SAYFA: 83 ARGUMENTUM

cle grkrrnrg oldugu kenun htikmr.inde krraruatne ka1'na$tnt, dztinde yiirtitpre orgenlna ait olan tanzim l'etkisinin ba$rrnsrzhgrndan al- maktadr r (2). Bu clururn 1982 Anayasasrnrn B. maddesinde ifadesini btrlmugtur.

Her 1e kadar 25 Ekim IgB3 tarih ve 2935 sayrh Olagantistti Hal I(anunu 4.mactclesincte Cumhurbagkanrnrn bagkanhgrnda topla- nap Bakanlar l(urulu'nun ola$aniistti halin gerekli krldr$r konularda Kanun Hrikrnr.ilcle I(ararnarrle grkarabilir geklinde bir h{iktinr ihtiva ecliysr5x cla ashnda boyle bir htikume gcrek ysplrr. Qtinkti ka'un hr,ikmtincle kararnatlrenin bu ttirti, dayana$rnr Anayasadan ahnakta-

drr. 2935 sayrh kurunun boyle bir htiktiln vtzetmesi kurallar hiyerargisi aqrsrndan kafhlarr kangtrnlaktadrr. I(anaatimizce bu bir hukuk teknigi hatasrchr.

II. I(LASir< I(URALLAR HiYTRAR$f siNiN BOZULMASI VE VUNUTME ORGANININ c.t AiENpinir-nnE siNiN NEDENLBR|

XVIII. ytiz,r'rhn sonlarurdan itibaren krralhklann yrktlmasl sonu- cll egemeplik, rnillete gegmig', rnillet ternsilcilerinden olugan parla- rleptolar tarafinclan kullanrhnrgtrr. Parhmento tarafrndan yapl["tt, prillet egerllenlifini ifade eden kanunlar da hr-rkuk devleti kr-rrallan iginclc Anayasalardan hcmen sonra bunlarrn u1'gulanmaslnr gostcr- mek tizere yerlerini almrglardrr.

Ancak zalranla kanun xnalrxsxdall sonra selt dtizenleyici tasarruf olarak onenini, eski sertligini ka,vbctmigtir. Zir'a, krralhklann keyfi hareketlerine kargr; halkrn temsilcilerine dengesiz b\r gekilde gegen iktidar dafia sonre yrinitme orgaltll-trn lehine tekrar defiigmi$, belki de cte$igmek zoruncla kalrnrgtrr. Burtun nedenleri Eegitli sosyo- ekonoprik siyasi geligmeler \/e parlementolartn yaplsl ile izah edilebilir.

Ekononik geligme.ve paralel olarak geligen rsehirle9me toplurnda ekonomik ve sosval rekabetin, ekonomik mticadelenin kal'n1gt ot- mu$rur. Bu orrarncla kitle iletigim rraglartnrn geligrniglik diizeyi kamu cfuzeninin aniclen ve kolayhkla bozulmaslne yol aEmaktadrr. llu cturum iktic{ara zalran. kaybgltneden birtakrm tedbirlerin altnmaslnl gerektignekteclir, Yiirtitme organuln gtiglendirilmesinin nedenle - rinden birisi budur.

Bir asrrd"al fazla bir zaman iginde perlamentonun hakimi,vetine dayapan bir dernokrasi ctcneviminden sonra kitle iletigim araglanntn geligpresi yiiriitrue organlnrn ii,veleri ile vataudagr birbirine yakla$tlr- rnlg, krralhklar cloneminin geri gehnesi ihtimalinin tarihe kangmast iizeripe Anal,xsxlar yiirtitnle organurl daha gok yetkilendirnek ihti- yaclnr ctgl,rnuglarc|r ( I ). Parlamentolartn ya\ral gahgmasl., \re)/a tatil- clc olmalan rrtirtirn're organlnrn gglendirilmcsini gcrektiren thktor- lerclen birisi olmugrr.rr. Gergekren ozellikle gift rneclisli perhtuento- larcla kanunlrrln .vaplmt, kotnis)'onlardrn geEigi' hx1'[i zalran alrlak- trctrr. I(arnu dr,izenini bozr.rcu bir takul rni olel'ler, blzt ani felaket- Ier zarnan kavbetnreclen birtakrm clilzenlerlelerin )/aPrlmastnt gerek- tirebilirler. Orellikle bu gibi dummlar da )'ririitrle organlna birta- krru yetkiler yerilpresini zorunlu krlmrglardrr (3).

III . K. I{ . I(. LERIT\T DV ZF'NLEME ALANILART

Ttirk hr-rkr-rku iki ttir lianun htikrntinde kararnerl.e kabul edcr- ke' br.rplar arasrnda sac{ece Erkanlacaklan zaltlan agtstndan degil' citizenlerne :.rle.nhn bakrmrnclan cta fark ihdas etmigtir. Gerqektcn ola$an hallercle grkanlan kanun htikmiinde kararnamelerin dtizenlerne alalr olagantistii hallerclc grkarrlan I(.H.Ifurarnltllelere gore da-

ha dardrr. Anayasenrn 9L/L 'radclesi'e gore olaga. hallercle grka'- lan ka'un htikmtinde kararnameler ile temel hek ve ht'irril'etlere ilig- kirr genel dtizenlerre va;lrrarnaz, \,ani temel hak ve htirrivetlerin niteli$ine, stntrlanmxslna, kottiye kullaprlamameslna, kullaltlmastntn durdurulrnastna iligkin htikr"im konamaz'

Keza Anayasanrn II. krsmrnrn II boliirntinde ver alan kiginin haklan ve odevleri bohimi.ine iligkin ozgiirlukler (bunlar kigi doku- nulmazfi$r, kiginin rnaddi ntatteyi varfigr, zorla ga[gtrg1a \'asagr' kigi htirriyeti 'e gtvenligi ve takibede' r'addelcrdeki haklardrr'

I V . B o l t i n r d e y e r a l a r r s i l , x , i l r a k l a r r , e o d e r , l e r e i l i g k i r r o z g i i r l u k - ler olafan hallerde grkallan kanun hukmiinde kararnamc ile dtizcl- leuemez (Bunlar tr,irk vatandaghgr' se$llle, segilme ve si)'asi fhalil''et- te bulunma hakkr ve takibcden maddelerde dtizenlencn l-rtirril'etler- dir).

Buna kargrhk Anavasanrn II. ktstm III. b6ltimtindc ver alan sosyal ve ekonomik haklar ve odeyler boltiprulde ,ver alap konulara iligkin kanun huk.rri'cle kararnar'e Erkarrlabilir (Bu'rlar ailenin korunmasr, egitim t'e ogrenim hakkr ve 6devi, kamu ,Vararl ve taki- beden maddelerdeki htirriyetler)'

Dernek ki ola$an hallercte grkarrlan kanun htikrntindc kararnarne ile ternel hrk ve htirriyetlerc, iligkin genel htiktimler, kiginin hak ve dclevleri, siyasi hak t,c oclevlcrin ctr;rnda hcr konuda duzcnlctnc yaprlabilir. Arcak bu dtizenlerne ile ceza' normu konamaz' Qunki slrq ve cezalara iligkin ana\rxse.nln 38. rnaddesi kiginin haklart Ve octe'leri b6lrimtinde ver almrgnr. Btr nedenle olagan hallerde grkanlan kanun hrikr-ntincle kararnamenin kullanrh'na alan ve ihtimali ol- dukEa darahuaktadrr.

Oysa ola$anustti hallercle grkenlan kanun htikmundc kararn;une i<;in furayasanrn lz\/3, I22/2. maddelerinde diizenletnc alantn:"t iligkin herhangi bir srnrrlama getirilmerligtir. A)'tt.t olagan hallerde grkarrlan kanun htikmtinde karanlalrleve iligkin olan Ana,vanrn 9L /5 'ci mactctesinde "srkryonetim 'e olaganustti hallerde, cu'rhurbag- ka'1firnrn Bagkanhgrnda toplana' Baka'lar I(urulunurl kanun htik- 'rrinde kararname grkann;lsura iligkin htiktimler sakhdtr " denmcktc- dir. Bu htikmtin aulamt x)'nt zamancla br'r kararnaureleriu dtizenlc- me alanlanntn stntrstzlt$rntn da tevididir'

fV. ICI{.I(.LERiN ONAYLANMALARI

Her 'e kaclar Batr [y1'111-ra tilkclcrinde Kanun hiikmtinde karar- nanrelcr uygLrlamastna XX. astrcla ba;lerlml$ ve bu 111'gulaura bir fiayli geligleyerek )rtiriit.re orgxnlnl ]'lsat'e organlnltl kargrsr.da giigle'dirmigse cle bazr Anavasa hr-rkr.rklan vtiriitrllr3 orgallllla gtiven- mcmektc) soll sozlin yine nlilleti tenlsil eclen Meclislcr tarafindan so1,[su.resipi istemektcdir:. IJg ncctclle istcr )'etld kanuntttra da1'an- srnler, ister dtl,lltrttastnlirr kanun htiknriinde karernameler Meclisle- rir-r onal,lna slllluftlak zorunctrdrrlrr- Parlemento kanun htiklrtipde kamrnameyi olclugu gibi krbtrl edebilccegi gibi deiigtirerek de kabul eclebilir veva biisbiittin rcd eclebilir de. ivleclisten gesen krrar- ltallte artrk kilrarllallle oltnat'tp kanttncltrr' Btr nedeule vargr denetimi kanunlar haklqndlki htikiimlerc tebidir.

A.na1,asa olagan hallcrde grkanlan l(anun htikmunde kararnanle- ler ile olagantisdi hrllerde Erkarrlan lianun hukmtinde kararnamelerin onal,la,1lrasr kopusuncte ilgili rnacldelerde farkh htiktimler vazet- migtir.

ola$an hallerde Erkanlan kanun hiikmtinde kararne,tneler lles- mi Gazetede ya),rnlauchklen gtin Viirtirlti$e girerler' Ancak I(ararna- mecre yu*irluk tarihi olarak bir bagka tarih g'sterilebilir (Al'' md.9 l/6). Btr kararnameler ll.esmi Gazete'de Ya1'tnlaudrlilan gtin

(8)

SAYFAI 84

ARGUMEI\TUilI

Ttirkiye Biiyrik ivlillet Meclisinin onayrna slplulurlar. Yayurlandrkla- n tarihte T.B.M.Mcclisinin onaylna sunulmayan kararnameler bu tarihte )'iirtirltikten kalkarlar (Ay.md. gI/ 8). Yetki kanu'lan ve bunlara dayanan I(H.K.ler T.B.M.M.Kornisyon ve genel kurulul- da oncelik ve ivedilikle gortigrihir (9I/8). kanun hrikmtinde kararnamelerin T.B.M.Meclisince onaylanrnasrna iligkin aynl htikrim Anayasanrn iki ayr naddesi'de dtizenlenmigtir (Ay. md. L2r/3, L22/3). Gergekten bu hiikme gore adr gegen kararnameler Resni Gazetede laylnlandrklan gtin T.B.M.Meclisinil onaylna sunulur, bunlann Mecliste onaylanmaslna iligkin sr.ire ve usul igttiztikte belir- lenir.

$imdiye kadar her nedense igtriziik Erkanlamam$rlr. Bu nedenle kamuo)'unda I0 Nisan 1990 tarih ve 413 sayrl KHK, 13 Nisan 1990 tarih ve 42I savrh KHI(, I0 Ma1,rs 1990 tarih ve 424 sayrh KHK, t0 Mayrs 1990 tarih 425 savrh I(HI(. lerin TBMM. tarafindan onayla'masr prosedtirti tartl$na konusu ol'raktadrr.

I(anaatimizce bu kanun htikmtinde kararnameler T.B.M.Mecli- si l(ornis)'onlart ve Geuel l(urulunda oncelikle ve ivedilikle gortigril- melidir.

Qr-inki yetki kanununa dayanan kanun htikmtinde kararnamelerin oncclikle ve ivedilikle gortiptilmesini kabul etmig bir Arayasanrn) yetlii lianununx dalrxpplavan) TBMMeclisipip talnarrren 6n kontro- Iti drgrnda Erkanlan higbir dtizenleme slnrn konmamrg bululan ve )'argl denetimine tabi olmal'x11 kanun htilultinde kararnameler igin oncelik ve ivedilikle gorr-igmeyi kabul etmelrresi kencli kepdisi ile ge- ligruesi anlanrna gelir.

V. OLACH{USTU HALERDE HUI(UKA BAGLIDIR

Nasrl olagan haller hukuka ba$h haller ise olaiantistri Saller de hukuka bagh hallerdir. Ancak elbette ba$hhk dereceleri, bagl olu- nan hukuk dtizenleri birbirinden fhrthdrr. Gergi bir allamda hukuka ba$h olmal'x11 haller de hukulii hallerdir arna kigi ozgtirltikleri'i korumavl amaglal'an hukuk clevleti kavramryla bu haller gogu zaman bagdarsmamaktadrr. I(tsacasr olagantistri hallercle ola$antistti h:rller hr-rkuku ile stntrlt ve baghdrr. Olaganristri ,v6petirnler konu- sttnda zamanrll ihtiyaElen farkh oldu$u igin 196I Apayasasr ile 1982 aravasasr htikrimleri birbiri'de' farkhdrr.

A.l96L Anayasasr

Ola$antistti lrsnstim usulleri 1961 A.navasaslnln 123 ve I24 ci maddelerinde dr.izenlenrnigti. Adr geEen Anayasaye gore ola$a'ristr.i )'onetim usr-rlleri ikiye a)'nlmakta idi. bunlardan birincisi ola$aptistti lrallcr (Ay. rnd. L23), ikincisi de srkrvonetirn ve sava$ hali icti (Ay.

m d . 1 2 4 ) .

Hangi nedenlerin oleianiistti hali olugturacair bu anayasada belirtihnemig, ancak olaganristti hal ilanrnr gerektiren nedenler olagantistti hal ilanr, )'iirlitiilmesi, kaldrnlmasr, bu hallerde kolulabile- cek parl, trral ve galtpma yriktimlerinin kanunla dtizenleneceii kabul edilmirsti (md. I23). A)"rt A.navasaya gore ikinci ola$anrisrti yone_

tinr tarzr Srkn'dnetilr \re sava$, halleril,cli. GerEekten I24. md. ys gore si'l\/a:s hali Veva sa\/a$t gerektirecek bir durumult baggostermesi, x)/xklanme oltnasl \re)Iil \ratan ve cumhuriyete r,ilkenin boltilmezligi- ne, Atta)/asalllll tanrdrgr htir demokratik rejime kargr ,siddet hareket- lerinin 1'at'ctnlarslltasl halincle, Bakanlar I(urulunun stiresi iki ayr g;e$lllelllek tizere stkrvonetin'r ilan edecegini ye bunu hemen mecli- siu ouar/llra sllllaca$tnt derpig etmekteclir. Srkr,vonetim veva gelel olarak sa\/a$ halinde hangi hiiktinrlerin ul,gulanaca$r, htirri,lrelleril nastl kavttlanaca$r \/e\fa durdurulacagr kanunla gosterilecektir (-d.

124/2).

B. 1982 Anayasasr

L9 82 Aural'6nsr olaSantistti )'onetim usullerini olagantsrti haller Ve stktyonetim, sefbrberlik ve savc$ hali olarak Anayasanrn I I9, I20,

L2I, I22- maddelerinde daha kapsamh bir gekilde diizenlemigtir.

Bunu hem zaruretler ve hem de hukuk derdeti ilkeleri zorunlu krl- rru$tr.

196l Anayasastndan farkh olarak hergeyden once olagantistti hal ilanrnr gerekli krlan haller belirtilmigdr. Bunlar tabii afetler, teh- likeli salgrn hastahklar, airr ekonomik bunahmlar (Ay. md. ll9), giddet olaylannrn yaygrnlagmasr ve kamu drizeninin ciddi gekilde bozuhnasr halleridir (AV. md. L20). Bu gibi hallerde Cumhurbag- kanhsrnrn bagkanhSrnda toplanan, Milli Grivenlik Kurulunun goni- gtinti aldrktan sonra, Bakanlar I(un-rlu, rilkenin bir ve)ra birclen fazla bolgesinde stiresi altr ayr gegmemek tizere olaganristti hal ilan edebilir (Ay. md. 120).

Bakanlar Kurulunun olagantistii hal ilanr karan Resmi Gazetede yayrnlanlr ve hemen Ttirkiye Btiyrik Millet Meclisinin onavlna su- n u l u r ( A y . m d . 12 L/L).

Olagantistti hallerde vatandaglar igin getirilecek para mal ve gahgma ytiktimltiltikleri, bu haller igin gegerli olmak rizere anayasanrn 15. maddesindeki ilkeler doirultusunda temel hak ve htiryiyetlerin nastl stntrlanaca$r veya nasrl durdurulaca$r, halin gerektirdigi tedbirlerin nastl ve ne suretle ahnacagr, kamu hizmeti g6revlilerine ne gibi yetkiler verilecefi, gorevlilerin durumlannda ne gibi de$igiklik- lerin yaprlacagr ola$antistri hal kanunuda dtizenlenir (Ay. md.

L 2 L / 2 ) .

Olagantistti hallerden daha vahim haller olan srkryonetim, seferberlik ve savag, giddet olaylannrn yaygrnlagmasrn hallerinde, ayak- lanma, vatan ve cumhuriyete kargr eylemli bir kallu$ma olmasr, rilke - nin ve milletin boltinmezligine kargr giddet eylemlerinin yaygrnlag- masl hallerinde Cumhurbagkanlnln bagkanhgrnda toplanan Bakan- lar Kurulu Milli Grivenlik Kurulunun goriigtinri aldrktan sonra, st- resi altr ayl a$marnak tizere yurdun bir veya birden fazla bolgesinde srluyonetim ilan edebilir. Bu karar Resmi Gazetede yayrnlarur ve hemen TBMM nin onayrna sunulur (Al'. L22/I).

Srkryonetim, seferberlik ve sava$ hallerinde hangi htiktimlerin uygulanacafr, hrirriyetlerin nasrl krsrtlanacaSr veya durclurulaca$r, vatandaglar igin getirilecek ytiktimhihikler kanunla dtizenlenirler (Ay ntd. L22/L,5).

Demek ki olagantistti hallerde , srkryonerin, seferberlik ve sava$

hallerinde temel hak ve htirriyellerin srnrrlanmasrnln da otesinde, kullanrlmasrnln durdurulmasrnr yine aynl anayasa kabul etmigtir (Ay. md. I3,I5). Ancak temcl hak ve htirriyetlerin kullanrlmaslrun durdurultnast mtimktin olsa da bazr temel insan hak ve dzgtirltikle- rine bu hallerde de riayet etmek, bu temel haklar ile bagh olmak, olaga'tistri ysllstim usulleri'de de zoru'ludur.

Hergeyden once olagantistti yonetim usulleri uygulancLgr zaman Milletlerarasr hukuktan do$an ydktimhiltikleri ihlal edilmemek kay41t1t eger olaganristri hal gerektiri)'or ise remel hak ve htirriyer- lerin kullanrlmast ktsmen veva tarnalren dr,rrdurulabilir. Haklann korunmaslna iligkin ongdrtilen grivencelere aykrl tedbirler alnabi- lir.

idate mahkemeleri tarafindan yrirritmenin durdurulnasr kararr verilmesi srnrrlanabilir (AV rnd. 12 5/6). Ancak olaganristti hallerde cle idari bir iglemin idare mahkemelerince iptali yolu kapatrlamaya- caEr gibi idareye kargt tazminat davasr agrlmasr yolu da kapanlamaz.

Qlinki Anavasanrn 12 5/6 maddesi olagantisrti hallerde kanuni gti-

(9)

ARGUMENTUM SAYFA: 85

t'enceleri kaldrran 15/2 maddeve gore ozel bir hriktimdrir. L5/2 madde genel bir maddedir. Bu nedenle olaganristri hallerde sadece icleri irslerninip sl,guhnmaslllln durdurulmasr kaldrnhbilir.

Ancak olagantistii yonetirn usulleri dc uygulanrnrg olsa sava$

hukukuna u\'gun oltimler ile idarn cezalannrn ysdne getirilrnesi dr- prnda hig kimse oldtirtilemez, kirsinin ya$am hakkura dokunulantaz.

I(iginin havsi)'etine tecavtiz edilerttez. I(giyc irskence ye ezi)'et yapl- lamaz. I(ginin maddi \/e manevi varh$rnr koruma hakkura dokllnu- lamaz. Trbbi zorunluh"rklar ve nzasr ohnadan kiginin vricut lllninlti- gr"ine dokunulamaz (Al'. md. 15/2).

I(rnse din, vicdan, diirsrince ve kanaatini aErklemaye zorlana- nlez. Bu konr-rda kendisine baskr yaprlamaz. Din vicdan ve kanaa- tinden dolavr kirlse suglanamaz. (Ar'. md. l5/2).

SuE rre cezalar sug olarak tanzim edildikleri ve Resmi Gazete ile vavtnlAndrklan gtinden itibaren u1'gulanabilirle r. Ce za norrrru geEnrige )'tirtitule mez (I5/2).

Suqlulu$u mahkerne karen ile sabit olmayan kimse sanrktrr.

Htiktim ile suglr"rh,rgr-r sabit ohnadrkga kirnse suElu savrlanrez (Ay.

n r d . I 5 /2).

Demek lii olaganristri hdlerde Erkanlan kanun htikmrinde ka- ranrarreler veya kanunlar Anayasanln olaganristti haller ile ilgili maddelerine aykan htilitirn lioyemayacrklardrr (Ay. md. l 3- 15,

r 19- L23).

VI. YABAI.{CI MBYZIUAT

Ttirk Arayasasulur olaganristri hallere iligkin I5. maddesini 4 I(astur 1950 tarihli insan Haklan Avrupra l(onvansivonu'nun I5.

rnaddesinin etkiledigi muhald<ak. A.ncrk bu konuda Arayase huku- na tesir etti$ini cliigr-indrigtimiiz iki iilke hr,rliukunu incelemekte fayda gomreliteviz. Fransrz ve ital,van hukuklan.

A. FRANSIZ HUI(UKU

I(anun htikrniinde kararnameler Franstz kamu hukukuna I. Ci- han Harbi vrllannda gimrig, iki Dtinlia Harbi arasrnda ve II. Cihan Harbinderl sonra giclerek I'ogunluk kazanarak uygulanmrgtrr (4).

V. Cumhuriyet Anayasasl

4 Ekim 1958 tarihli Fransrz furayasasrna gore ytirtitme organr iki ttir kanun htikmrinde kararnanle \/e)ra kararnarne grkarmaktadrr.

Bunlardan birincisi olaianr.istti hallerde Erkanlan Cumhurbagkanhgr kararnameleri (dtcisions prdsidcntielles), ikincisi de yetki kanununa dayxnrr,t kanun hrikmtinde kararnamelerdir.

Adr ger;en Anlvasanllr 16. maddesinc gore Devlet Bagkanr, rilke btitrinh.igri tehlikeys ctiigtri$tinde, uluslararasr ylifrtimhilr-ikler yerine getirilemectigi hallercle, Anaylsal mtiesseseler iglernedigi takdirde htiktimet ve parlemerltonun verini almakta, her ikisinin de yetki ala- nrna giren bir konuda Bapbakan, Parlarrrento bagkanlan ve A.nayasa I(onse,vine danrgtrktan sonra kannn hiikiim ve kuvvetinde kararlar alabihrektedir. Yargr denetimi drgrnda ve amacl ana\rasal dtizeni ha- kim krlmak olan bu kurallann konusunden ttim Aravasal kuruluplar ve ulus haberdar edilmektedir (5). Ulhenin haziran 1940 r'e 1958 vrltnda lrlarLlz kaldrgr sivasi bunahmlar gozontine ahnarak konulan bu hiikiim Nisan t96f de Ceza)'ir ordr.rsunun gerilla sava$l ve hri- ktirnet darbesi girigimi sonucu devlet bagkrnr taralindan kullanrl- ml$trr.

Yetki kanununa dn'anan kernu hrikmrinde kararnameler ise hu- ktrki davanegutt Franstz A,nay/e,saslnrn 38. macldesinde bulunmaktadrr. Gergekten adr gegen maddel'e gore huktimet progralrunrn icra- sr iEin kanun alrnrna giren konulrrda, prrlamentonun izniyle De- nlbsta\rln kanaatini alcirktan sonra htikiimete kanun htikmtinde karar-

name Erkarma yetkisi verebilir. Yayrnlandrklan andan itibaren yi.irtir- hige giren bu kararnameler yetki kanunlanyla verilcn stire iginde parlamentonun onaylna sunulurlar aksi takdirde gegersiz olurlar.

Bu kararnamelerin yetki kanununa uygun olup olmadrgurt Faranslz Danrgtayr kontrol etmektedir (26).4 $ubat 1960 tarihli yetki kanununa dayanrlarak, l3 $ubat f 960 tarilrli kanun htikmrinde kararna- nre ile Ceza Usul Kanunu'nun, 4 hazirtn 1960 tarihli kararname ile Ceza Kanunu'nun bir gok maddesi (md. 56 vd.) defigtirilmigtir.

B- italyan Hukuku

Kanun hrikmtinde l(ararnameleri italyan Hukukunda gegen aslnn ortalanndan, Anavasal kralhk donerninden beri gonilmekte- dir. Fagizm doneminde de bu yola srkga bagvurulmug hatta Meclisin verdigi yetkiler genel formilllerle ifade edilrnigttr (7).

L947 tarihli italyan Anayasasr o zamana kadar Anayasaya uygunlu$u tarn$ma konusu olan lianun hrikmtinde kararnarnenin her iki turtinti de tanlmr$, bagvurma gekil ve nedenlerini aErkga beline- rek suistimal yollannr kapatmtgtrr.

Yetki kanunune dayanan kanun htikrntinde kararnameler ital- 1'an Anayasasrnrn 76 ve 78 (harp halinde) maddelerine dayanmaktadrr. GerEekten ilkesi srnrr ve siiresi yetki kanununda belirtilmek kay- drylx Bakanlar I(anun Htil<mtinde kararname grkarabilir.

Yetki kanununa dayanmayen kararnameler italyan Anayasasrnln 77 . rnaddesine gore gecikmesinde mahzur olan, olagantistii rre mutlak zaruret hallerinde htikrimet kendi sorumlulu$u altrnda normal olarak parlamentonun yetkisi dahilinde olan alanlarda, yetki kanununa gerek ohnaksrzrn kanun hrikmiinde kararname ile gerekli tedbiri alrnaktadrr.

Ola$antistti hallerde grkanlan bu kanun htikmtinde kararname Resmi Gazetede,vayrnlanarak ytirtirliige' girdikleri gtin kanuna do- ntigtiirtilmek fizere Meclislere slrnLllurlar. Eger Meclisler toplantl halinde cte$il iseler hemen toplantrva gagnltr ve beg gun iginde top- lanrrlar (i.Ay.m d. 77 /2).

Parlamento kanun hrikmtinde kararnameleri yayrnlanrg tarihin- den itibaren 60 giin iginde onaylarnazsa, yayrnlandrklan gunden itibaren do$urdr.rklan neticeleri htiktimsriz kalrrlar. (i. Ay. md.

7 7 /3 ) .

italyan Ceza l(anunu rnd. 6I/n bendi, 62/6 bendi, 63/2 fik- rasr) 15 arahk 1979 tarih ve 625 sayrh kanun hrikmrinde kararname ile degigtirilmig, bu kararname 6 gubat f980 tarih ve 15 sayrh kanunla degigtirilerek kabul cdilrnigtir. Aynca italyan Ceza kanunu'nun md. 2/son da kanunilik ilkcsinin neticelerini kanun htik- rnrinde kararnameler iEinde gegerli oldugunu kabul etmektedir.

italyan hukukuna gore kanun hrikrnr-inde kararnamelerin Ana- yasaya uygunlu$unun denetimi itall'nn A.nayasa mahkemesi tarafindan yaprlmaktadrr (it. Ay. md. 134/2).

K.I{. IGrarnamelerin yarssal denetimi

Ttirk huliukuna g6re yetki kanununa dayanan vc ola$an haller de qrkanlan l(.H.Kararnamelerin gekil ve esas bakrmrndan Anayasa ve yetki kanununa uygunlu$u A,na1'asa Mahkemesi tarafindan de- netlenir (Ay. rnd. I48 /L).

Olagantistti hallerde Erkanlan kanun hiikrntinde kararnamelerin gekil ve esas balumrndan fuiayesa uygunlu$u Anayasa mahkemesi veya bir bagka yargl mercii tarafrndan denetlenemez. (Ay. md.

L48/L). Ancak bu kararnameler TBMM. nin onayrndan gegtikten sonra artrk ortada bir kanun oldugundan bu kanun Anayasa Mah- kemesince denetlenecektir. Fransrz hukukuna g6re olagantistti hallerde Curnhurbagkanr tarafindan grkanlan Cumhurbagkanhgr ka-

(10)

SAYFA z 86

ARGUII{ENTUM

rlrnameleri igin yar$ denetimi kapahdrr. Yetki kanununa dayanan ve Bakanlar kurulunca grkanlan kanun htikmtinde kararnameler F'ansrz Danrgtayr rarafindan denedennrektedir.

italyan Hukukuna gore ise her iki kanun htikmtinde kararname de Anayasa mahkemcsi tarafindan denetlenmektedir.

VIT. 9.4.1990 TARiH VE 4L3 SAYILI, L3.4.L990 TARIH \rE 42L SAYILI, g.S.Lgg}

rENiI{ \IE 424 SAYILI, 9.5.1990 TARIH VE 425 SAYILI I(AI\TUN HUKMUNUn I(AR/{,R- NAA{E LE R-ANIAYASAYA f TG UNLUKLARI

Bu kararnameler aynl konulan drizenlemekte vc daha sonraki tarih ve sayryl ta$lyanlar oncekilerle, 2935 sayrh olagantistri Hal Ka- nunu ve 285 sayrh Olagantistti Hal Bolge Valiligi ihdasr Haklunda Kanun Htikrntinde Kararnamenin bazr maddelerini degigtirmekte- dirler. Bu pegpege degigikligin en briytik mahzuru hukukta gtiven ve isdkran ortadan kaldrrmasrdrr. Aynca hukuk tcknigi balomrndan da kusurludur. Qtinkti bu kararname kangrkhgr uygulayrcryr da kolayhkla yanrltabilir. Her ne kadar olagantistti hallerde grkanlan kanun htikmrinde kararnameler haklqnda Anayasa mahkemesine aykr- nhk iddiasr ile dava agrlamryor ise de TBMM. nin, aynen onaylama- sr ihtirnaline binaen bu kanun htikmtinde kararnameler htikrimleri- nin Anayasa'ya uygun olup olmadr$rna krsaca goz atmakta fayda vardrr.

A - 9 -4.L990 tarih ve 413 sayrh, 2935 sayrh I(anun ile 285 sayr- It Kanun Htikmtinde Kararnamede Deiigiklik Yaprlmasr Hakkurda Kanun Htikmrinde Kararname.

Bu kararname l. maddesinde 293s sayrh Kanun'un lt. madde- sinine bendine bir alt bend ekleyerek, olagantistti hal bolgesindeki faaliyetlcri yanhg aksettirmek veya gergek drgr haber ve yorumlar yapmak suretiyle bolgedeki kamu drizeninin ciddi gekilde bozulma- sulr veya bolge hallunrn heyecanlanmasml )rahur gtivenlik kuwetle- rinin g6revlerini gere$i gibi ),erine getirmelerini engelleyecek her trirlii basrlmrg esed basan matbaayr basrldrgt )r.r. bakmaksrzrn olagantistti bolge valisinin teklifi tizerine igigleri Bakanrna kapatmak yctkisi tantmaktadrr. Kanaatimizce bu madde Anayasanrn IS/2 rnaddesine aykrrtdtr. Qtinkri matbaa k4patmak bir taraftan basrm, diger taraftan ig ve gahgma gibi temel hrirrivetleri engelleyen bir ce- zadt- Hukukumuzda ceza ancak sug ve suglular igin verilir. Bir kimsenin suglulugu sadece mahkeme karan ile sabit olur. O halde mahkeme karan olmadan bir matbaayl remelli kapatmak mrimkrin de$ildir.

igigleri Bakant, kamu dtizenini bozacak, bolge hallqnr heyecan- landrracak vc1,a grivenlik griElerinin gorevlerini yapmalannr engelleyecek gergek drgr haber \re yorum basan matbaayr, fiili tekrarlamasr ihdmaline binaen ancak gcAici bir stire igin kapatabilir. Bu tasarruf, amacl karnu dtizeninin bozulmasrnr onlemek igin idari bir ihdyari teclbir niteligincledir. Tcmelli kapatma karannrn mahkeme tarafindan verilmesine kadar nerice do$urabilir(8).

Adr gegen kararname 2. maddesinde 2935 saph l(anun'un ll.

maddesi K bendine bir alt bend ekleyerek genel gtivenlik ve kamu dtizeni bakrmrndan zamrh faaliyette bulunanlara ola$anristri hal valisinin takdirine gore belli bolgelerde ikamer mecburiyeti gerirrnig- tir.

Bu madde de kanaatimizce A,nayasanln I5/2 rnaddesi ve Ceza, Anavasa Hukr.rklannrn ternel ilkeleri4e aylondrr. Qrinki idari bir kararla kigi nzasr hilafina oturdu$u yercten bagka bir yslg nakledilmek- te \/e orada ikamet e tmege mecbur edilmekte boylece yerlegme 6z-

gtirltifti gibi temel bir ozgtirltik krsrtlanmaktadr. Bu kararm amacr kiginin, genel gtivenlik ve kamu drizenini bozucu faaliyetini muhre- melen sug iplemesini onlemektir. Dolayrsryla bu yoniiyle idari bir onleyici tedbirdir. Ancak bu tedbir gozaltrna almada oldugu gibi kiginin mahkeme ontine grkanlmasr amacryla gegici bir srire igin olabilir. Zira kigi ozgtirltigtintin stiresiz olarak idari bir karar ile srnrr- lanmast hem hukuken kabul edileme z ve hem de o kiginin cezalan- drnlmasr demektir. Oysa hukukumuzda ceza ancak suglar igin veri- lebilir. Bir kimsenin suglulugu ancak mahkeme karanyla sabit olur.

O halde bir kimseyi belli bir ys14e ikamete mecbur ermek karannr ancak mahkeme vere bilir.

Kararnamenin 4. maddesi 2935 sayrh Kanun'un 33. maddesini, 9. maddesi de 285 sayrh Kanun Hiikmtinde kararnamenin 7. maddesini degigtirerek igigleri Bakanr ve Valilerin yetkilerini kullanma- stndan dolayr idari iglemlere kargr dava agrlamayaca$rnr benimsemi$- tir. Kanaatimizce bu htikrimler de Anayasaya aylandrr. ZiraAnaya- sarun 125/6 maddcsi geregince ola$antistti hallerde milli grivenlik, kamu dtizeni genel saghk nedenleriyle ancak yiinitmenin durdurulmasr karan verilmesi stnrlanabilir. O halde idari iglemin iptali yolu kapatrla maz.

B - 13.4.L990 tarih 42L styrh KFI Kararname I ci maddesinde idareye yine matbaa kapatma yetkisi vermekredir. Yukagda belini- len nedenle rle Anayasanrn I s /z maddesine aykrndr.

C - 9.5.1990 tarih ve 424 sayrh kararname I maddesi a bendinde idareye matbaa kapatmak yetkisi, b bendinde de olagantistri hal valisine stirgtin yetkisi vermektedir. Yukanda belirtilen nedenlerle bu htikrim de Anayasarun l s/2 rnaddesine aykrndr.

D - 9.5.1990 tarih ve 425 sayrh Kanun Hiikmtinde Kararname 7. maddesinde "Bu kanun htikmtinde kararname ile ola$antistti Hal Bolge Valisine tantnan yetkilerin kullanrlmasr ile ilgili idari ig- lemler haklonda iptal davasr agrlamaz " de mektedir.

Bu htikiim de kanaatimizce Anayasaya aylondrr. Qtinkti anayasanrn L25/6 maddesine gdre ola$antistri hallerde, milli grivenlik, kamu dtzeni, gencl saghk ncdcnleri ile ancak ytinitmenin clurd.u- rulmasr karan verilmesi smrlanabilir. iptal yolu kapatrla m z.

K[IK. ICriN SiYASi UYCUNLUCU

Olaganiistti hallerde grkanlan kanun htikmtinde kararnamelerin hukuk dtizenlerince benimseniginin temel nedeni tabii afer, ayak- lanma, tilke btittinhigtinti tehdit eden olaylann aniden baggostermesi, srkryonctim ve sava$ hali ilanr gibi hallerde yaprsl ve igleyigi gereSi yava$ gahgan parlamentonun kanun ile mtidahalesini bekle- meden ytinitme orgaruna kamu dtizenini sriratle saglayacak imkan- lan vermektir. Oysa Tiirkiyede tilke brittinhigtint tehdit eden giddet olaylan goktan baglamr$, uzun yrllardan beri rilkenin Gtineydo- gu Anadolu bdlgesinde olagantistti hal vc buna iligkin mevzuar uy- gulanmaktadrr. Cumhurbagkanrnln, bagkanhgrnda toplanan Bakan- lar Kurulu ani bir kararla kanun hrikmtinde kararname grkaracalrna, dogrudan dofruya TBMM bagkanhgrna sunaca$r bir kanun teklifi ile sorunu halledebilir ve bu gozrim de fazla zaman almazdr. Anaya- sanrn ruhu da bunu gerektirirdi. Zira mevcut htikrimet parlamento- da gtiglti bir destege sahip olup aynca Trirk Parlamenrosu da tek Meclisten ibarettir. Kaldr ki istenildigi rakdirde oldukga krsa stireler iginde kanun grkarabilmektedir.

DiP NOTI,AR:

(l) Haunou M.Precis de droit administratif et de droit puhlic, S dmd ddit, Paris 1914, s.48. DE MALBERG. Contrabition a [a fueorie gdndrale de I'6 tat, Sirey 1920, Tonrc I, sh. 493, 503, Sg7, 597.